Το ποιητικό και φυσιοκρατικό σινεμά του Τέρενς Μάλικ

Ο Τέρενς Μάλικ είχε σπουδάσει φιλοσοφία κι έπειτα δίδαξε κιόλας (Κίρκεγκωρ και Χάιντεγκερ), και αυτό είναι εμφανές σε αρκετά φιλμ του που διακρίνονται για τη στοχαστική διάθεσή τους και την αναζήτηση στο πεδίο της κοσμογονίας (Voyage of Time: Life's Journey, 2016). Ξεκίνησε με ταινίες σε έντονο ποιητικό και φυσιολατρικό κλίμα, αναδεικνύοντας τον στενό δεσμό του με τη Φύση και την άγρια ζωή, τους αδρά ζωγραφισμένους χαρακτήρες του, τα δράματα και τα ηθικά, ψυχολογικά και υπαρξιακά διλήμματα της ζωής τους. Το Badlands (1973) αφηγείται την πορεία ενός νεαρού, αναφομοίωτου και κυνηγημένου απ' την κοινωνία ζευγαριού· ο άντρας είναι ένας χειρώνακτας, μη αποδεκτός από τον πατέρα της κοπέλας του, ο οποίος, από άρνηση, εξελίσσεται σε δολοφόνο. Οι Ημέρες ευτυχίας (Days of Haeven, 1978), ξανά μέσα στην αμερικανική φύση και στους κάμπους, περιγράφει τη ζωή ενός μοιραίου, ερωτικού τριγώνου, καθώς παρακολουθούμε έναν γαιοκτήμονα με κακή υγεία και δυο εραστές που επιδιώκουν, με το έτσι θέλω, να τον παγιδεύσουν και να τον κληρονομήσουν.

Μετά από τεράστια διακοπή είκοσι χρόνων, ο Τέρενς Μάλικ επιστρέφει στη σκηνοθεσία με το αριστουργηματικό Λεπτή κόκκινη γραμμή (The thin red line, 1998), που είναι ένα όμορφο και βίαιο, φυσιοκρατικό και λυρικό, ανθρωπιστικό αντιπολεμικό έργο. Αποτελεί μεγαλειώδη, οπτική, ελεύθερη διασκευή του αυτοβιογραφικού, μυθιστορηματικού χρονικού του Αμερικανού συγγραφέα Τζέιμς Τζόουνς (έγραψε το Από εδώ έως την αιωνιότητα, που σκηνοθέτησε ο Φρεντ Τσίνεμαν, με ελληνικό τίτλο Όσο υπάρχουν άνθρωποι). Ο σκηνοθέτης στην αρχή του φιλμ μας δείχνει τον αθώο και ωραίο, ειρηνικό κόσμο του νησιού, έναν χαμένο Παράδεισο, που αργότερα θα γίνει το πεδίο μιας αιματηρής, ανελέητης μάχης. Ο Τέρενς Μάλικ παρουσιάζει τον παραλογισμό του πολέμου, την εσωτερική λογική της αδυσώπητης βίας που τον διατρέχει και που καταστρέφει την προγενέστερη απλή, χαρούμενη και αγνή ζωή του νησιού του νότιου Ειρηνικού, στο οποίο διαδραματίζονται οι σκληρές μάχες της ιστορίας (και της Ιστορίας, μιας που η μάχη εκεί, στο Γκουανταλκανάλ, μεταξύ Αμερικανών και Γιαπωνέζων, συνέβη πραγματικά στον Β' Παγκόσμιο πόλεμο, το 1942).

Ο Τέρενς Μάλικ παρουσιάζει τον παραλογισμό του πολέμου, την εσωτερική λογική της αδυσώπητης βίας που τον διατρέχει και που καταστρέφει την προγενέστερη απλή, χαρούμενη και αγνή ζωή του νησιού του νότιου Ειρηνικού, στο οποίο διαδραματίζονται οι σκληρές μάχες της ιστορίας.

Ο Μάλικ σκηνοθέτησε τέλεια, δυναμικά και συγκινητικά, αυτές τις μάχες, μέσα στη χυμώδη, αιώνια και θεϊκή, πανέμορφη φύση που περιβάλλει τους πολεμιστές. Τις σκηνοθέτησε με μελετημένα και δυνατά πλάνα, άλλοτε κοντινά και άλλοτε κινητικά και θυελλώδη, με την κάμερα να προπορεύεται των επελάσεων των Αμερικανών στρατιωτών καδράροντάς τους να εφορμούν, ή μερικές φορές ακολουθώντας τους, με τράβελινγκ ή πανοραμικά, να παλεύουν και να αλληλοεξοντώνονται μέσα στη γαλήνια, άγρια βλάστηση. Χρησιμοποιεί πλούσιους ήχους και πολλούς εσωτερικούς μονόλογους των πολλών προσώπων του, των στρατιωτών που σκέφτονται, συναισθάνονται, φοβούνται, θλίβονται και κρίνουν τον πόλεμο και τη φρίκη του.

Λεπτή κόκκινη γραμμή (1998)

Ο Μάλικ ανεβάζει σε πολύ υψηλά επίπεδα το στοχασμό και τη δραματικότητα της ταινίας του επικεντρώνοντας την προσοχή του στα ζητήματα του θανάτου και του φόβου του θανάτου των ευάλωτων ανθρώπων σε κίνδυνο. Η προσέγγισή του έχει ιδιαίτερη αξία γιατί δεν εστιάζει μόνο, με αξιοπρέπεια, στα συναισθήματα των Αμερικανών στρατιωτών αλλά και των Γιαπωνέζων. Στο φιλμ ενυπάρχει έντονα η ηθική διάσταση των πράξεων των μαχητών, καθώς και η θρησκευτική, χριστιανική προσέγγιση από τους ίδιους της πολεμικής δράσης τους, με αυτεπίγνωση. Οι περισσότεροι πιστεύουν στη φιλία, στο φιλότιμο, στην ανδρεία, στην ανθρωπιά, στον Θεό, στον πατριωτισμό, τη συντροφικότητα και την αλληλεγγύη προς τους συναγωνιστές τους. Ο συνταγματάρχης τους είναι σκληρότατος κι ανυποχώρητος, θέλει να πετύχει τον στόχο της νίκης με οποιοδήποτε κόστος, ανεξαρτήτως των απωλειών και των μέσων. Παρακολουθούμε τα συναισθήματα, την ψυχολογική κατάστασή τους και τις ενστικτώδεις αντιδράσεις τους. Τις ηθικές αρχές τους, τα ένστικτά τους και την αυτοσυντήρηση, τον αγώνα για επιβίωση. Ο Τέρενς Μάλικ δείχνει τα ίδια, σε πιο περιορισμένο βαθμό, και για τους εχθρούς, τους Ιάπωνες, με πολύ σεβασμό και δικαιοσύνη. 

Ο Μάλικ ξαναγύρισε ταινία μετά από εφτά χρόνια. O ποιητικός, αισθαντικός και βυθισμένος στη φύση και στον έρωτα Άγνωστος κόσμος (The New World, 2005) έχει αντιαποικιοκρατικό, οικολογικό περιεχόμενο και είναι ένας ύμνος στη απλή, φυσική ζωή, στην καλοσύνη και στην αγάπη. Οι ιθαγενείς της Αμερικής, στη σημερινή Βιρτζίνια, εμποδίζονται να ζήσουν τη ζωή τους και πρέπει να καλουπωθούν από τους πρώτους άποικους σε έναν τρόπο ζωής που δεν τους ταιριάζει και τους σκοτώνει... Το υπέροχο Δένδρο της ζωής (The Tree of Life, 2011), είναι ένα φιλοσοφημένο και ψυχολογικό-ηθικό, οικογενειακό χρονικό, το έργο για ένα παιδί που μεγαλώνει σε μια ιδιότυπη οικογένεια με αυταρχικό πατέρα και καλοσυνάτη μητέρα, και που κατόπιν φτιάχνει, θυμάται και ανιχνεύει τη δική του ζωή.

Το δέντρο της ζωής (2011)

Το To the wonder(Μέχρι το θαύμα, 2012) είναι μια υπαρξιακή-ποιητική ταινία αναζήτησης της οδού της ζωής, του έρωτα και της πίστης για δυο γυναίκες και δυο άντρες (έναν ελεγκτή των οικολογικών παραβιάσεων και έναν ισπανόφωνο πάστορα που ψάχνει, με αμφιβολίες, τον ρόλο του). Το αρχικό ζευγάρι, ο ωραίος Αμερικανός περιβαλλοντολόγος επιστήμονας και μια πανέμορφη γυναίκα ουκρανικής καταγωγής, αγαπιέται και τα φτιάχνει στη Γαλλία και κατόπιν έρχεται να ζήσει στην Αμερική. Όλοι, όμως, περιπίπτουν σε βαθειά κρίση και η Ουκρανή καλλονή επιστρέφει στην Ευρώπη... Το Βαλές κούπα (Knight of cups, 2015) διηγείται ελεύθερα τις υπαρξιακο-ερωτικές αναζητήσεις ενός αποπροσανατολισμένου, μελαγχολικού σεναριογράφου που κινείται σε έναν πολύχρωμο, θεαματικό κόσμο μεταξύ Λος Άντζελες και Λας Βέγκας και προσπαθεί να βρει τον εαυτό του και τον σκοπό της ζωής του ανάμεσα στις ερωμένες και μούσες του.

Το Voyage of Time: Life's Journey (ελληνικός τίτλος Voyage of Time, 2016) είναι ένα ποιητικο-φιλοσοφικό φιλμ αναζήτησης της ουσίας, της αρχής, της αλήθειας και της κατάληξης, του σκοπού του σύμπαντος και της ζωής, βασισμένο σε απόκοσμες, μαγικές ντοκιμαντερίστικες εικόνες. Μετά το Song to Song(2017) και το Μια κρυφή ζωή (2019) γύρισε το τελευταίο φιλμ του, The last planet (2020), που περιγράφει τη ζωή του Χριστού μέσα από ορισμένες διαφορετικές αφηγήσεις.

Ο ιδεαλιστής Μάλικ ενστερνίζεται έναν γνήσιο ανθρωπισμό, απλώνει ειλικρινά το χέρι στην αγάπη και στη γενναιοδωρία, οι οποίες απορρέουν φυσιολογικά και λογικά στο έργο του από την αληθινή επαφή του με την αγνή κι άδολη φύση και τη ζωή των γήινων όντων.

Η γενική αισθητική του μεγαλόκαρδου Τέρενς Μάλικ χαρακτηρίζεται από καθηλωτική φαντασία και ποιητική ενόραση κι ενατένιση, με φαντασμαγορικά, οπτικά θέματα από τη δική του τοπιογραφία των πεδιάδων και των ανοιχτών οριζόντων, από περιπλανήσεις και διαδρομές, από ελεύθερη αφήγηση, από αυτοσχεδιαστικό στυλ στην ηθοποιία· από ενσυνείδηση κι αναστοχασμό, και από το μεταφυσικό πέταγμα, την εξακόντιση προς την πνευματικότητα, την αναζήτηση του καλού και του Θεού, του επέκεινα, της αρετής και των αξιών της ζωής. Ο ιδεαλιστής Μάλικ ενστερνίζεται έναν γνήσιο ανθρωπισμό, απλώνει ειλικρινά το χέρι στην αγάπη και στη γενναιοδωρία, οι οποίες απορρέουν φυσιολογικά και λογικά στο έργο του από την αληθινή επαφή του με την αγνή κι άδολη φύση και τη ζωή των γήινων όντων.

Το Song to song είναι ένα πανέμορφο και ομιχλώδες ποιητικό φιλμ γύρω από τις ερωτικές σχέσεις που πλέκονται μέσα στην ανθρώπινη, ερωτικο-σεξουαλική διερεύνηση, στα αδιέξοδα, την απογοήτευση, την απελπισία, την υπαρξιακή αναζήτηση νοήματος ή τη διάψευση. Στον κόσμο της ροκ μουσικής και βιομηχανίας, δύο ζευγάρια και δύο τρίγωνα, με τους σπουδαίους Ράιαν Γκόσλινγκ, Ρούνι Μάρα, Μάικλ Φασμπέντερ, Ναταλί Πόρτμαν, Κέιτ Μπλάνσετ, καθοδηγούμενους από τον μάγο Μάλικ, που τους δίνει χώρο για αυτοσχεδιασμό.

«Είναι έντονο. Είναι μια πρόκληση. Σε ανταμοίβει. Είναι αστείο. Είναι τρομακτικό» και «Πάντοτε θέλαμε να ζήσουμε την εμπειρία να συνεργαστούμε με τον Τέρενς Μάλικ. Κάθε μέρα στο γύρισμα ήταν διαφορετική» είπαν οι Φασμπέντερ και Γκόσλινγκ αντίστοιχα.

Στο Song to song (2017), οι ψευδαισθήσεις συγκρούονται με τις προσδοκίες, τις ελπίδες, τη χαρά και την πίκρα. Η ηδονή του σεξ με την υπαρξιακή αγωνία και τη ματαίωση, υπαρξιακή, ψυχολογική ή ερωτική. Χαρά, ερωτική εμμονή και προδοσία... Κάθε τόσο ακούγεται ο εσωτερικός μονόλογος κάποιου από τους χαρακτήρες που εμφανίζονται στη σεκάνς και ξεδιπλώνει τις σκέψεις, τις αμφιβολίες ή τα ψήγματα της κοσμοθεώρησής του. Το ολοκληρούμενο παζλ συναρθρώνει τη φιλοσοφία του Μάλικ για τον έρωτα, τη ζωή, τις ερωτικές σχέσεις, την ηθική αντιμετώπιση των ζητημάτων της ζωής (τι δέον γενέσθαι, αλλά και τι έχει ήδη γίνει). Το έργο του Μάλικ εκπέμπει λόγο περί ηθικής, περί φιλοσοφίας, περί του ανθρώπινου βίου, της δεοντολογίας και των σκοπών του (επιβίωσης και ζωτικών, υπαρξιακών, φιλοσοφικών ή ηθικών σκοπών). 

Ο Τέρενς Μάλικ στα γυρίσματα του Days of heaven (1978).

Όλα αυτά διαπλέκονται με μια ελκυστική σκηνοθεσία βασισμένη σε ρευστά, ευρυγώνια πλάνα, με κάμερα στο χέρι (στέντικαμ), κομμένα και ραμμένα σε ένα ρέον μοντάζ, λες και οι άνθρωποι πλέουν ή κολυμπούν στο νερό. Υπέροχα διάπλατα ντεκόρ, φωτισμένα άπλετα ή με πολύχρωμα φώτα σαν σε club ή bar τη νύχτα, ωραίοι εξωτερικοί χώροι ενίοτε υπό το φως ανατέλλοντος ή δύοντος ηλίου, όλα με όμορφα, παλ ή έντονα χρώματα. Η ευφάνταστη, επιδέξια και θεαματική, εμπνευσμένη σκηνοθεσία του Τέρενς Μάλικ μας προσφέρει μια πανδαισία μορφών, προσώπων, σωμάτων, τρεχούμενων νερών, τοπίων και θαλασσών, χρωμάτων και γραμμών...

Ο Τέρενς Μάλικ υιοθετεί, στον κινηματογράφο του, μια αρμονική οπτική, θεματική και προβληματική, ταυτόχρονα ποιητική, μεταφυσική, υπαρξιακή, φιλοσοφική και συχνά κοινωνική.             

Με το Μια κρυφή ζωή (A hidden life, 2019) ο Τέρενς Μάλικ δημιουργεί μια αντιναζιστική, ποιητική και πολιτική, ειρηνιστική, ανθρωπιστική μυθοπλασία. Δηλαδή μια ταινία με συγκροτημένο και στέρεο, αφηγηματικό σενάριο, μια μυθοπλασία που δεν χάνεται στην ποίηση ή τη μεταφυσική. Το φιλμ διηγείται τον αγώνα και το μαρτύριο ενός νέου, Αυστριακού χριστιανού αγρότη, ο οποίος δεν θέλει να υπηρετήσει στη φασιστική, δολοφονική πολεμική μηχανή των ναζί και γι' αυτό καταδιώκεται σκληρά, μέχρι τον τελικό, τιμωρητικό απαγχονισμό του... Ο κεντρικός ήρωας, ο Φ. Γιεγκερστέτερ, πρόσωπο υπαρκτό, διασχίζει την κοινωνία και τον κόσμο ως μάρτυρας και μελλοντικός άγιος (η καθολική εκκλησία ανακήρυξε τον Αυστριακό, αντιναζιστή μάρτυρα, άγιο). O Μάλικ καταδεικνύει επίσης την εχθρική και συμφεροντολόγο στάση των συγχωριανών του, φοβούμενων τα αντίποινα, και της επίσημης εκκλησίας, η οποία κρατά ουδέτερη στάση, καλύπτοντας ουσιαστικά τους επικίνδυνους φασίστες. Ο σκηνοθέτης εστιάζει στη ζωογόνο σχέση Φύσης και ανθρώπου και στο βασικό, ηθικό και υπαρξιακό θέμα της ανθρώπινης ευθύνης έναντι του κακού, ακόμη και αν το υποστηρίζει η πλειονότητα μιας –αντιδραστικής κι οπισθοδρομικής– κοινωνίας, εδώ της εθνικοσοσιαλιστικής Γερμανίας του Χίτλερ.

Στο A hidden life(2019), ο Μάλικ χρησιμοποιεί τα δικά του μέσα, σύνδεση ατόμου και Φύσης, υπέροχες εικόνες του πανέμορφου φυσικού περιβάλλοντος και του πώς εντάσσεται και ριζώνει σε αυτό ο άνθρωπος, εσωτερικό μονόλογο, ωραία πλάνα με χρήση ευρυγώνιων φακών που τονίζουν την απεραντοσύνη του σύμπαντος, πλάνα κοντρ-πλονζέ που ατενίζουν τον ουρανό, κινούμενη ελαφριά κάμερα, πλάνα με τις αναμνήσεις του ήρωα και λυρικές και κλασικές μουσικές. Στα πλαίσια της δικής του φιλοσοφικής και ποιητικής ματιάς, ο Τέρενς Μάλικ εντάσσει το δικό του χριστιανικό βλέμμα, ένα βλέμμα προς το Θείο και το καλό, που τα συνδέει με το μεγαλείο και τη ζωτικότητα της πανώριας κι ανυπέρβλητης Φύσης – δημιουργήματος του Θεού κατά τον σκηνοθέτη. Ο Τέρενς Μάλικ υιοθετεί, στον κινηματογράφο του, μια αρμονική οπτική, θεματική και προβληματική, ταυτόχρονα ποιητική, μεταφυσική, υπαρξιακή, φιλοσοφική και συχνά κοινωνική.

* Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Το ημερολόγιο ενός αδέξιου εραστή» (εκδ. Βακχικόν).