Γιατί ο Τιμώμενος Επισκέπτης του Ατόμ Εγκογιάν είναι μια πολύ παρεξηγημένη ταινία

«Μου φαίνεται ότι το χαρακτηριστικό του νουάρ δεν είναι κάποιο ιδιαίτερο οπτικό στυλ,
αλλά η αίσθηση ότι ο χαρακτήρας έρχεται αντιμέτωπος με τη μοίρα. Αυτό ορίζει το νουάρ».
Ατόμ Εγκογιάν

Ο Ατόμ Εγκογιάν, ίνδαλμα του καναδικού κινηματογράφου και παλιός γνώριμος όλων των κινηματογραφόφιλων, ξέρει πολύ καλά ότι η αφήγηση πρέπει να απευθύνεται στο συναίσθημα. Οπότε εκπίπτουν στο κενό οι προσεγγίσεις που τον χαρακτηρίζουν «φοβερά εγκεφαλικό» ή «από οθόνης δοκιμιογράφο». Στις ταινίες του υπάρχει πολλή ανθρωπιά χωρίς να μειώνεται το ενδιαφέρον για την πλοκή, γιατί ο Εγκογιάν επικεντρώνει κατεξοχήν την αφήγησή του στην αποκάλυψη της αλήθειας. Ακολουθεί η ανάπτυξη των επιμέρους αφηγήσεων σε διάταξη «ομόκεντρων σπιράλ» που εξασφαλίζει την απαραίτητη πολυπλοκότητα μιας ενδιαφέρουσας ταινίας. Όμως, ο μεγάλος δημιουργός που έφτιαξε το «Γλυκό πεπρωμένο» (1997) το «Exotica» (1994) το «Γράμμα από το παρελθόν» (2015), και «Το ταξίδι της Φελίσια», ενώ έχει συχνά κατηγορηθεί για έκπτωση της ποιότητας των ταινιών του, με ενδεικτικές τις ταινίες «Where the Truth Lies» «Chloe», «Adoration», «Devil's Knot», «Guest of Honor», «The Captive» και «Remember».

Στο Τορόντο του σήμερα, η Βερόνικα, καθηγήτρια μουσικής σε κολλέγιο και ταλαντούχα συνθέτις, επισκέπτεται έναν ιερέα ώστε να προετοιμάσει την κηδεία του πατέρα της Τζιμ. Στη διάρκεια της εξομολόγησης προς τον ιερέα αποκαλύπτεται πως η Βερόνικα έχει εκτίσει ένα χρονικό διάστημα στη φυλακή, για έγκλημα που κατά πάσαν πιθανότητα δεν διέπραξε.

Οι δυσλειτουργικές σχέσεις γονέων-παιδιών και η ανίχνευση του ψυχαναλυτικού παρελθόντος τους δομούν την πλοκή της ταινίας του «Τιμώμενος επισκέπτης» (“Guest of honour”) που είδαμε πρόσφατα σε αθηναϊκή αίθουσα. Τα πολλαπλά χρονικά πλαίσια περισσότερο αποκαλύπτουν την ανάγκη του να ανιχνεύσει όλες τις πτυχές των χαρακτήρων του. Στο Τορόντο του σήμερα, η Βερόνικα (Λεϊλά ντε Ολιβέιρα), καθηγήτρια μουσικής σε κολλέγιο και ταλαντούχα συνθέτις, επισκέπτεται έναν ιερέα (Λιουκ Ουίλσον) ώστε να προετοιμάσει την κηδεία του πατέρα της Τζιμ (Ντέιβιντ Θιούλις), που υπήρξε υγιειονομικός επιθεωρητής σε επιχειρήσεις εστιάσεων έθνικ χαρακτήρα. Στη διάρκεια της εξομολόγησης προς τον ιερέα αποκαλύπτεται πως η Βερόνικα έχει εκτίσει ένα χρονικό διάστημα στη φυλακή, για έγκλημα που κατά πάσαν πιθανότητα δεν διέπραξε.

H αποκάλυψη ενός πολύπλοκου ιστού ενοχών

Η «διαβολική» μορφή του Αλεξάντρ Μπουρζουά στον ρόλο ενός παραβατικού μαθητή είναι πολύ ενδιαφέρουσα στην ταινία αυτήν. Στη διάρκεια μιας περιοδείας για σχολική συναυλία, ο μαθητής επιχειρεί να αποπλανήσει τη νεαρή, ελκυστική καθηγήτριά του. Σε κάποιους κριτικούς φάνηκε ως «ξεκάρφωτη αφήγηση» (red herring) το γεγονός ότι ο οδηγός του σχολικού λεωφορείου (Ροσίφ Σάδερλαντ), ερωτευμένος μαζί της, βάζει χέρι στα κινητά τους και δημιουργεί μια πλαστή κατάσταση. Περίεργο, γιατί χωρίς αυτή την αφηγηματική λεπτομέρεια δεν θα μπορούσε να προκύψει η συνέχεια: η Βερόνικα, περισσότερο για να εκδικηθεί, υποδύεται πως μπλέκει ερωτικά με τον μαθητή, για μια σειρά από λόγους που η ταινία θα αποκαλύψει σταδιακά. Το σημαντικό είναι πως η ανεπίτρεπτη σεξουαλική σχέση δεν πραγματοποιείται, παρά το γεγονός ότι η Βερόνικα παραδέχεται την ενοχή της στο δικαστήριο και εκτίει εθελούσια ποινή φυλάκισης.

Κι εδώ αρχίζει το guilt trip του Εγκογιάν. Ο χήρος πατέρας Τζιμ, προσπαθώντας να αποκαταστήσει τη θιγμένη υπόληψη της κόρης του, προκύπτει στην αντίληψή της ως ηθικά συνένοχος για τη διαμόρφωση της ενοχικής προσωπικότητάς της. Το saga του «τι πραγματικά έκανε» η Βερόνικα μένει αναπάντητο (και καλά κάνει!) γιατί εδώ παρεμβάλλεται μια παιδική πεποίθηση της ηρωίδας ότι ο πατέρας της δεν υπήρξε πιστός στην πεθαμένη μητέρα της: πεποίθηση που κάλλιστα μπορεί να είναι εσφαλμένη. Έτσι κι αλλιώς η αλήθεια δεν είναι πάντα αμφίσημη; Σκοπίμως ο Εγκογιάν αφήνει ανοικτή την πιθανότητα της εσφαλμένης αντίληψης στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, της παρεξήγησης, και ως εκ τούτου προκύπτουν μια σειρά από αναπάντητα ερωτήματα: Ποια είναι η προσωπική σχέση με τη νεκρή μητέρα και πώς ερμηνεύεται το άγγιγμα χεριού με τη δασκάλα της μουσικής; Και πώς δικαιολογείται, σε ένα μη-γραμμικό σενάριο, η αυτοκτονία του γιου της δασκάλας; Αυτά τα ερωτήματα εντάσσονται αρμονικά στο ψυχοσεξουαλικό κουίζ που ο σκηνοθέτης προτίθεται να φιλοτεχνήσει και στη βάση του οποίου θα κλιμακώσει την αγωνία του θεατή.

Ο φόβος του κουνελιού και η παιδική μνήμη της θυσίας

Ο πατέρας Τζιμ (στην εκπληκτική ερμηνεία του Ντέιβιντ Θιούλις) εμφανίζεται ως ιδιαίτερα δυσάρεστη παρουσία, ο Ανεπιθύμητος Επισκέπτης, ένας εμμονικός με τους κανόνες διατροφικής υγιεινής, ένας άτεγκτος ελεγκτής που όμως, υπό το κράτος του άγχους για εκδίκηση, ολισθαίνει σε παραβατική συμπεριφορά. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του επιθεωρεί κατσαρόλες, φούρνους, καταψύκτες και τουαλέτες, ψηλαφεί τα πατώματα και αναζητά ακόμη και το παραμικρό ίχνος παράβασης στα υπόγεια ενός πολυπολιτισμικού δικτύου εστιατορίων και υπό τους όρους μιας άκρως γραφειοκρατικής διαδικασίας. Κάποιοι, λοιπόν, σερβίρουν μαγειρευτό κουνέλι και τη σπεσιαλιτέ «τηγανιτά αυτιά κουνελιού»: η σύλληψη είναι ανατριχιαστική και προσλαμβάνει ιδιαίτερες ψυχαναλυτικές προεκτάσεις. Ξεγλιστρώντας από την τσιμπίδα του επιθεωρητή, η ιδιοκτήτρια ενός αρμένικου μπιστρό (στον ρόλο η εντυπωσιακή σύζυγος του Εγκογιάν, η Αρσινόη Χανιάν) τον προσκαλεί ως «Τιμώμενο επισκέπτη» και τον εμπλέκει/παγιδεύει ειρωνικά σε μια διαδικασία εξομολόγησης. Σ’ αυτό το σημείο θυμήθηκα το υπέροχο βιβλίο του δασκάλου μου Μαρσέλ Ντετιέν «Η κουζίνα της θυσίας στην αρχαία Ελλάδα», όπου η μαγειρική αποκαλύπτει τις προκείμενες μιας πολιτικής συνθήκης που περιλαμβάνει τη θυσία.

Η αφήγηση του πατέρα πλέκεται με τα φλας μπακ αφηγήσεων της κόρης. Και οι δύο αφηγήσεις είναι ελλειπτικές, ενώ τα κενά καλύπτονται από την ένταση που υπάρχει και κλιμακώνεται μεταξύ τους. To αξιοπερίεργο με το κουνέλι είναι πως, ενώ ζώα όπως ο σκύλος, η γάτα και το άλογο εκλαμβάνονται σχεδόν αυτομάτως ως «σύντροφοι» ή «κατοικίδια», το κουνέλι μπορεί να αντιμετωπισθεί τόσο ως «σύντροφος/κατοικίδιο», όσο και ως «τροφή». Άνθρωποι που επιλέγουν ως κατοικίδιο ένα κουνέλι αντιλαμβάνονται αυτήν την αντίφαση. Αυτό το τρυφερό ζώο, ευαίσθητο στις δονήσεις των υπόγειων τούνελ και των σκοτεινών περασμάτων, έχει ήδη ταυτιστεί από τη δυτική παράδοση με τον Κάτω Κόσμο, τη γη και το Μη Ορατό, ενώ ο Καρλ Γιουνγκ το έχει συνδέσει με τη διαίσθηση/ενόραση και τη θαρραλέα αντιμετώπιση της φοβίας. Στη συγκεκριμένη ταινία ο bunny Benjamin χρησιμοποιείται και ως «παράγοντας εμπιστοσύνης» ανάμεσα στον πατέρα και την κόρη. Κακός οιωνός: στο τέλος, όλως περιέργως, το ζωντανό αυτό λούτρινο, αντικείμενο λατρείας τόσο της κόρης όσο και του πατέρα, καταλήγει να γίνει έδεσμα, ενώ τα πόδια του ενσωματώνονται σε μπρελόκ-γούρι για τις επερχόμενες γενεές και θάβονται μαζί με τον πατέρα.

Επικήδειος για έναν άγνωστο πατέρα: ένα σεξουαλικό ον με ασέξουαλ ρόλο

Το σενάριο του «Τιμώμενου επισκέπτη» είναι περίεργο: ο γοητευτικός, μελαγχολικός και πάντα αποστασιοποιημένος πατέρας φύλαγε ανέκαθεν το κουνέλι στης κόρης και το φρόντιζε. Εκείνη, τώρα, θάβοντας τον πατέρα της, ξεσκεπάζει μια σειρά από μυστικά και προβαίνει σε μια πράξη γνωριμίας του άλλου και αυτογνωσίας; Γιατί ο αντικομφορμιστής πατέρας επιθυμεί να ταφεί με χριστιανικό τρόπο και γιατί πρέπει ο επικήδειος να ενημερώνει τους πάντες για την αλήθεια των πραγμάτων; Το συμπιεσμένο, απωθημένο τραύμα της κόρης μπορεί να επανεμφανιστεί χωρίς αυτό να ολισθήσει σε φτηνό μελοδραματισμό; Και τι να πει κανείς για την αμείωτη και καθοριστική ενοχή της; Η ένταση που δημιουργείται ανάμεσα στη δημόσια εικόνα της πραγματικότητας και στην ατομική αντίληψή της δίνεται με έξοχο τρόπο. Κατά την άποψή μου, το αμφίρροπο των αφηγήσεων και το συγκεχυμένο των κινήτρων αποκαλύπτουν την αγάπη του δημιουργού για τους χαρακτήρες του, που είναι –πάνω απ΄ όλα– απίστευτα ανθρώπινοι.

Το αμφίρροπο των αφηγήσεων και το συγκεχυμένο των κινήτρων αποκαλύπτουν την αγάπη του δημιουργού για τους χαρακτήρες του, που είναι –πάνω απ΄ όλα– απίστευτα ανθρώπινοι.

Μια ταινία καταπληκτική, κατά τη γνώμη μου παρεξηγημένη και κατάφωρα αδικημένη από τις κριτικές. Μια ταινία αντάξια όλων των άλλων του Εγκογιάν. Συνέπεια ως προς το ύφος και την ατομική σφραγίδα στην αφήγηση, υποβλητική ατμόσφαιρα και υπέροχη μουσική από τον Μάικλ Ντάνα. Ιδιαίτερο ρυθμικό τέμπο, αποκαλυπτικοί διάλογοι και μυστηριώδης σεναριακή δομή, που επιτρέπει στις δευτερεύουσες αφηγήσεις να δέσουν αρμονικά με την κεντρική.

Ακολουθώντας τη μεγάλη του αγάπη για την κλασική μουσική, ο Εγκογιάν σκηνοθέτησε το 1996 την όπερα «Σαλώμη», παραγωγή της Όπερας του Καναδά, που παρουσιάστηκε επίσης στο Χιούστον και το Βανκούβερ για να ξαναπαρουσιαστεί στο Τορόντο το 2002 σε sold out παραστάσεις. Ο Εγκογιάν συνεργάστηκε με το συνθέτη Ρόντνεϊ Σάρμαν για τη δημιουργία της δικής τους όπερας με τίτλο «Elsewhereless» που έκανε πρεμιέρα το 1998 στο Τορόντο, ενώ παρουσιάστηκε και στο Βανκούβερ. Την ίδια χρονιά σκηνοθέτησε το «Dr. Ox’ s Experiment» του Γκέιβιν Μπράιαρς, που ανέβηκε από την Εθνική Όπερα της Αγγλίας, στο Λονδίνο.

Δυο λόγια ακόμη για τον Ατόμ Εγκογιάν

Η πρώτη ταινία του Ατόμ Εγκογιάν, "Next of Kin" (1984), του χάρισε μια υποψηφιότητα στα Genies, τα αντίστοιχα καναδικά Όσκαρ, στην κατηγορία του καλύτερου σκηνοθέτη ενώ κέρδισε το βραβείο Gold Ducat στην κινηματογραφική εβδομάδα του Μάνχαϊμ, γεγονός που τον βοήθησε να βρει διανομή σε διάφορες χώρες. Η επόμενή του ταινία Family Viewing (1987) τιμήθηκε με το βραβείο των κριτικών στο Λοκάρνο και ήταν υποψήφια για οκτώ Genies, μεταξύ των οποίων και καλύτερης ταινίας. Η ταινία απέκτησε μεγάλη φήμη, όταν ο Βιμ Βέντερς αρνήθηκε το βραβείο της κριτικής επιτροπής του Μόντρεαλ για την ταινία του «Τα φτερά του έρωτα» για να το δώσει στον Εγκογιάν, τον «Καναδό συνάδελφό του» όπως τον αποκάλεσε. Η επόμενη δουλειά του ήταν το Speaking Parts (1989), που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ των Καννών (στο Δεκαήμερο των Σκηνοθετών) και διεύρυνε περισσότερο τη φήμη του ως δημιουργού. Δύο χρόνια αργότερα O Ασφαλιστής / The Adjuster (1991) παρουσιάζεται στο Δεκαήμερο των Σκηνοθετών στις Κάννες, κερδίζει το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ της Μόσχας καθώς και το βραβείο Toronto/City για την καλύτερη καναδική ταινία της χρονιάς στο Φεστιβάλ του Τορόντο.

Το Calendar (1993), γυρισμένο στην Αρμενία, κερδίζει το βραβείο C.I.C.A.E. καλύτερης ταινίας στο Φόρουμ του νέου κινηματογράφου στο Φεστιβάλ Βερολίνου, ενώ χαρίζει στον Εγκογιάν υποψηφιότητες για καλύτερη σκηνοθεσία και καλύτερο σενάριο. Το δημιουργικό έργο του Εγκογιάν συμπληρώνουν πολλές ταινίες μικρού μήκους, προγράμματα για την τηλεόραση καθώς και εικαστικά περιβάλλοντα που έχουν εκτεθεί διεθνώς. Χρίστηκε Ιππότης των Γραμμάτων και των Τεχνών από τη Γαλλική Κυβέρνηση, έλαβε το βραβείο Λογιότητας Anahid από το Αρμενικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Κολούμπια και χειροτονήθηκε επίτιμος διδάκτορας σε πολλά πανεπιστήμια του Καναδά. Αυτή την περίοδο ο Εγκογιάν εργάζεται πάνω στην όπερα «Βαλκυρίες» του Βάγκνερ από την τριλογία «Ο κύκλος του δαχτυλιδιού», παραγωγή της Όπερας του Καναδά που θα παρουσιαστεί το καλοκαίρι.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).