georgwilhelmfriedrichhegel

Του Πάρι Κωνσταντινίδη

Στη καθημερινή ζωή θέτουμε συχνά στον εαυτό μας ερωτήματα για τη μουσική, τα οποία είτε απαντάμε υποκειμενικά (μου αρέσει αυτό το τραγούδι), είτε με αξιώσεις «αντικειμενικής» κρίσης (δεν είναι καλό αυτό το κομμάτι). Αυτές οι φευγαλέες κρίσεις για τη μουσική καλύπτουν μεν τις ανάγκες της απλής καθημερινής ζωής, αλλά είναι πολύ επιπόλαιες για να διεισδύσουν στην ουσία του «πράγματος καθαυτού». 

Το ενδιαφέρον βέβαια για το πέρα-από-το-καθημερινό, όπως είχε επισημάνει ο Γάλλος κοινωνιολόγος Πιέρ Μπουρντιέ, το έχουν όσοι έχουν απαλλαχθεί από την αλλοτρίωση του καθημερινού αγώνα για την επιβίωση και ταυτοχρόνως έχουν υψηλό πολιτισμικό κεφάλαιο, δηλαδή μεγάλωσαν σε ένα περιβάλλον που ευνοούσε την παιδεία και την καλή εκπαίδευση και κόπιασαν για να την αποκτήσουν.

Επομένως δεν προκαλεί απορία το γεγονός ότι οι φιλόσοφοι της νεοτερικότητας, που ήταν συνήθως αρκετά εύποροι, δεν ασχολήθηκαν με τη «χρηστική» μουσική των πανηγυριών και των εορτών, αλλά με τη λεγόμενη «κλασική» μουσική, που είχε αξιώσεις Τέχνης. Προσπάθησαν να κατανοήσουν όχι μόνο το αν είναι «ωραία» ή όχι, αλλά και τη βαθύτερη ουσία της.

aisthitikimousikis

Ο Χέγκελ ή Έγελος θεωρούσε ότι η Τέχνη αποτελεί εκδήλωση του «απολύτου πνεύματος», δηλαδή του πνεύματος στην ελευθερία της απόσπασής του από την αναγκαιότητα της φύσης. Το πνεύμα, σύμφωνα με τον Έγελο, εξελίσσεται προς την αυτοσυνειδησία του και σε κάθε φάση της εξέλιξής του αντιστοιχούν κατεξοχήν κάποια ή κάποιες τέχνες. Για την εποχή που έζησε ο ίδιος, ιεραρχούσε αξιολογικά την ποίηση στην κορυφή των τεχνών και ακολουθούσε η μουσική, η οποία παραλάμβανε τις μορφές της όχι από το άμεσο περιβάλλον, όπως η τότε ζωγραφική, αλλά από την πνευματική επινόηση. Η εσωτερικότητα της μουσικής, η ιδιότητα της να παρουσιάζει στο πνεύμα οποιοδήποτε περιεχόμενο, κι όχι προσδιορισμένες εξωτερικές μορφές, αποτελούσε για τον Έγελο το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό της μουσικής. Λόγω της εσωτερικότητάς της, παρατηρεί ο Μάρκος Τσέτσος, υπήρξε η μουσική η κατεξοχήν Τέχνη του ρομαντισμού του 19ου, γιατί εξέφραζε την υποκειμενική ελευθερία απέναντι στην αστική κοινωνική οργάνωση και τη ρομαντική εξέγερση απέναντι στον εργαλειακό ορθολογισμό.

[Έγελος, Η αισθητική της μουσικής, μτφρ. Μάρκος Τσέτσος, Εστία, Αθήνα 2002]

voulisiixosΈτσι, στην ανορθολογική φιλοσοφία του Σοπενχάουερ η μουσική λαμβάνει τη σπουδαιότερη θέση μεταξύ των τεχνών και τις υπερβαίνει. Ο Σοπενχάουερ, σε αντίθεση με τον Καντ, θεωρούσε ότι όχι ο Λόγος (θέλω, επειδή γνωρίζω), αλλά η βούληση (γνωρίζω, επειδή θέλω) αποτελεί το μεταφυσικό θεμέλιο του όντος που παράγει τη γνώση-συνείδηση. Η μουσική κατά τον Σοπενχάουερ είναι η μόνη τέχνη που δεν εκθέτει τις Ιδέες της βούλησης, αλλά άμεσα την ίδια τη βούληση, και προσλαμβάνεται χωρίς την ανάγκη διαμεσολάβησης της διανοίας. Η θεώρησή του αυτή, για μία μουσική που αποκαλύπτει τη βαθύτερη ουσία του κόσμου, το καντιανό «πράγμα καθαυτό», επηρέασε ιδιαίτερα τον Βάγκνερ στο όραμά του για το «συνολικό έργο τέχνης».

[Μάρκος Τσέτσος, Βούληση και ήχος: Η μεταφυσική της μουσικής στη φιλοσοφία του Σοπενχάουερ, Εστία, Αθήνα, 2004]

oreomousiki

Στον «αντίποδα» του Βάγκνερ τοποθετείται ο πολέμιός του, βιενέζος μουσικοκριτικός και υποστηρικτής του Μπραμς, Έντουαρντ Χάνσλικ, ο οποίος δεν βρίσκει πουθενά αλλού «αντικειμενικό» νόημα στη μουσική παρά μόνο στον ίδιο της τον ήχο. Θεωρούσε ότι η μουσική διεγείρει μεν τα συναισθήματα, τα οποία όμως δεν αποτελούν το αντικειμενικό της περιεχόμενο, αφού δεν είναι τα ίδια για όλους. Τα συναισθήματα χαρακτηρίζουν την επίδραση της μουσικής στον αποδέκτη, όχι τη μουσική αυτή καθαυτήν. Η περίφημη ρήση του Χάνσλικ: «το περιεχόμενο της μουσικής είναι ηχητικά κινούμενες μορφές», στάθηκε προφητική για το δρόμο που πήρε η μουσική πρωτοπορία του 20ου αιώνα.

[Eduard Hanslick, Για το ωραίο στη μουσική, μτφρ. Μάρκος Τσέτσος, Εξάντας, Αθήνα 2003]

Στην Ελλάδα του 21ου αιώνα συνδέονται οι παραπάνω φιλόσοφοι και διανοητές στο πρόσωπο του Μάρκου Τσέτσου, ο οποίος μετέφρασε, μελέτησε και σχολίασε το έργο τους. Σε κάθε βιβλίο τοποθετούνται οι συγγραφείς στο πλαίσιο της εποχής τους και σε σχέση με τις άλλες φιλοσοφικές θεωρίες. Με σεβασμό, αλλά και κριτικό πνεύμα εντοπίζονται τα «δυνατά» και «αδύναμα» σημεία της εκάστοτε Αισθητικής θεώρησης της μουσικής Τέχνης. Στην Αισθητική του Χέγκελ, θα βρει επιπλέον ο αναγνώστης και ευρετήριο των μουσικών και φιλοσοφικών όρων σε πρωτότυπη και μεταφρασμένη μορφή. Η φιλοσοφία της μουσικής του παρελθόντος, σημειώνει ο Τσέτσος, παρά το γεγονός ότι -όπως κάθε δημιούργημα του ανθρώπου- έχει τους περιορισμούς της γεννεσιουργού εποχής της, εξακολουθεί να προσφέρει εργαλεία για ένα σύγχρονο φιλοσοφικό στοχασμό πάνω στο σημερινό μουσικό πολιτισμό.

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

1, 2 και 3 Ιουνίου ο Nick Cave θα βρεθεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead.

Επιμέλεια: Book Press

Η Στέγη ανοίγει για πρώτη φορά την αγκαλιά της στον αξεπέραστο Nick Cave, ο οποίος επιστρέφει...

Η ειρηνική «επέλαση των Βαλκυριών» του Ρίχαρντ Βάγκνερ στη Λυρική Σκηνή

Η ειρηνική «επέλαση των Βαλκυριών» του Ρίχαρντ Βάγκνερ στη Λυρική Σκηνή

Στις 10 Μαρτίου και για πέντε ακόμη παραστάσεις ανεβαίνει στην  Εθνική Λυρική Σκηνή η εμβληματική «Βαλκυρία» του Ρίχαρντ Βάγκνερ σε σκηνοθεσία του Τζων Φούλτζειμς και συμπαραγωγή με την Βασιλική Όπερα της Δανίας. Κενρική εικόνα: © Eθνική Λυρική Σκηνή. 

Γράφει η Έλενα Χουζούρη...

Η Αλίκη Καγιαλόγλου συναντά τον Φερνάντο Πεσσόα και τα πορτογαλικά fados

Η Αλίκη Καγιαλόγλου συναντά τον Φερνάντο Πεσσόα και τα πορτογαλικά fados

Η Αλίκη Καγιαλόγλου, σε σκηνοθεσία Δήμου Αβδελιώδη, για μια μόνο παράσταση το Σάββατο 6 Απριλίου: «Η θαλασσινή ωδή του Fernando Pessoa και τα fados της εφηβείας μου» στη Θεατρική Σκηνή Δήμου Αβδελιώδη – Studio new star art cinema [Σταυροπούλου 33, Αθήνα].

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος: Η Άννα Κοκκίνου διαβάζει τον «Μοσκώβ-Σελήμ» του Γεωργίου Βιζυηνού

Στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος: Η Άννα Κοκκίνου διαβάζει τον «Μοσκώβ-Σελήμ» του Γεωργίου Βιζυηνού

Την Κυριακή 28 Απριλίου στις 20:00 στον Φάρο του ΚΠΙΣΝ θα πραγματοποιηθεί η τελευταία ανάγνωση της επιτυχημένης σειράς «Παραβάσεις / Αναγνώσεις», του θεατρικού αναλόγιου που επιμελείται η σκηνοθέτης Σύλβια Λιούλιου. Αυτή τη φορά, η Άννα Κοκκίνου συνεργάζεται με τον Νίκο Βελιώτη και διαβάζει τον «Μοσκώβ-Σελήμ» τ...

Μια βραδιά για τον Νίκο Γκάτσο στην Καλαμάτα

Μια βραδιά για τον Νίκο Γκάτσο στην Καλαμάτα

Καλεσμένοι στη βραδιά μιλούν για το έργο του κορυφαίου στιχουργού, ενώ θα ακουστούν και τραγούδια σε ποίηση Νίκου Γκάτσου με τη Μαρία Κρασοπούλου και τον Νικόλα Παλαιολόγο.

Επιμέλεια: Book Press

Ο Δήμος Καλαμάτας και ο Τομέας Λόγου και Γραμμάτων της Κ.Ε. «ΦΑΡΙΣ», διοργανώνουν...

Κώστας Καλτσάς: «Η αναμέτρηση με το παρελθόν δεν τελειώνει ποτέ»

Κώστας Καλτσάς: «Η αναμέτρηση με το παρελθόν δεν τελειώνει ποτέ»

Με αφορμή το πρώτο του μυθιστόρημα «Νικήτρια σκόνη» (εκδ. Ψυχογιός) που κυκλοφόρησε πρόσφατα, συνομιλούμε με τον μεταφραστή και συγγραφέα Κώστα Καλτσά για τα Δεκεμβριανά, το πρόσφατο Δημοψήφισμα, αλλά και τον Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας. Κεντρική εικόνα: © Μαρίνα Δογάνου. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ