Τρεις βραδιές στο Ηρώδειο

Μάρθα Άργκεριχ και Κρατική Ορχήστρα Αθηνών

Οι θαυμαστές της Μάρθα Άργκεριχ χρειάστηκε να περιμένουν έναν χρόνο για να την απολαύσουν από κοντά, μιας και η περσινή προγραμματισμένη συναυλία της με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών είχε ακυρωθεί λόγω θεμάτων υγείας. Φέτος η διάσημη πιανίστα, η σημαντικότερη ίσως της εποχής μας, εμφανίστηκε στο Ηρώδειο στις 13 Ιουλίου πλαισιωμένη από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό την διεύθυνση του Στέφανου Τσιαλή. 

Στα 77 της χρόνια η σπουδαία πιανίστα παίζει με αδιαμφισβήτητη ποιότητα, με αξιοζήλευτη άνεση, με τη χαρά ενός μικρού παιδιού. Προτιμά πλέον να παίζει με αγαπημένα της πρόσωπα και αποφεύγει τα μοναχικά ρεσιτάλ. 

Η συναυλία ξεκίνησε με την Συμφωνία σε ρε ελάσσονα του βέλγου συνθέτη Σεζάρ Φρανκ (1822-1890), σε τρία μέρη, (Lento-Allegro non tropo, allegretto, allegro non tropo). Πρόκειται για την τελευταία ορχηστρική δημιουργία του συνθέτη η οποία ξεφεύγει από το τετραμερές μοντέλο των ρομαντικών συμφωνιών, ενώ οι επιρροές του συνθέτη από τον Μπετόβεν και τον Λιστ προκάλεσαν αρνητικά σχόλια από τους κριτικούς της εποχής. Η ορχήστρα εκτέλεσε το έργο αρχικά με αφοσίωση, πάθος και προσοχή στη λεπτομέρεια αλλά στην πορεία η εκτέλεσή της έγινε πιο άτονη και σχετικά ανέκφραστη. 

Το δεύτερο μέρος της συναυλίας ξεκίνησε με το Kοντσέρτο για δύο πιάνα του Φρανσίς Πουλένκ (1932). Η Μάρθα Άργκεριχ συνέπραττε με τη Θεοδοσία Ντόκου, αγαπημένη της μαθήτρια και ανερχόμενη πιανίστα, και χάρισαν μια εκτέλεση ιδιαίτερα γοητευτική. Κάποιες αδυναμίες στον συντονισμό ανάμεσα στα πιάνα και την ορχήστρα, η κατά τόπους αστάθεια στο tempo δεν αποτέλεσαν στοιχεία ικανά για να χαλάσουν την κορυφαία στιγμή της συναυλίας. Στα 77 της χρόνια η σπουδαία πιανίστα παίζει με αδιαμφισβήτητη ποιότητα, με αξιοζήλευτη άνεση, με τη χαρά ενός μικρού παιδιού. Προτιμά πλέον να παίζει με αγαπημένα της πρόσωπα και αποφεύγει τα μοναχικά ρεσιτάλ. 

Αυτό όμως που εντυπωσίασε είναι πως η Άργκεριχ ήταν σε θέση να ερμηνεύσει με απόλυτη πιστότητα τα μεσογειακά «χρώματα» του συγκεκριμένου έργου, ενώ το μουσικό δέσιμο των δύο γυναικών ήταν μοναδικό.

Στη συνέχεια, ακούσαμε αποσπάσματα από το Καταραμένο φίδι του Μάνου Χατζιδάκι, με την Άργκεριχ στο ένα πιάνο και την τιμητική προσκεκλημένη της, πιανίστα Ντόρα Μπακοπούλου στο άλλο. Η επιλογή του έργου, όσο όμορφο και λαοφιλές κι αν είναι, φάνηκε αταίριαστο σε σχέση με τα υπόλοιπα έργα του προγράμματος. Αυτό όμως που εντυπωσίασε είναι πως η Άργκεριχ ήταν σε θέση να ερμηνεύσει με απόλυτη πιστότητα τα μεσογειακά «χρώματα» του συγκεκριμένου έργου, ενώ το μουσικό δέσιμο των δύο γυναικών ήταν μοναδικό. 

Η συναυλία ολοκληρώθηκε με το έργο του Καμίγ Σαιν-Σανς Το Καρναβάλι των ζώων (1886) όπου στα δύο πιάνα απολαύσαμε και πάλι την Άργκεριχ με την Ντόκου. Τα αφηγηματικά μέρη του έργου ανέλαβε η γαλλίδα ηθοποιός και κόρη της Άργκεριχ, Αννί Ντυτουά. Το έργο εκτελέστηκε με ιδιαίτερο χιούμορ, με διάθεση για διαδραστική επαφή με το κοινό, με αστείες πινελιές και από την ηθοποιό και από τους μουσικούς, ίσως σε σημείο υπερβολής (όπως για παράδειγμα, τα έντονα «κακαρίσματα» του μουσικού που γύριζε τις σελίδες στην Άργκεριχ, στο μέρος του έργου Κότες και κοκόρια). 

Σε γενικές γραμμές, τα έργα που επιλέχθηκαν για τη συγκεκριμένη συναυλία δεν ήταν αντίστοιχα του διαμετρήματος της Άργκεριχ, με εξαίρεση το κοντσέρτο του Πουλένκ. Όσοι επιθυμούσαν να απολαύσουν το μεγαλείο της προσμένοντας μια σολιστική ερμηνεία, μάλλον απογοητεύτηκαν. Παρ’ όλα αυτά, η μουσική της προσωπικότητα έλαμψε πέρα από κάθε αμφιβολία.

Η Ταινιοθήκη της Ελλάδος στο Ηρώδειο

Όσοι παρευρέθηκαν στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού το Σάββατο 14 Ιουλίου 2018 γοητεύτηκαν από ένα νοερό ταξίδι στο χρόνο, παρακολουθώντας την προβολή δύο ταινιών του βωβού κινηματογράφου από το μακρινό παρελθόν: επρόκειτο για την ταινία του 1931 Δάφνις και Χλόη του Ορέστη Λιάσκου και την ταινία του 1929 Αστέρω του Δημήτρη Γαζιάδη. 

Τόσο η μουσική επένδυση των ταινιών με πρωτότυπη μουσική όσο και η ζωντανή εκτέλεσή της επί σκηνής είναι σπουδαία επιτεύγματα, που αναδεικνύουν τον Φίλιππο Τσαλαχούρη σε έναν από τους σημαντικότερους συνθέτες της γενιάς του.

Η βραδιά αυτή δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί αν το Τμήμα Αποκατάστασης της Ταινιοθήκης της Ελλάδος δεν είχε ανακαλύψει μια γαλλική κόπια της Αστέρως στη Γαλλική Ταινιοθήκη το 2003 και αν δεν είχε καταφέρει να αποκαταστήσει το υλικό του Δάφνις και Χλόη με την επίβλεψη και τη συνεργασία του ίδιου του σκηνοθέτη που προσπάθησε να «θυμηθεί» την ταινία καρέ-καρέ. Έτσι, η προβολή των δύο ταινιών εντάχθηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών και παρουσιάστηκαν στο Ηρώδειο υπό τη μουσική υπόκρουση του πιάνου του Φίλιππου Τσαλαχούρη.

Ο ταλαντούχος συνθέτης πραγματοποίησε έναν άθλο. Επένδυσε μουσικά τις δύο ταινίες και ερμήνευσε ζωντανά τη μουσική του, με απόλυτη αφοσίωση και ακρίβεια. Στο πρώτο έργο, στο Δάφνις και Χλόη, λειτούργησε αυτοσχεδιαστικά. Η μουσική του ήταν ατμοσφαιρική αλλά καθ’ όλα περιγραφική των καταστάσεων και των συναισθημάτων. Ήταν όμως πιο ελεύθερη και πιο μινιμαλιστική, με απουσία χαρακτηριστικών μοτίβων. Έπαιζε περισσότερο με τους ρυθμούς και τις ηχητικές μάζες, προσπαθώντας να αποδώσει περισσότερο τις διαθέσεις και την ατμόσφαιρα. 

Στο δεύτερο έργο, στην Αστέρω, η μουσική του προσέγγιση ήταν πολύ πιο συγκεκριμένη, με βουκολικά θέματα που επαναλαμβάνονταν, σαν λάιτ μοτίφ, και με μια εμπνευσμένη περιγραφική δύναμη, απόλυτα ταιριαστή με την εικόνα. Έδινε την εντύπωση πως στο δεύτερο έργο η σύνθεσή του θα μπορούσε να σταθεί και αυτόνομα, ενώ στο πρώτο είχε λόγο ύπαρξης κυρίως ως συνοδεία της εικόνας. Σε κάθε περίπτωση, τόσο η μουσική επένδυση των ταινιών με πρωτότυπη μουσική όσο και η ζωντανή εκτέλεσή της επί σκηνής είναι σπουδαία επιτεύγματα, που αναδεικνύουν τον Φίλιππο Τσαλαχούρη σε έναν από τους σημαντικότερους συνθέτες της γενιάς του. Κατάφερε με απόλυτη επιτυχία και πιστότητα να θέσει τη μουσική του στην υπηρεσία της κινούμενης εικόνας. 

Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης στο Ηρώδειο

Σε ένα έργο ποικίλων ερμηνευτικών αποχρώσεων η ορχήστρα ανταποκρίθηκε με συνέπεια και επιτυχία. Εντυπωσίασε με την ταχύτητα και την τεχνική της, με το καλό κούρδισμα, με τον εξαιρετικό συντονισμό, με την ευαισθησία κυρίως των εγχόρδων στο τρίτο αργό μέρος, με το προσεγμένο ήχο, αν και έλειπε το πάθος και η εκφραστικότητα κυρίως από τα πνευστά.

Υπό τη μουσική διεύθυνση της μαέστρου Ζωής Τσόκανου, η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης έδωσε συναυλία στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών τη Δευτέρα 16 Ιουλίου. Το πρόγραμμα περιλάμβανε το Κοντσέρτο για βιολοντσέλο του τσέχου συνθέτη Αντονίν Ντβόρζακ, με σολίστα τον Γερμανό βιρτουόζο Ντάνιελ Μύλερ – Σοτ, και την 5η Συμφωνία του ρώσου συνθέτη Ντιμίτρι Σοστακόβιτς.

Το Κοντσέρτο του Ντβόρζακ είναι ένα απαιτητικό έργο της φιλολογίας του βιολοντσέλου, μεγάλο σε διάρκεια και πολυποίκιλο σε διαθέσεις και χρώματα. Ο 42χρονος βιολοντσελίστας έλαμψε επί σκηνής με την καθαρότητα της ερμηνείας του, την προσοχή στη λεπτομέρεια, την έντονη εκφραστικότητα και την άψογη συνεργασία του με την ορχήστρα, η οποία ωστόσο κάποιες φορές επισκίαζε με τον ήχο της κάποια σολιστικά μέρη του τσέλου. Ίσως θα έπρεπε να είχε λίγο πιο ελεγχόμενη και περιορισμένη ένταση ώστε να μην καλύπτει τον κατά τα άλλα πλούσιο και μεστό ήχο του τσέλου. Μετά το παρατεταμένο χειροκρότημα, ο χαρισματικός σολίστας χάρισε στο κοινό ένα εντυπωσιακό ανκόρ, ένα αργό και βαθιά συναισθηματικό κομμάτι, το The prayer του αμερικανού συνθέτη Έρνεστ Μπλοχ. 

Στο δεύτερο μέρος της συναυλίας η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης ξεδίπλωσε όλες τις αρετές της υπό την καθοδηγητική μπαγκέτα της σπουδαίας μαέστρου Ζωής Τσόκανου, η οποία βρίσκεται στο «τιμόνι» της ορχήστρας μόλις ένα χρόνο. Σε ένα έργο ποικίλων ερμηνευτικών αποχρώσεων η ορχήστρα ανταποκρίθηκε με συνέπεια και επιτυχία. Εντυπωσίασε με την ταχύτητα και την τεχνική της, με το καλό κούρδισμα, με τον εξαιρετικό συντονισμό, με την ευαισθησία κυρίως των εγχόρδων στο τρίτο αργό μέρος, με το προσεγμένο ήχο, αν και έλειπε το πάθος και η εκφραστικότητα κυρίως από τα πνευστά. Πάντως, φάνηκε πως τα έργα ήταν καλοδουλεμένα στη λεπτομέρεια και πως υπάρχουν περιθώρια εξέλιξης που μπορούν να αναδείξουν την Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης σε μια από τις καλύτερες στην Ευρώπη. 

* Η ΧΡΥΣΑ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ είναι μουσικός και εκπαιδευτικός.