Στοκχάουζεν σε πλήρη ανάπτυξη

Με το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου πρωτοποριακοί συνθέτες της εποχής άρχισαν να εγκαταλείπουν τα παραδοσιακά μουσικά όργανα ηχογραφώντας ηλεκτρονικές συσκευές από ραδιοφωνικά στούντιο, σε μια προσπάθεια να ανακαλύψουν ήχους που κανείς μέχρι τότε δεν είχε ακούσει. Με την ηλεκτρονική και πολυεπίπεδη παράθεση των ήχων αυτών και την αναπαραγωγή τους σε μαγνητοταινίες οι συνθέτες αυτοί δημιουργούσαν μουσική που, για πρώτη φορά, δεν απαιτούσε την παρουσία μουσικού για να ερμηνευθεί. Φυσικά, αυτός που κυρίως «διψούσε» για τέτοιους νέους ήχους ήταν ο κινηματογράφος. Στη συνέχεια του έργου αυτών των πρωτοπόρων, η εξέλιξη της μουσικής μετά τον πόλεμο και μέχρι τις μέρες μας καθορίστηκε από συνθέτες μεγάλου βεληνεκούς όπως ο Πιέρ Μπουλέζ, ο Λουτσιάνο Μπέριο, ο Τζων Κέιτζ και (κυρίως) ο Κάρλχαϊνζ Στόκχαουζεν: Γερμανός συνθέτης (1928-2007), δημιουργός και θεωρητικός της ηλεκτρονικής σειραϊκής μουσικής που επηρέασε βαθιά τους avant-garde συνθέτες και όχι μόνο.

Σειραϊκή μουσική

Ξεκίνησε επίσης, γύρω στο 1950, να χρησιμοποιεί μαγνητόφωνα και ηλεκτρονικό εξοπλισμό για να αναλύσει και να επεξεργαστεί τον ήχο αλλοιώνοντας τα ημιτονοειδή του κύματα κι εντάσσοντας τελικά αυτές τις ιδέες στον καθολικό σειραϊσμό της μουσικής του. 

Bασικό δομικό στοιχείο της μουσικής αυτής είναι η κατασκευή «θέματος» με όλες τις χρωματικές νότες σε διατάξεις (σειρές), όπου κάθε φθόγγος μπορεί να εμφανίζεται μόνο μια φορά. Μια σειρά μπορεί να υπόκειται σε μεταλλάξεις / παραλλαγές, όπως αναστροφή, αντιστροφή, κ.ά. Ο Στόκχαουζεν μελέτησε σύνθεση με τους Ολιβιέ Μεσιάν και Ντάριους Μίγιο, ενώ οι σπουδές του στη Φωνητική, την Ακουστική και τη Θεωρία της Πληροφορίας επηρέασαν βαθιά το έργο του. Ακολούθησε ένα πολύ μοναχικό δρόμο, ερευνώντας την ψυχολογική και ακουστική πλευρά της μουσικής, εκκινώντας από τις βασικές αρχές του σειραϊσμού. Αντίθετα όμως με τη Β' Σχολή της Βιέννης που περιόρισε τη «σειρά» κυρίως στο τονικό ύψος και τις διάρκειες, ο Στόκχαουζεν διεύρυνε τον σειραϊσμό και σε άλλα στοιχεία της μουσικής όπως την ενορχήστρωση, την ηχητική περιοχή (ρετζίστρο), την ένταση και τη μορφή της μελωδίας, οργανώνοντας τη μουσική του με τρόπο σχεδόν «γεωμετρικό». Ξεκίνησε επίσης, γύρω στο 1950, να χρησιμοποιεί μαγνητόφωνα και ηλεκτρονικό εξοπλισμό για να αναλύσει και να επεξεργαστεί τον ήχο αλλοιώνοντας τα ημιτονοειδή του κύματα κι εντάσσοντας τελικά αυτές τις ιδέες στον καθολικό σειραϊσμό της μουσικής του. Ο δημιουργικός οίστρος του κορυφώθηκε μεταξύ των ετών 1997 και 2003 με τη σύνθεση του οπερατικού κύκλου "Licht" (Φως), ενός έργου γεμάτο πνευματικότητα και μυστικισμό, το οποίο ο ίδιος θεωρούσε ως το αριστούργημά του.

Πριν την αλεατορική μουσική

Γενικά, τα έργα του Stockhausen αποτελούνται από σειρές μικρών ανεξάρτητων μονάδων, είτε «σημείων» (μεμονωμένες νότες), είτε «ομάδων» από νότες, είτε «στιγμιότυπων» (διακριτές μουσικές φράσεις), καθένα από τα οποία μπορεί να υπάρξει αυτόνομα, χωρίς ανάγκη να ενταχθεί σε μια ευρύτερη μουσική σύνθεση. Στο χαρακτηριστικό του έργο Klavierstück XI (1959) ο Στόκχαουζεν αφήνει τον ερμηνευτή να επιλέξει με ποια σειρά θα παίξει ορισμένες δεδομένες φράσεις, ανεξάρτητες τη μία από την άλλη κι εξίσου ενδιαφέρουσες.

O συνθέτης αφήνει τον ρυθμό, τα τονικά ύψη, τις φθογγικές διάρκειες και τα ποικίλματα στη διακριτική ευχέρεια του εκάστοτε ερμηνευτή.

Εδώ βέβαια, όπως και σε πολλές άλλες συνθέσεις του, τέθηκαν οι βάσεις για τη λεγόμενη «αλεατορική» μουσική, όπου κύριο ρόλο διαδραματίζει η τυχαιότητα, καθώς ο συνθέτης αφήνει τον ρυθμό, τα τονικά ύψη, τις φθογγικές διάρκειες και τα ποικίλματα στη διακριτική ευχέρεια του εκάστοτε ερμηνευτή. Μια σειρά τυχαίων αριθμών που παράγει ο υπολογιστής μπορούν να καθορίσουν τη βασική τονικότητα, τις φθογγικές περιοχές κτλ. της σύνθεσης. Ο αντισυμβατικός αυτός τρόπος μουσικής δημιουργίας και εκτέλεσης δίνει προβάδισμα στα ανορθολογικά στοιχεία της ανθρώπινης εμπειρίας (τύχη, διαίσθηση, συναίσθημα, έμπνευση), ενώ περιορίζει την επιρροή του ορθολογισμού που διέπει κάθε προκαθορισμένη μουσική φόρμα.

Ένας πολυγαμικός εξωγήινος

Πολύ περισσότερο, πάντως, από τη θεωρία ή τις νέες ιδέες που έφερε μαζί της, η μουσική του Στόκχαουζεν είναι σημαντική γιατί γίνεται αισθητή λιγότερο με την ακοή και περισσότερο με το μυαλό και το σώμα του ακροατή, με τρόπους που μέχρι τότε ήταν απλώς άγνωστοι. Οι μελετητές βέβαια του έργου του βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι και με τη γελοιοποίηση της μουσικής του (κυρίως από ανθρώπους που είτε δεν γνωρίζουν τις ιδέες του είτε είναι ιδεολογικά αντίθετοί του) αλλά και τον εμφανή εκκεντρισμό του συνθέτη: τη συμβίωσή του με δύο συντρόφους, τον εμμονικό έλεγχο των δικαιωμάτων έκδοσης, εκτέλεσης και ηχογράφησης των έργων του και, φυσικά, τον επίμονο ισχυρισμό του ότι ήλθε στη Γη από τον Σείριο.

Ο Στόκχαουζεν επηρέασε βαθιά την πορεία της μουσικής: από τον σειραϊσμό στην ηλεκτρονική μουσική, σε νέους τρόπους γραφής και στην αναπαραγωγή μουσικής μέσω μαγνητοταινιών. 

Ο Στόκχαουζεν επηρέασε βαθιά την πορεία της μουσικής του 20ου και 21ου αιώνα: από τον σειραϊσμό στην ηλεκτρονική μουσική, σε νέους τρόπους γραφής και στην αναπαραγωγή μουσικής μέσω μαγνητοταινιών. Ο ίδιος δεν υπήρξε ποτέ θιασώτης της ποπ, ροκ και τζαζ μουσικής και δυσκολεύεται κανείς να πιστέψει ότι από έναν αυστηρό Γερμανό συνθέτη επηρεάστηκαν (κατά δήλωσή τους) πολλοί κι ετερόκλητοι καλλιτέχνες και συγκροτήματα όπως οι Φρανκ Ζάππα, οι Χου, οι Πινκ Φλόιντ, οι Τζέφερσον Ερπλέιν, οι Γκρέιτφουλ Ντεντ, οι Κράφτβερκ, η Μπγιοργκ, ο Μάιλς Ντέιβις και ο Τσαρλς Μίνγκους.

Παράλληλες δραστηριότητες

Η επτάωρη οpen day της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών αποδείχθηκε μια δράση υψηλών τεχνικών, πνευματικών και σωματικών απαιτήσεων. Όλοι ανεξαιρέτως οι ερμηνευτές που συμμετείχαν ανταποκρίθηκαν με εξαιρετικό τρόπο στις ανάγκες των έργων του Στόκχαουζεν, σε κάποια έργα του οποίου αντίρροπα μουσικά στοιχεία χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα και διαδοχικά (πολύ ψηλές και πολύ χαμηλές συχνότητες, σαλπίσματα και μελωδικά περάσματα, ταυτόχρονη επιτάχυνση –accelerando– και επιβράδυνση – ritardando), ενώ με τη χρήση ηλεκτρονικών μέσων οι αντιθέσεις αυτές οδηγούνται ενίοτε στα άκρα. Χαρακτηριστικό είναι το έργο Mikrophonie I (1964) όπου ο εκτελεστής παράγει μια τεράστια ποικιλία ήχων σ' ένα γιγάντιο γκονγκ με τη βοήθεια μικροφώνων και ηλεκτρονικών φίλτρων.

Οι ερμηνευτές στη Μεγάλη Σκηνή (που διαμορφώθηκε ώστε ν' ακούγεται η τετραφωνική εκδοχή του έργου του Στόκχαουζεν), στη Μικρή Σκηνή (όπου παρουσιάστηκαν ολόκληρα έργα από τον οπερετικό κύκλο "Licht") και στα φουαγιέ όλων των ορόφων της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, που συγκέντρωσαν ακροατές ήδη από τις πέντε το απόγευμα, έδειξαν ακόμη και να διασκεδάζουν με τη συμμετοχή τους στην ερμηνεία έργων κυρίως της μέσης περιόδου της δημιουργίας του. Εντυπωσίασε η προσέλευση του κοινού που χειροκρότησε, προβληματίστηκε, συζήτησε – δικαιώνοντας έτσι την «δύσκολη» αυτή επιλογή της Στέγης. Νομίζουμε ότι η δικαίωση αυτή θα αφορούσε και τον ίδιο το συνθέτη που, σε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις, δήλωνε: «Όποτε και αν ακούμε ήχους, δεν είμαστε πια οι ίδιοι, ακόμα περισσότερο μάλιστα όταν ακούμε οργανωμένους ήχους – μουσική».

* Ο ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΚΟΝΤΟΡΟΥΣΗΣ είναι καθηγητής Ανώτερων Θεωρητικών της Μουσικής.

Concept, σύνθεση, μουσικολογική & σκηνοθετική επιμέλεια, realisations, ενορχηστρώσεις, οργάνωση: Ανάργυρος Δενιόζος
Μουσική διεύθυνση: Ανδρέας Λεβισιανός
Πιάνο/Προετοιμασία Τραγουδιστών: Νίκος Τσαλίκης
Video & Φωτισμοί: Μάνος Αρβανιτάκης
Επιμέλεια Κίνησης: Όλγα Σπυράκη
Ενδυματολόγος: Αλεξάνδρα Ντεληθέου
Οργανωτική επιμέλεια: Κατερίνα Κέντρου
Οργάνωση παραγωγής: Δήμητρα Δερνίκου, Χαρά Μουρλά
Ερμηνεύουν (κατ' αλφαβητική σειρά): Σπύρος Αρκούδης (τρομπέτα), Θοδωρής Βαζάκας (κρουστά), Φάνης Βερνίκος (τρομπέτα), Ana Chifu (φλάουτο), Κώστας Γιοβάνης (όμποε), Χρήστος Γκίνος (κλαρινέτο), Δημήτρης Γκόγκας (τρομπέτα), Paul Grennan (τσέλο), Γιάννης Γούναρης (κόρνο), Γιάννης Ευαγγελάτος (φαγκότο), Patrick Evans (βιόλα), Παναγιώτης Ζιάβρας (κρουστά), Ανδρέας-Ρολάνδος Θεοδώρου (τρομπόνι), Γαληνός Κιοσόγλου (κλαρινέτο), Γιώργος Κρίμπερης (τρομπόνι), Μάριος Μάλφας (κόρνο), Βαγγέλης Μανιάτης (βαρύτονος), Άννα-Ρόζα Μαρή (φλάουτο), Mark Menzies (βιολί/βιόλα), Αλέξανδρος Μποτίνης (τσέλο), Κώστας Μποτίνης (κρουστά), Μενέλαος Μωραΐτης (τούμπα), Guido De Flaviis (σαξόφωνο), Άννα Παγκάλου (μέτζο σοπράνο), Νίκος Παλαμάρης (ηλεκτρονικά), Βασίλης Παπαβασιλείου (κοντραμπάσο), Μαρία-Χριστίνα Παπαδοπούλου (άρπα), Beata Pincetic (πιάνο), Σπύρος Πολυχρονόπουλος (ηλεκτρονικά), Γιώργος Ρούπας (μπάσος), Χρήστος Σακελλαρίδης (πιάνο), Ηρώ Σειρά (βιολί), Μαργαρίτα Συγγενιώτου (μέτζο σοπράνο), Ζαχαρίας Ταρπάγκος (φλάουτο), Κώστας Τζέκος (κλαρινέτο), Μαρίνος Τρανουδάκης (κρουστά), Γιάννης Τσελίκας (αγγλικό κόρνο), Κατερίνα Τσεντς (φλάουτο), Ειρήνη Φωτεινάκη (σοπράνο)