noimata kentriki

Σκέψεις έπειτα από μια επίσκεψη στην περιοδική έκθεση του Μουσείου Ακρόπολης «ΝοΗΜΑΤΑ. Προσωποποιήσεις και Αλληγορίες από την Αρχαιότητα έως Σήμερα», η οποία θα παρουσιάζεται μέχρι και τις 14 Απριλίου 2024.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

«Ο τρόπος του να μιλάμε [ἀγορεύων] για άλλα πράγματα [ἄλλα], ενώ υπονοούμε πράγματα διαφορετικά από αυτά που λέγονται, καλείται δικαίως αλληγορία [ἀλληγορία]». Ηράκλειτος Γραμματικός, Oμηρικά Προβλήματα 5.2

Eντυπωσιακή περιοδική έκθεση του Μουσείου Ακρόπολης που φέρει τον αμφίσημο τίτλο «ΝοΗΜΑΤΑ – Προσωποποιήσεις και Αλληγορίες από την Αρχαιότητα έως Σήμερα» διεξάγεται με τη σύλληψη και την πρωτοβουλία του γενικού διευθυντή κ. Νικόλαου Χρ. Σταμπολίδη. Περιλαμβάνει έξι ενότητες στον ισόγειο χώρο των περιοδικών εκθέσεων, με δάνεια από τριάντα μουσεία του εξωτερικού [1]. Για τον υπότιτλο ο ίδιος ο κύριος Σταμπολίδης εξηγεί: «Αφορά τις προσωποποιήσεις και τις αλληγορίες, τους συμβολισμούς, τις ειρωνείες, τα υπονοούμενα, τις μεταφορές που δίνουν το στίγμα ενός πολιτισμού με κέντρο τον άνθρωπο», επικεντρώνοντας στον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της έκθεσης.

Σύμβολα και αλληγορίες στις εικαστικές τέχνες

Αποκαλύπτομαι μπροστά στο ευγενές της προθέσεως και στην εκπεφρασμένη απέχθεια του κ. Σταμπολίδη προς κάθε επιφανειακό «κουλτουρογεγονός» που θα είχε περιορισμένη παιδευτική αξία. Αντιλαμβάνομαι τη σοβαρότητα του εγχειρήματος και, κυρίως, τη δυσκολία πραγμάτωσής του. Αισθάνομαι πως η ξενάγηση από αρχαιολόγο που μου έγινε ήταν υψηλού επιπέδου, παρά τον επιλεκτικό χαρακτήρα των εκθεμάτων που σχολιάστηκαν. Η έκθεση περιλαμβάνει τοιχογραφίες, αγγεία, γλυπτά και ανάγλυφα, ψηφιδωτά, πίνακες ζωγραφικής και θρησκευτικές εικόνες, νομίσματα, όστρακα και κοσμήματα, τοποθετημένα κατά τρόπον ώστε ο περιηγούμενος να μην υποφέρει από την αποσπασματικότητα της παράθεσης, έχοντας στη διάθεσή του «οπτική δραπέτευση» προς συγγενείς ενότητες και υποενότητες. Αυτή είναι, λοιπόν, μια θετική αξιολόγηση της έκθεσης από κάποιον που δεν είναι ειδικός, όπως ο υποφαινόμενος.

Η έκθεση περιλαμβάνει τοιχογραφίες, αγγεία, γλυπτά και ανάγλυφα, ψηφιδωτά, πίνακες ζωγραφικής και θρησκευτικές εικόνες, νομίσματα, όστρακα και κοσμήματα, τοποθετημένα κατά τρόπον ώστε ο περιηγούμενος να μην υποφέρει από την αποσπασματικότητα της παράθεσης, έχοντας στη διάθεσή του «οπτική δραπέτευση» προς συγγενείς ενότητες και υποενότητες.

Όμως, διϋλίζοντας τον κώνωπα, και δεδομένου του αμιγώς εικαστικού χαρακτήρα της έκθεσης, θα ήθελα μεγαλύτερη ακρίβεια στην απόδοση των όρων, και δη του όρου «αλληγορία», που εξ ορισμού συνδέεται με την εξεικόνιση της ανθρώπινης μορφής ως περιέχουσας νοήματα «κοινά» για τους Έλληνες, για τους Ρωμαίους, για τους Βυζαντινούς, για τους ανθρώπους της αναγεννησιακής Δύσης και για τους σύγχρονους ανθρώπους. Κατά την άποψή μου, θα ‘πρεπε εξαρχής να αντιδιασταλεί η σημασία του όρου «αλληγορία» προς τη σημασία του όρου «σύμβολο»: υπό το φως αυτής της διάκρισης, κάλλιστα μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει τα «Κεριά» του Μποκόρου ως σύμβολα, ιδιαίτερα εάν τα συνδέσει αυτόματα με τα «Κεριά» του Καβάφη – όμως ένα κερί επ’ουδενί θα μπορούσε να λειτουργεί δίκην αλληγορίας, εφόσον ένα κερί δεν συγκεντρώνει τον πλούτο γνωρισμάτων που συγκεντρώνει η ανθρώπινη μορφή.

Επίσης κρίνω πως, άμα τη εισηγήσει της έκθεσης αυτής, θα έπρεπε να διακριθεί η λογοτεχνική αλληγορία προς την εικαστική αλληγορία – που δεν είναι παρά η προσωποποίηση αφηρημένων πολιτιστικών νοημάτων, δηλαδή η προσωποποίηση εννοιών (της Φιλοσοφίας, των Τεχνών, των Επιστημών, των συναισθημάτων, των θεσμικών αξιών, των φυσικών ουράνιων φαινομένων, των αστέρων του ουράνιου θόλου κοκ). Εάν εξαρχής γινόταν αυτή η διάκριση, αυτομάτως θα περίττευε η διάκριση της Προσωποποίησης από την Αλληγορία, εφόσον ούτως ή άλλως κάθε εικαστική αλληγορία δεν είναι παρά μια εμψύχωση (animation) ζωόμορφη ή ανθρωπόμορφη ή επίμεικτη, που αποκτά το εύρος μιας κοινής πολιτισμικής παραδοχής.

noimata 03

Κεφαλή Νέμεσης, προσωποποίηση της απόδοσης της Δικαιοσύνης, 1ος αι. μ.Χ.
Αθήνα, Μουσείο Αρχαίας Αγοράς

Οι θεοί είναι ανθρωπόμορφες αλληγορίες

Έτσι κι αλλιώς οι μύθοι και οι θεότητες όλων των θρησκειών δεν είναι παρά αλληγορίες: η πλοκή κάθε μύθου είναι αλληγορία της κοινής μοίρας όλων των ανθρώπων (memento mori) και η εξεικόνιση της μορφής κάθε θεότητας μαζί με την περιβολή της είναι αλληγορία φυσικών φαινομένων που είναι κεφαλαιώδη για την ανθρώπινη μοίρα. Όλως περιέργως η αλληγορική εννοιοδότηση των θρησκειών από καταβολής Ελληνισμού απουσίαζε τελείως από την εν λόγω έκθεση, με μοναδική εξαίρεση μια βυζαντινή αλληγορία του Μυστικού Δείπνου, όπου τα νοήματα είναι εξώφθαλμα. Εφόσον, λοιπόν, κάθε εικονογραφική προσέγγιση αναγνωρίζει-ταυτοποιεί-περιγράφει και ερμηνεύει γενικευμένα σύμβολα των εικαστικών επιδόσεων του ανθρώπου [2], η διασάφηση των διαχρονικά εξελισσόμενων αντιστοιχίσεων εικόνων και εννοιών θα έπρεπε να είναι πιο διεξοδική. Και, οπωσδήποτε, δεν θα έπρεπε να παραλείπει τα θρησκειολογικά δεδομένα (πολλά εκ των οποίων ανιχνεύονται στις καταβολές των Τεχνών, εν γένει: φερ’ ειπείν, ο διθύρραμβος).

Η ξενάγηση στα υπάρχοντα εκλεκτά εκθέματα ακολουθεί μια συνειρμική τακτική πολύ συγκεκριμένη, ελάχιστα επιστημονική κι εντούτοις πολύ ενδιαφέρουσα...

Πέραν τούτου, η ξενάγηση στα υπάρχοντα εκλεκτά εκθέματα ακολουθεί μια συνειρμική τακτική πολύ συγκεκριμένη, ελάχιστα επιστημονική κι εντούτοις πολύ ενδιαφέρουσα: ο Αριστοτέλης είχε γράψει πως η ανθρώπινη ψυχή δεν σκέφτεται χωρίς εικόνα (Περί ψυχής ΙΙΙ, 431a 14-17), άρα ο μετωνυμικός χαρακτήρας κάθε θρησκευτικής εικονοποιίας είναι δεδομένος γιατί όλοι μας μεγαλώσαμε με τέτοιο λεξιλόγιο, τέτοιο συμβολικό σύστημα, τέτοια νοηματοδότηση της ζωής μας.

Έτσι και το λεκτικό παιχνίδι με τα «ΝοΗΜΑΤΑ» που παραπέμπουν σε «νήματα» καθίσταται ενδιαφέρον και πρωτότυπο, είναι δε αναγνωρίσιμο/αποκρυπτογραφήσιμο από μια πλειάδα επισκεπτών της έκθεσης που ακολούθησαν τον «μίτο» της σύλληψης Σταμπολίδη. Όμως, κρίνω πως θα έπρεπε να δίνονται κάποια στοιχεία σχετικά με τη διαμόρφωση του αλληγορικού κώδικα των εικαστικών τεχνών από τους ουμανιστές της Αναγέννησης («Hieroglyphica» του Horapollo, «Emblemata» του Andrea Alciati, «Iconologia» του Cesare Ripa κοκ): έτσι θα καθίστατο πιο εύληπτος ο κρυπτικός, φορτισμένος συχνά με ηθικοπλαστική βαρύτητα χαρακτήρας κάποιων εξεικονίσεων του ύστερου Μεσαίωνα και της πρώιμης Αναγέννησης.

noimata 02

Κεφαλή θεάς Τύχης με τειχόμορφο στέμμα. Προσωποποίηση της πόλης Κορίνθου, τέλος 1ου αι. μ.Χ.
Αρχαία Κόρινθος, Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Κορίνθου

Έννοιες κοινές Έλλησιν και ανθρώποισιν

Εφόσον, λοιπόν (αντίθετα προς ό,τι πρέσβευε η ξενάγηση) η καταγωγή της αλληγορίας είναι μάλλον φιλοσοφική και θεολογική, παρά λογοτεχνική, το εννοιολογικό της φορτίο (τα νοήματα που φέρει) δεν θα μπορούσαν να είναι απαλλαγμένα από την ανά εποχές θρησκευτική ηθική. Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα: η αποκομιδή των πρώτων βλαστών και το θέρος, οι εποχές που είναι σύμφυτες με αυτά, η διάκριση σε Έλληνες και «βαρβάρους» και το φυλετικό ζήτημα, η οργάνωση της πόλης-κράτους και η διαφύλαξη των θεσμών, αλλά και το «ανήκειν» σε μια φυλή ή ένα έθνος, όλα μπορούν να αποδοθούν αλληγορικά από την Τέχνη.

Αντίστοιχα, όλα τα στάδια της ωρίμανσης του ανθρώπινου ατόμου: γέννηση, βάπτιση, ενηλικίωση, γάμος, τεκνοποιία, συγκρότηση οίκου, οικιακή οικονομία, θάνατος, καθώς και όλα τα συναισθήματα που συνοδεύουν τις επιμέρους εκφάνσεις της ανθρώπινης παρουσίας επί γης – όλα αυτά βρίσκουν πληθώρα αλληγορικών αποδόσεών τους: «οι φυλές, οι πόλεις, τα έθνη, η γέννηση, ο γάμος, ο θάνατος, οι ηθικοί νόμοι, το συναίσθημα της ανεπάρκειας ή της αποτυχίας και το συναίσθημα των δυνατοτήτων του ατόμου, συναισθήματα που χαρακτηρίζουν την πλειοψηφία του ανθρώπινου γένους» [3].

noimata 01

Άγαλμα που αποδίδει την Τύχης της Αντιόχειας, προσωποποίηση της ομώνυμης πόλης, η οποία πατά στην προσωποποίηση του ποταμού Ορόντη, 1ος-2ος αι. μ.Χ.
Città del Vaticano Musei Vaticani - Galleria Candelabra

Θεματικές ενότητες που αλληλοσυνδέονται

Έτσι, ο Κρόνος-Χρόνος που τρώει τα παιδιά του του Ρούμπενς είναι μια αλληγορία κατάλληλη στο να εισαγάγει τον επισκέπτη στην έννοια της χρονικότητας. Η έκθεση σε φέρνει σε επαφή με αλληγορίες για τις Εποχές, τους Μήνες, τη ροδοδάκτυλη Ηώ και τη Σελήνη, τουλάχιστον με βάση την ησιόδεια Θεογονία (Ησίοδος, Θεογονία 116, 124-125 [μτφρ. Στ. Γκιργκένης], τα ουράνια σώματα, τη Γαία, τους ανέμους, τον Ωκεανό, τους ποταμούς και τις θεότητες (αλληγορίες των φυσικών στοιχείων ή των φυσικών καταστάσεων της ύπαρξης): Ίμερο και (αμφίφυλο) Πόθο, Πειθώ που συνδέεται με την Πάνδημο Αφροδίτη, Έριδα και Πόνο, Τύχη και Πλούτο, Φιλότητα και Νείκος, Λήθη και Μνημοσύνη, Έρωτα και Αντέρωτα.

Η έκθεση σε φέρνει σε επαφή με αλληγορίες για τις Εποχές, τους Μήνες, τη ροδοδάκτυλη Ηώ και τη Σελήνη, τουλάχιστον με βάση την ησιόδεια Θεογονία...

Υπάρχουν αρκετές αλληγορίες για τις φάσεις της ανθρώπινης ζωής/καταστάσεις όπως η Ήβη και το Γήρας, ο Ύπνος και ο Θάνατος, η Αρετή και η Κακία, πάθη όπως ο Φθόνος και η Λύσσα, γραμματολογικές κατηγορίες όπως το Έπος και η Σάτιρα, πολιτειακές αρετές όπως η Ευνομία και η Ανομία, φαταλιστικές ολότητες όπως η Αίσα και η Νέμεσις. Τέλος, απρόσμενες εξεικονίσεις του Δήμου, της Γερουσίας, της Πομπής και της Τελετής, της Θείας Κοινωνίας, της Χίμαιρας κλπ., όλα αυτά ανευρίσκουν τα εικαστικά τους σύστοιχα.

[1] Ο αναλυτικός κατάλογος των μουσείων που συμμετέχουν με εκθέματα βρίσκεται ΕΔΩ.
[2] Βλ. τη «βίβλο» του Έρβιν Έ. Πανόφσκι Μελέτες εικονολογίας, μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1991
[3] Τζον Μακ Κουήν Αλληγορία, μτφρ. Κώστας Ιορδανίδης, Ερμής, Αθήνα 1973


 Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

1, 2 και 3 Ιουνίου ο Nick Cave θα βρεθεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead.

Επιμέλεια: Book Press

Η Στέγη ανοίγει για πρώτη φορά την αγκαλιά της στον αξεπέραστο Nick Cave, ο οποίος επιστρέφει...

Η ειρηνική «επέλαση των Βαλκυριών» του Ρίχαρντ Βάγκνερ στη Λυρική Σκηνή

Η ειρηνική «επέλαση των Βαλκυριών» του Ρίχαρντ Βάγκνερ στη Λυρική Σκηνή

Στις 10 Μαρτίου και για πέντε ακόμη παραστάσεις ανεβαίνει στην  Εθνική Λυρική Σκηνή η εμβληματική «Βαλκυρία» του Ρίχαρντ Βάγκνερ σε σκηνοθεσία του Τζων Φούλτζειμς και συμπαραγωγή με την Βασιλική Όπερα της Δανίας. Κενρική εικόνα: © Eθνική Λυρική Σκηνή. 

Γράφει η Έλενα Χουζούρη...

Η Αλίκη Καγιαλόγλου συναντά τον Φερνάντο Πεσσόα και τα πορτογαλικά fados

Η Αλίκη Καγιαλόγλου συναντά τον Φερνάντο Πεσσόα και τα πορτογαλικά fados

Η Αλίκη Καγιαλόγλου, σε σκηνοθεσία Δήμου Αβδελιώδη, για μια μόνο παράσταση το Σάββατο 6 Απριλίου: «Η θαλασσινή ωδή του Fernando Pessoa και τα fados της εφηβείας μου» στη Θεατρική Σκηνή Δήμου Αβδελιώδη – Studio new star art cinema [Σταυροπούλου 33, Αθήνα].

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Πρόσωπα από τον χώρο των τεχνών, των ιδέων και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Μάριος Κρητικόπουλος.

Επιμέλεια: Book Press 

...
H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

Η προβολή της καλτ ταινίας του Μπράιαν Ντε Πάλμα, που στηρίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του «Βασιλιά» Στίβεν Κινγκ, θα γίνει στον κινηματογράφο Δαναό την Παρασκευή, 19 Απριλίου (9.45 μ.μ.)

Επιμέλεια: Book Press

Είναι από τα βιβλία που δεν ξεχνάς εύκολ...

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Αρκετοί συγγραφείς και ποιητές ζήτησαν να αποσυρθούν οι υποψηφιότητές τους από βραβεία που αναμένεται να δώσει η PEN America το επόμενο διάστημα θεωρώντας πως δεν έχει πάρει θέση για όσα συμβαίνουν στη Γάζα. Κεντρική εικόνα: η συγγραφέας και ποιήτρια Camonghne Felix, η οποία είναι μεταξύ των διαμαρτυρόμενων.&nb...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ