Για την εικαστική έκθεση «Ελαιώνας ‘23 – Χθόνιο και Ανθρωπόκαινος» που επιμελείται ο μουσειολόγος και δημοσιογράφος Δημήτρης Τρίκας. Φωτογραφίες: © Μάνια Μπενίση.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
Υπό την αιγίδα του Μορφωτικού Ιδρύματος της ΕΣΗΕΑ ο μουσειολόγος και δημοσιογράφος Δημήτρης Τρίκας επιμελείται την εικαστική έκθεση\ «Ελαιώνας ‘23 – Χθόνιο και Ανθρωπόκαινος», με έργα 41 καλλιτεχνών, πλούσιο δημόσιο πρόγραμμα, performances και άλλες δράσεις. Η περιοχή Μαρκόνι βρίσκεται στα όρια μεταξύ Δήμου Αθηναίων και Δήμου Αιγάλεω, σε πρώην βιομηχανική ζώνη, όπου σήμερα βρίσκεται ο σταθμός Μετρό Ελαιώνας.
Στο αστικό πεδίο εκτείνεται περιφερικά, ως μια liminal συνοικία, με την οδό Μαρκόνι ως όριο του Δήμου Αθηναίων και του Δήμου Αιγάλεω. Είναι σημαντικό πως η οδός Μαρκόνι τέμνει την Ιερά Οδό, συναντώντας τις ανεσκαμμένες βάσεις της αρχαίας γέφυρας του Κηφισού. Ολόγυρα, συναντά κανείς κοντέινερ και αποθήκες στο παρακείμενο οικόπεδο της ΣΤΑΣΥ από την περίοδο της εκσκαφής κι επέκτασης του Μετρό με την γραμμή 3 και τον χώρο «Souzy Τros», ενώ η γειτονιά Μαρκόνι είναι ο μοναδικός κοινωνικός θύλακας της περιοχής.
Στα ίχνη άλλων πολιτισμών, η υποβάθμιση
Ο υποβαθμισμένος αστικός χώρος του Ελαιώνα –άλλοτε σημείο μετάβασης προς τα ιερά τεμένη της Ελευσίνας– ειδωμένος από τον φωτογραφικό φακό της Μάνιας Μπενίση και της Μαρίας Παπαδημητρίου αποτελεί πεδίο μελέτης, τέλεσης κι ανάδειξης κρίσιμων, σύνθετων, πολύπτυχων, καταλυτικών και συχνά συγκρουσιακών συσχετισμών του ανθρώπινου πολιτισμού με τη φύση, υπό την ευρύτερη έννοιά της- με άλλα λόγια, συμβάλλει στον παραδειγματικό άξονα ως εξαιρετική περίπτωση ανεξίτηλης επίδρασης του ανθρώπου στο περιβάλλον, από την ομηρική εποχή έως την εποχή του Πεισίστρατου και από την Τουρκοκρατία έως σήμερα, με δεκάδες φυλών να έχουν περάσει από τον Ελαιώνα χωρίς να μπορέσουν ποτέ να στεριώσουν.
Το project του Δημήτρη Τρίκα περνά στην επιτέλεση, ρίχνοντας φως στην ενδόμυχη άρνηση του ανθρώπου να αποδεχθεί τις ευθύνες του για την κλιματική και οικολογική ανθρωπογενή καταστροφή ώστε να λάβει επείγοντα μέτρα περιορισμού των καπιταλιστικών τρόπων ανάπτυξης – που εκ φύσεως φέρουν το γνώρισμα της επιβολής. Στο πρόγραμμα της εικαστικής αυτής δράσης, ο Δημήτρης Τρίκας διευκρινίζει με μεγάλη σαφήνεια: «Ενώ η έννοια της «Ανθρωπόκαινου Εποχής» είναι μια μεγάλη ιδέα και ένα ισχυρότατο επιστημονικό εργαλείο κατανόησης και εξήγησης, η πρόσφατη «Ανθρωπόκαινος μόδα», το να αναζητούμε δηλαδή αποκλειστικά βιογεωλογικές εξηγήσεις για όλα σχεδόν τα προβλήματά μας, μπορεί να αποδειχτεί το πιο πρόσφατο βιοπολιτικό ιδεολόγημα για να αποδεχτούμε τον δήθεν μοιραίο χαρακτήρα των μελλοντικών απανθρωποποιητικών επιλογών που σχεδιάζονται επιμελώς από την κυρίαρχη Βιοεξουσία».
Ένας νεόκοπος όρος απόλυτα τεκμηριωμένος
Τον όρο της «Ανθρωποκαίνου» πρότεινε ο Ολλανδός νομπελίστας Χημείας Paul Crutzen, για να περιγράψει τη νέα γεωλογική εποχή στην οποία έχει εισέλθει ανεπιστρεπτί ο πλανήτης Γη. Η Διεθνής Επιτροπή Στρωματογραφίας θέτει ως σημείο έναρξης της «Ανθρωποκαίνου» περιόδου στην περιοχή Ελαιώνα τη δεκαετία του 1950, μετά τη λήξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου: μιλούμε για βίαιη εκβιομηχάνιση, ραγδαία τεχνολογική εισβολή, μόλυνση και ρύπανση του θαλάσσιου οικοσυστήματος, υπεραλίευση και αφανισμό της δασικής χλωρίδας και πανίδας, υποβάθμιση της βιοποικιλότητας.
Γενικευόμενος για τον πλανήτη, ο όρος περιλαμβάνει τα επίχειρα των πυρηνικών δοκιμών, αθροιζόμενα στην επιβάρυνση της ατμόσφαιρας και στην τρύπα του όζοντος. Εάν εξειδικευθεί στο παράδειγμα του Ελαιώνα, πέραν της αμιγώς οικολογικής διάστασης περιλαμβάνει επίσης μια πολιτιστική διάσταση εξίσου βαρύνουσας σημασίας: επιχειρεί να αφανίσει τα ίχνη ανθρώπινων πληθυσμών, μεταναστών, αθίγγανων και λοιπών «απορριφθέντων» με σύντομο χρόνο παραμονής, που άφησαν μεν το αποτύπωμά τους, χωρίς όμως να μπορέσουν να «ριζώσουν» στον τόπο. Γιατί τέτοιες υπήρξαν οι πολιτικές επιλογές ενός κακώς εννοούμενου μοντερνισμού.
Τοπική ιστορία: η ιστορία όλης της γης
Τι είναι οι ανθρωπογενείς επιχώσεις; Είναι τίποτε άλλο από ανθρωπογενείς επιχώσεις η αποσάθρωση και η διάβρωση, η μετατόπιση και η ιζηματογένεση; Πού συναντάται το χθόνιο στοιχείο του παρελθόντος με τον νεήλυδα άνθρωπο; Εδώ η στρωματογραφία της «Ανθρωποκαίνου» διαγιγνώσκεται στο μεταβατικό σημείο από τη φύση έως τον τεχνολογικό πολιτισμό του Ελαιώνα και της Ελευσίνας. Εκεί όπου κάποτε συναντούσες εύφορη γη τώρα επικρατούν αλάνες, λασπόνερα, ρύποι, ξεβρασμένο υπέδαφος και «φερτά» υλικά, εγκαταλελειμμένες ή ενεργές βιομηχανίες, βιοτεχνίες, βυρσοδεψεία, σκουπιδότοποι, χυτήρια, πρακτορεία μεταφορών, νεκροταφεία αυτοκινήτων και η Ναυτική Βάση, και όλα συνθέτουν το τοξικό προφίλ ενός πολιτισμού αποβλήτων – που κατά πάσαν πιθανότητα θα αποτυπωθεί στη στρωματογραφία του μάλλοντος.
Τα θέματα συζήτησης στρογγυλής τράπεζας (παρακολούθησα, ήδη, τις ενδιαφέρουσες τοποθετήσεις του Νικήτα Σινιόσογλου, του Eray Cayli, του Γιώργου Τζιρτζιλάκη και του Θωμά Συμεωνίδη) είναι η παρασιτική συνύπαρξη του ανθρώπινου είδους με τα λοιπά είδη, η αυξημένη παρέμβαση του τεχνολογικού πολιτισμού (οι νεωτερικές επιλογές της πολιτικής είναι προς πλήρη αιτίαση γι’αυτό) και το μόνιμο αποτύπωμά της στη γαιόσφαιρα και στο κλίμα, έως και η επαπειλούμενη εξαφάνιση ειδών (έκτη, κατά σειράν, στην ιστορία του πλανήτη, με τη διαφορά ότι τώρα είναι ιδιαίτερα επιταχυνόμενη, μη αναστρέψιμη και, δυστυχώς, απολύτως ανθρωπογενής).
Η διεπιστημονική προσέγγιση καλείται να πλαισιώσει την αισθητική αντίληψη των εικαστικών καλλιτεχνών.
Ερώτημα που αναφύεται: θα βρεθεί, σε μιαν αισθητική προσέγγιση του πολύπτυχου αυτού φαινομένου που έχει να επιδείξει η αττική «χθων», το αποτύπωμα εκείνο που θα οδηγήσει απαρεγκλίτως στη διαπίστωση κάποιας μορφής «ιερότητας» στη συνάντηση του ανθρώπινου πολιτισμού και της φύσης; Γεωλογία, εθνολογία, αρχαιολογία, Ιστορία της Τέχνης και πολιτική φιλοσοφία, στη συνύφανσή τους, ίσως να προσφέρουν κάποιες απαντήσεις. Η διεπιστημονική προσέγγιση καλείται να πλαισιώσει την αισθητική αντίληψη των εικαστικών καλλιτεχνών. Ιδιαίτερα σε κάποια cabinets de curiosités της έκθεσης, αυτή η θεωρητική θεμελίωση αισθητοποιείται πλήρως.
＊Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» αναμένεται το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Κριτική.
Συμμετέχοντες καλλιτέχνες: Δημήτρης Αληθεινός, Δημήτρης Αμελαδιώτης (performance), Αύγουστος Βεϊνόγλου, , Μπάμπης Βενετόπουλος, Δημήτρης Γεωργακόπουλος, Γιώργος Γυπαράκης, Collectif MASI (Madlen Anipsitaki & Simon Riedler), Campus Novel, Μάρθα Δημητροπούλου, Θοδωρής Ζαφειρόπουλος, Γιώργος Ζαμπουλάκης (performance), Βάσια Ζόρμπαλη (performance), Κάπτεν, Μιχαήλ Καρίκης, Κατερίνα Κατσιφαράκη, Νίκος Κεσσανλής, Ζήσης Κοτιώνης, Μάνια Μπενίση, Νίκος Μόσχος, Πανδώρα Μουρίκη, Δάφνη Νίτσου, Μαρία Οικονομοπούλου, Μαρία Παπαδημητρίου, Νίκος Παπαδημητρίου, Μυρτώ Παπαδοπούλου, Κώστας Παππάς, Ελένη Πανουκλιά, Βιβή Περυσινάκη, Δανάη Στράτου, Στεφανία Στρούζα, Σάββας Στρούμπος με Έλλη Ιγκλίζ (performance), Θόδωρος Τερζόπουλος (ομιλία/performance), Τάσσος Τριανταφύλλου, Γιώργος Τσακίρης, Γιώργος Τσεριώνης, Φίλιππος Τσιτσόπουλος (performance), Δημήτρης Τσουμπλέκας, Μάριος Φούρναρης, Παντελής Χανδρής, Βιβέττα Χριστούλη, Διονύσης Χριστοφιλογιάννης
Performers: Αμελαδιώτης Δημήτρης, Collectif MASI (Madlen Anipsitaki & Simon Riedler), Γιώργος Ζαμπουλάκης, Βάσια Ζόρμπαλη, Σάββας Στρούμπος (με την Έλλη Ιγκλίζ), Θόδωρος Τερζόπουλος (με τον Σάββα Στρούμπο), Φίλιππος Τσιτσόπουλος
Επιστημονικοί Σύμβουλοι: Μάνια Μπενίση, φωτογράφος, MSc Αρχ. Μηχ. Ε.Μ.Π., MSc Geol. Eng. Imperial College, Καλλιόπη Παπαγγελή, αρχαιολόγος, Επίτιμος Τμηματάρχης Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και Μουσείων της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής.
Επιμέλεια: Δημήτρης Τρίκας
Οργάνωση: «ΡΙΖΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ» ΑΜΚΕ
