Σπύρος Αργύρης

Ο Αργύρης έχει μείνει στην πολιτισμική μνήμη κυρίως για σημαντικές παραστάσεις όπερας σε μεγάλα και ιστορικά λυρικά θέατρα, όπως είναι το Θέατρο Βέρντι στην Τεργέστη, το Θέατρο Μπελλίνι στην Κατάνια, το Θέατρο Κάρλο Φελίτσε στη Γένοβα, αλλά και η Όπερα της Βαστίλλης ή η Όπερα της Νίκαιας, και με έργα Ρίχαρντ Στράους, Μότσαρτ, Βέρντι, Βάγκνερ, Γιάνατσεκ, Μπρίτεν, Στραβίνσκι. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η παρουσία του Αργύρη έχει συνδεθεί με σημαντικές πρωτοβουλίες που έλαβε κατά τη διάρκεια της θητείας του ως διευθυντή σε ορισμένα από αυτά τα θέατρα, όπως ήταν η εισαγωγή του γερμανικού ρεπερτορίου στο Θέατρο Μπελλίνι στην Κατάνια (1991-1994) ή η αποκατάσταση της γλώσσας του πρωτοτύπου (με υπέρτιτλους) αντί για τη χρήση μεταφρασμένου λιμπρέτου στη γλώσσα παρουσίασης των έργων (π. χ. στο Θέατρο Βέρντι στην Τεργέστη θεωρείται σταθερό ορόσημο η παράσταση του Αργύρη για τον «Φάουστ» του Γκουνώ στο πρωτότυπο για πρώτη φορά το 1988, κατά τη διάρκεια της θητείας του ως διευθυντή του Θεάτρου, και όχι στην ιταλική μετάφραση όπως ίσχυε μέχρι τότε).

Παράλληλα, στη μνήμη των φίλων της συμφωνικής μουσικής στην Ευρώπη και στην Αμερική έχουν μείνει μεγάλες συμφωνικές συναυλίες του Αργύρη με έργα Μάλερ, Μπετόβεν, Μπρούκνερ, Σνίτκε, Χέντσε, Κόρνγκολντ, Νόνο, Μπρούνι-Τεντέσκι. Ακόμα, ο Αργύρης θεωρείται από τους σημαντικότερους διευθυντές του Φεστιβάλ των Δύο Κόσμων στο Σπολέτο και στο Τσάρλεστον/Ν. Καρολίνα, τον καιρό της παντοδύναμης παρουσίας του Τζιάν Κάρλο Μενόττι, ιδρυτή του Φεστιβάλ.

Κυρίως όμως ο αρχιμουσικός Αργύρης έχει αφήσει το στίγμα του χαρακτήρα του ως ανθρώπου και ως καλλιτέχνη, διαμορφωμένο με βάση τον απόλυτο και ορθολογικό σεβασμό στο πνεύμα του δημιουργού όπως προκύπτει από το κείμενο, δηλαδή από τον τόπο προβολής σημαινόντων και σημαινομένων, είτε για τη γλώσσα της μουσικής πρόκειται, είτε για τον λόγο που βρίσκεται δίπλα στη μουσική. Παραμένει ζωντανή η σταθερή αναφορά του Αργύρη στην «ανταρσία του κειμένου» που επέβαλε την προτεραιότητα των σημαινομένων απέναντι σε ηχητικές ή ρυθμικές συσχετίσεις.

Η σημειολογική ανάλυση των έργων με αυτή την προϋπόθεση οδηγούσε στη μεγαλύτερη δυνατή αποκάλυψη σημασιολογικών λεπτομερειών, γι’ αυτό ο Αργύρης είχε χαρακτηρισθεί «λεπτολόγος μαέστρος των αποχρώσεων».

Εντέλει, το ειδικό βάρος στον χαρακτήρα του αρχιμουσικού Αργύρη υπήρξε ακριβώς αυτό: ο διανοούμενος, ορθολογιστής ερμηνευτής κειμένου.

Η παρουσία του καλλιτέχνη Αργύρη παραμένει διαχρονικά σταθερή στη μουσική κοινότητα με τον Διεθνή Διαγωνισμό για νέους λυρικούς καλλιτέχνες που οργανώνεται συνεχώς από το 2000 στην πόλη Σαρτζάνα, κοντά στη Γένοβα, και με το αντίστοιχο βραβείο, στο όνομά του.

Ο Αργύρης της διανόησης είναι διαρκώς παρών μέσα από το Αρχείο Αντριάνο Μπέλλι – Σπύρος Αργύρης, που περιλαμβάνεται στο Κέντρο Τεκμηρίωσης Πολυμέσων του Σπολέτο. Η οργάνωση του Αρχείου βασίζεται στην πλούσια βιβλιοθήκη του νομικού και μουσικολόγου Αντριάνο Μπέλλι (1877-1963). Ένα μεγάλο μέρος του Αρχείου καταλαμβάνουν οι περίπου δύο χιλιάδες τόμοι της προσωπικής βιβλιοθήκης του Αργύρη με παρτιτούρες, μουσικές εκδόσεις και εγκυκλοπαίδειες μεγάλης καλλιτεχνικής και οικονομικής αξίας.

Το υλικό του Αρχείου σε ό,τι αφορά τον Αργύρη αποτελεί την παρακαταθήκη του για την ενίσχυση της έρευνας στον χώρο της μουσικής και γενικότερα του πολιτισμικού γίγνεσθαι. Άλλωστε, σ’ αυτή την παρακαταθήκη ανιχνεύονται πληροφορίες από τη μαθητεία του Αργύρη σε μεγάλους δασκάλους της μουσικής παιδείας, και κυρίως στα περίφημα κλειστά σεμινάρια εξειδίκευσης του Χανς Σβαρόφσκι στη Βιέννη.

Αξιόλογο όμως υλικό στη διάθεση της έρευνας προέρχεται και από την αρχή της καριέρας του Αργύρη και εντοπίζεται σε δύο σημαντικούς πολιτισμικούς φορείς: στη Ραδιοφωνία της Κολωνίας και στο Θεατρικό Μουσείο της Τεργέστης.

Στο αρχείο της Ραδιοφωνίας της Κολωνίας είναι καταχωρισμένη η εγγραφή συναυλιών με δύο σημαντικά έργα του Δημήτρη Τερζάκη και με τη μουσική διεύθυνση του Σπύρου Αργύρη. Το ένα έργο φέρει τον τίτλο «Passionen» για ψάλτη, βαρύτονο και ορχήστρα, και βασίζεται σε κείμενα βυζαντινών ύμνων. Στη συναυλία (1981), με την ορχήστρα Collegium Instrumentale της Κολωνίας συμμετέχει ως ψάλτης ο Λυκούργος Αγγελόπουλος. Το δεύτερο έργο φέρει τον τίτλο «Odyssee» για τρεις σολίστες, αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα δωματίου, και βασίζεται στην «Οδύσσεια» του Ομήρου. Στη συναυλία (1985), με την ορχήστρα Modernes Ensemble της Κολωνίας συμμετέχει, μεταξύ των ερμηνευτών, και ο τενόρος Θάνος Πετράκης.

Το υλικό αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον (πέρα από το αυτονόητο, δηλαδή για τη μουσική) κυρίως για τις πολιτισμικές σπουδές, δεδομένου ότι αποτυπώνει τον τρόπο, με τον οποίον η σύγχρονη λόγια μουσική αναπτύσσει διάλογο με κλασσικά κείμενα, ενώ παράλληλα αποδεικνύει τη σημειολογική και αισθητική ανάγνωση του Αργύρη σε ό,τι αφορά την απόδοση αυτού του διαλόγου.

Εξάλλου, στο Θεατρικό Μουσείο της Τεργέστης υπάρχει υλικό (οπτικο-ακουστικό, έντυπο) από τη δραστηριότητα του Αργύρη ως καλλιτεχνικού διευθυντή του Θεάτρου Βέρντι (1987-1991), και αφορά τις όπερες «Αριάδνη στη Νάξο» του Ρ. Στράους (παράσταση 1988) και «Μια ερωτική επιστολή του Λόρδου Βύρωνα» (παράσταση 1987) του σύγχρονου συνθέτη Ραφφαέλλο ντε Μπάνφιλντ (1922-2008), που βασίστηκε στο ομώνυμο έργο του Τενεσσί Ουίλλιαμς (Lord Byron’s Love Letter). Τα έργα αυτά, μαζί με έναν «Πάρσιφαλ» και έναν «Κουρέα της Σεβίλλης», υπήρξαν οι παραστάσεις του Αργύρη που έχουν μείνει μέχρι σήμερα στη μνήμη της (πολυπολιτισμικής κατά ιστορική παράδοση αιώνων, και γι’ αυτό καλλιτεχνικά απαιτητικής) Τεργέστης.

Ειδικότερα με την όπερα «Μια ερωτική επιστολή του Λόρδου Βύρωνα», ο Αργύρης φαίνεται να δηλώνει το ενδιαφέρον του για τον διάλογο που αναπτύσσεται ανάμεσα στο έργο του Τ. Ουίλλιαμς με όσα ο μύθος του λόρδου Βύρωνα μεταφέρει, και στο έργο του Μπάνφιλντ, δηλαδή ανάμεσα στον σημασιολογικό κώδικα του κειμένου και στη γλώσσα της μουσικής. Πράγμα άλλωστε που απασχολούσε τον Αργύρη πολύ πριν να ξεκινήσει τη δημιουργική πορεία του αρχιμουσικού, όταν σε ιδιωτικές συζητήσεις ανέλυε τη μουσική του Ρ. Στράους στα «Τέσσερα Τελευταία Τραγούδια» σε σχέση με τα ποιητικά κείμενα που βρίσκονται δίπλα στη σύνθεση (Χέρμανν Έσσε, Γιόζεφ φον Άιχεντορφ).

Είναι φανερό ότι ο διανοούμενος Αργύρης παραμένει σταθερά παρών στη ροή του χρόνου ως διαχειριστής πολιτισμικού υλικού.

Σ’ αυτή την ιδιότητα θα πρέπει να προστεθεί ο ανθρωπιστής και επικοινωνιακός Αργύρης που παραμένει επίσης παρών ως διαχειριστής ανθρώπινου δυναμικού, δεδομένου μάλιστα ότι υπήρξε άριστος μαθητής του Αλφόνς Ζίλμπερμαν στην κοινωνιολογία της μουσικής. Στο Θέατρο Μπελλίνι στην Κατάνια ακόμα θυμούνται σε περιόδους κρίσης, και μνημονεύουν στο newsletter του Θεάτρου, τον μαέστρο Σπύρο Αργύρη (διευθυντή του Θεάτρου 1991-1994) και το αίσθημα εμπιστοσύνης που ενέπνεε.