Μουσικά ετερώνυμα από το έργο του Πεσσόα

Το 2009 ζητήθηκε από τον Ολλανδό συνθέτη και σκηνοθέτη Μισέλ φαν ντερ Άα, για λογαριασμό της τότε Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, του Λιντς, να γράψει ένα έργο για τον πορτογάλο συγγραφέα και ποιητή Φερνάντο Πεσσόα. Μολονότι μέχρι τότε γνώριζε την προσωπικότητα αυτή μόνο από τα ποιήματα, η επαφή του συνθέτη με το «Βιβλίο της ανησυχίας» τον γοήτευσε και τον οδήγησε στην επιλογή αποσπασμάτων που θα αποτελούσαν τον λογοτεχνικό καμβά πάνω στον οποίο θα συνέθετε τη μουσική του. Ο Φαν ντερ Άα είναι ένας νεωτεριστής που προτιμά και συνηθίζει να επιστρατεύει στα έργα του την τεχνολογία προκειμένου να συνδυάσει εικόνα, ήχο και λόγο. Το μουσικό θέατρο για ηθοποιό, μουσικό σύνολο και ταινία με τίτλο «Το βιβλίο της Ανησυχίας», που παρουσιάστηκε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, υπηρετεί το είδος της σύγχρονης ευρωπαϊκής μουσικής και εκτελέστηκε με μεγάλη επιτυχία από το μουσικό σύνολο Ergon Ensemble υπό την καθοδήγηση του διεθνούς φήμης ολλανδού μαέστρου Κάσπερ ντε ρο. Πρωταγωνιστής, επί σκηνής, ο ταλαντούχος ηθοποιός Μιλτιάδης Φιορέντζης.

Saudade

Για εβδομήντα λεπτά, οι μελοδραματικοί αφορισμοί του αφηγητή για τη ματαιότητα των συναισθημάτων απορροφώνται ή υπογραμμίζονται από τη μουσική του  Φαν ντερ 'Αα, μια μουσική που ανατρέχει στον Λούις Άντριεσεν και τον Στραβίνσκι.

Η βαρύτητα της μοναχικής στιγμής (αυτής που αποδίδεται, εν μέρει, από την πορτογαλική λέξη saudade), η αυτοϊκανοποίηση της ολοκλήρωσης, το ημιτελές στην προσέγγιση του Άλλου, η απόλαυση της δυστυχίας: ούτε ακριβώς sketchbook, ούτε «Βίβλος αϋπνίας», αλλά ούτε απλώς ανθολόγιο σκέψεων. Σαν τις σημειώσεις και τα marginalia του Κόλεριτζ, σαν το φιλοσοφικό ημερολόγιο του Πωλ Βαλερύ ή το ογκώδες αυτοβιογραφικό σημειωματάριο του Μούζιλ, ένα υβρίδιο συγγραφής που συντέθηκε σε μιαν εποχή όξυνσης του εθνικισμού στην Ευρώπη και ανόδου του δικτάτορα Σαλαζάρ στην εξουσία, το «Βιβλίο της Ανησυχίας» διεγείρει το πνεύμα και τα συναισθήματα μέσα από την ανάμειξη κειμένου, μουσικής και κινηματογράφου, σε μιαν αξιόλογη αξιοποίηση των multimedia.  

Τα φθινοπωρινά φύλλα υπογραμμίζουν τη μοναξιά και τη φιλοσοφική απάθεια μπροστά στο σφύζον γεγονός της ζωής. Για εβδομήντα λεπτά, οι μελοδραματικοί αφορισμοί του αφηγητή για τη ματαιότητα των συναισθημάτων απορροφώνται ή υπογραμμίζονται από τη μουσική του  Φαν ντερ 'Αα, μια μουσική που ανατρέχει στον Λούις Άντριεσεν και τον Στραβίνσκι. Το έργο περιλάμβανε αυτόνομα μουσικά μέρη, μέρη που συνόδευαν τους μονολόγους του ηθοποιού, άλλα που συνόδευαν την κινηματογραφική ταινία, ζωντανά ερμηνευμένα από την ορχήστρα, αλλά και ηχογραφημένη μουσική. Επίσης, παρεμβλήθηκαν μελωδικά και ρομαντικά fados ερμηνευμένα στην ταινία από την πορτογαλίδα τραγουδίστρια Άνα Μούρα. Ακόμα και η εναλλαγή αυτών των μουσικών ειδών, χωρίς να αλλάζει υπερβολικά το ύφος τους, να παραπέμπει στην εναλλαγή των προσώπων που κατασκεύασε λογοτεχνικά ο Πεσσόα.

Η μουσική και το λιμπρέτο

Ο Μισέλ φαν ντερ Άα κατάφερε με την μουσική σύνθεσή του να εναρμονίσει πετυχημένα διαφορετικές μορφές τέχνης, να αποδώσει μουσικά και οπτικά με σαφήνεια τις αποχρώσεις του δύσκολου και πυκνού κειμένου του Πεσσόα και να ισορροπήσει στο έργο του τα διαφορετικά στοιχεία ώστε να συναποτελούν ένα αρμονικό όλον.

Η μουσική του Φαν ντερ Άα χαρακτηρίζεται από πλούτο ηχοχρωμάτων που προκύπτει όχι τόσο από την αξιοποίηση ακραίων περιοχών ή από τα εφέ των οργάνων, όπως συμβαίνει συχνά στη σύγχρονη μουσική, αλλά από την έξυπνη συνήχηση, τόσο των εγχόρδων όσο και των πνευστών, και από τα μικρά μελωδικά μοτίβα (leitmotiv) που εμφανίζονταν για να χρωματίσουν λέξεις, διαθέσεις, έννοιες του λογοτεχνικού κειμένου, αφηρημένα στοιχεία. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό της είναι η σαφής και έντονη ρυθμική δομή, που αποτέλεσε σε μεγάλο βαθμό την πυξίδα για τον εξαιρετικά πετυχημένο συγχρονισμό μουσικής, ταινίας, ζωντανής υποκριτικής. Ο Μισέλ φαν ντερ Άα κατάφερε με την μουσική σύνθεσή του να εναρμονίσει πετυχημένα διαφορετικές μορφές τέχνης, να αποδώσει μουσικά και οπτικά με σαφήνεια τις αποχρώσεις του δύσκολου και πυκνού κειμένου του Πεσσόα και να ισορροπήσει στο έργο του τα διαφορετικά στοιχεία ώστε να συναποτελούν ένα αρμονικό όλον.

Μπορεί η μουσική ξεκομμένη από τα υπόλοιπα να μην είχε το ενδιαφέρον που τελικά είχε όταν την απολαμβάνει κανείς σε συνδυασμό με τη βιντεοπροβολή και την υποκριτική ερμηνεία. Όμως σίγουρα αποτέλεσε τον κεντρικό άξονα γύρω από τον οποίο εκτυλίσσεται το έργο και ο ηθοποιός στη συζήτηση που ακολούθησε της συναυλίας δήλωσε πως μελέτησε τον ρόλο του με βάση την παρτιτούρα. Άλλωστε, ένας παράγοντας επιτυχίας του όλου εγχειρήματος ήταν ο άψογος συγχρονισμός που μόνο μέσα από πολλές πρόβες και ισχυρό δέσιμο ανάμεσα στους μουσικούς, στους τεχνικούς της παράστασης και στον ηθοποιό μπορεί να επιτευχθεί. Το μουσικό σύνολο Ergon Ensemble ξεχώρισε για άλλη μια φορά με την ακρίβεια της εκτέλεσης και με τον επαγγελματισμό της ερμηνείας του.

Αυτοβιογραφία άνευ βίου

Ο Μιλτιάδης Φιορέντζης, ντυμένος σε γκρίζο κοστούμι, κάθεται στη μέση της σκηνής πάνω στο γραφείο του και γράφει ακατάπαυστα, υποδυόμενος τον Σοάρες, ένα ακόμη ετερώνυμο του Πεσσόα, ενώ σε δύο κυκλικές οθόνες παρελαύνουν άλλα ετερώνυμά του και απαγγέλλουν αποσπάσματα του βιβλίου, παράγοντας αντίστιξη.

Σε ερώτηση που του τέθηκε ο ολλανδός δημιουργός παραλλήλισε την υπόδυση προσώπων του Πεσσόα με την αλλοτριωτική διεργασία υπόδυσης προσώπων που κάνει ο σύγχρονος άνθρωπος στο facebook και στο twitter. Όμως η σύγκριση ήταν μάλλον αφελής: στο έργο του Πεσσόα κάθε ετερώνυμο έχει δικό του όνομα, χαρακτήρα, εξωτερικά χαρακτηριστικά, επάγγελμα και βιογραφικό, λογοτεχνικές επιρροές και αφηγηματικό ύφος, με βάση τα οποία διεξέρχεται φιλοσοφία, θρησκεία, πολιτική και έρωτα. Πρόκειται για impersonation και όχι για falsification. Ο συγγραφέας δεν «κρύβεται» πίσω από τα ετερώνυμά του, αντίθετα, αποκαλύπτει όλες τις πιθανές εκδοχές της προσωπικότητάς του, ενώ κρατά για τον εαυτό του το «ορθώνυμο». Για παράδειγμα, το «ημι-ετερώνυμο» που αφηγείται στο Βιβλίο της Ανησυχίας, ο Μπερνάρντο Σοάρες, είναι ένας βοηθός λογιστή που υποτίθεται ότι ο Πεσσόα τον συνάντησε σε μια ταβέρνα της Λισαβόνας κι εκείνος του εμπιστεύτηκε την έκδοση αυτού του παροξυσμού σκέψεων και συναισθημάτων.

Η σύνθεση ήταν λιτή: ένας φιλμικός υπαινιγμός ενός ηλιόλουστου δρόμου απ’ όπου φαίνεται το παράθυρο της Casa Pessoa, το εσωτερικό ενός σπιτιού και μια καθισμένη φιγούρα μεσήλικα, ένας γενειοφόρος νέος οδοκαθαριστής, ο σερβιτόρος του απέναντι εστιατορίου και ο σχολαστικός του πελάτης που αναπαριστούν τη λογοτεχνική συνάντηση του συγγραφέα με το ετερώνυμό του, κυρίως όμως ένα ετερώνυμο βυθισμένο στις σημειώσεις που διπλώνει κάθε σκέψη σαν καραβάκι και την πυρπολεί χρησιμοποιώντας το τελευταίο σπίρτο ενός σπιρτόκουτου. Ο Μιλτιάδης Φιορέντζης, ντυμένος σε γκρίζο κοστούμι, κάθεται στη μέση της σκηνής πάνω στο γραφείο του και γράφει ακατάπαυστα, υποδυόμενος τον Σοάρες, ένα ακόμη ετερώνυμο του Πεσσόα, ενώ σε δύο κυκλικές οθόνες παρελαύνουν άλλα ετερώνυμά του και απαγγέλλουν αποσπάσματα του βιβλίου, παράγοντας αντίστιξη. Αυτός ο καλός ηθοποιός ελέγχει απόλυτα το υλικό του, διατρέχει τον χώρο με επίγνωση και της παραμικρής μανιέρας που έχει εντάξει στο ερμηνευτικό του «λιμπρέτο» και, κατ’ ουσίαν, συνιστά ένα ακόμη μουσικό όργανο στην όλη σύνθεση. Σπάνια ερμηνεία, ευαίσθητη, διαυγής, ενδιαφέρουσα, που σέβεται το κείμενο και τη σύλληψη του συνθέτη/σκηνοθέτη.

Ο έρωτας βαδίζει πλάι πλάι με τον θάνατο

Ο φασματικός συγγραφέας περνά τα γραπτά του κάτω από τη χαραμάδα της πόρτας και με τον έξω κόσμο επικοινωνεί μέσα από το παράθυρο της ψυχής του, δημιουργώντας το ίνδαλμα του έρωτά του.

Το εντυπωσιακό crescendo με κρουστή χρήση του μεταλλικού κύκλου επί σκηνής υπογραμμίζει κάποιες δραματικές κορυφώσεις αυτού του παλίμψηστου από σκόρπιες σκέψεις, όπως ενορχηστρώνεται μαζί με τη φωνή του ηθοποιού και την εκτόξευση έγχρωμων αποσπασμάτων ενός φιλμ. Είναι γνωστό πως ο Πεσσόα είχε επιδοθεί σε ένα παιχνίδι αλληλογραφίας, όπου επιχείρησε τη διαδοχική κατάκτηση, απώλεια και ανάκτηση του αντικειμένου του ερωτικού του πόθου, την Οφέλια Κεϊρός. Καλοκαίρι στην Πορτογαλία: η τραγουδίστρια «φάντος» Άννα Μούρα, ντυμένη με κατακόκκινο φόρεμα ως «Οφέλια», βαδίζει σε αργή κίνηση μέσα σ' ένα λιβάδι, συντονίζοντας το βήμα της με αυτό ενός ήρεμου, γαλήνιου βοδιού. Η τραγική απομόνωση του Μπερνάρντο Σοάρες αγγίζει τα όρια της μανίας. Η ογκώδης εκμυστήρευσή του συντέθηκε εκ των υστέρων από μελετητές που «έδεσαν» εκατοντάδες ασύνδετες σελίδες αποσπασματικής γραφής που ίσως κάποια στιγμή να οργανώνονταν από τον Πεσσόα, εάν δεν τον έβρισκε ο θάνατος.

Το κείμενό του εκπορεύεται από μια βασανισμένη personalidade literária που απευθύνεται στη συνείδησή της, απόλυτα διακεχωρισμένη και υπό αίρεσιν. Δυσθυμία, μελαγχολία, συντριβή αυτοακύρωσης σε ένα ρευστό υλικό μυθιστορήματος «εν τη συνθέσει του». Ο φασματικός συγγραφέας περνά τα γραπτά του κάτω από τη χαραμάδα της πόρτας και με τον έξω κόσμο επικοινωνεί μέσα από το παράθυρο της ψυχής του, δημιουργώντας το ίνδαλμα του έρωτά του. Δυσπιστεί προς την αντικειμενική πραγματικότητα και, σαν άλλος Μπωντλαίρ, απαλλάσσει την πάσχουσα συνείδησή του από οιανδήποτε μετακίνηση εκτός δωματίου: «Γιατί να ταξιδέψω; Στη Μαδρίτη, στο Βερολίνο, στην Περσία, στην Κίνα, στον καθένα από τους δύο Πόλους, πού αλλού θα βρισκόμουνα παρά μέσα σε μένα τον ίδιο, με τη δική μου ιδιαιτερότητα και τον δικό μου τρόπο να αισθάνομαι».

* Η ΧΡΥΣΑ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ είναι μουσικός και εκπαιδευτικός.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.