Του Κωστή Σταφυλάκη
Όσοι έτυχε έστω και μία φορά να διαβάσουν αυτήν τη στήλη σίγουρα έχουν καταλάβει ότι με συγκινούν περισσότερο ορισμένες οριακές καλλιτεχνικές πρακτικές. Με αυτό εννοώ χειρονομίες που
δεν κατηγοριοποιούνται εύκολα με βάση τα αναγνωρίσιμα γένη της μεταπολεμικής τέχνης. Δεν είμαι ο μόνος που έχω μια τέτοια προτίμηση. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 υπάρχει ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον για καλλιτεχνικές πρακτικές που επεξεργάζονται συνειδητά τα όρια μεταξύ του «κόσμου της τέχνης» και της κοινωνικής πραγματικότητας – πρακτικές που επεμβαίνουν στις δημόσιες και μαζικές ταυτότητες, φέρνοντας συχνά τους «θεατές» σε δύσκολη θέση. Ο καλλιτεχνικός ακτιβισμός των Yes Men με την αντιποίηση αρχών όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου ή κακόφημων πολυεθνικών όπως η Dow Chemicals, οι Critical Art Ensemble με την αντιποίηση εταιρειών βιοτεχνολογικών υπηρεσιών, οι 010101110101101.org με τη σαρκαστική ανατροπή της διαφημιστικής καμπάνιας της Nike, η απομίμηση reality show με τη συμμετοχή πολιτικών προσφύγων από τον Christoph Schlingensief, η αντιδιαφήμιση του περιοδικού «Αdbusters» και πλήθος άλλων παραδειγμάτων παραπέμπουν σε μια συνεχή αναζήτηση του κριτικού ρόλου της σύγχρονης τέχνης στα όρια του κοινωνικά συμβατικού και του απρόσμενου.
Οι προσπάθειες αυτές με ενδιαφέρουν γιατί δεν εφορμούν από μια ιδεολογικά «καθαρή», αυτόνομη, ουσιωδώς επαναστατική θέση, αλλά δέχονται να ερευνήσουν την εμπλοκή τους – τη σχέση τους με τις μαζικές ταυτότητες και τις κυρίαρχες ιδεολογίες για να εντοπίσουν τους τρόπους με τους οποίους τα κοινωνικά υποκείμενα απολαμβάνουν τη συμμετοχή τους σε αυτές. Τέτοιες απόπειρες αναλαμβάνουν ορισμένα ρίσκα. Ορισμένες φορές προσιδιάζουν ανησυχητικά στους κυρίαρχους λόγους, όπως σε αυτόν της διαφήμισης. Τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα αν σκεφτεί κανείς ότι η ίδια η διαφήμιση βασίζεται συχνά στην ανατροπή των αναμενόμενων στερεοτύπων για να προκαλέσει την προσοχή του καταναλωτικού κοινού. Σκέφτηκα να αναφερθώ σε όλα αυτά όταν είδα τη γνωστή διαφήμιση του αριθμολόγου (11888 – τυχαίο, δεν νομίζω!!) – δημιούργημα του διαφημιστή και πρωταγωνιστή Θοδωρή Τσεκούρα. Συνειδητοποίησα με έκπληξη ότι γνωρίζω τον Θοδωρή. Συχνάζαμε κάποτε μαζί σε κάτι σεμινάρια πολιτικής ψυχολογίας στο Πάντειο. Έκτοτε οργανώνω καλλιτεχνικά δρώμενα στα οποία παριστάνω τον new age θεραπευτή που προσπαθεί να θεραπεύσει σκληρά εργαζόμενους μάνατζερ (και άλλα παρόμοια). Η αφετηρία και ο προορισμός μου είναι μάλλον διαφορετικά από του διαφημιστή Τσεκούρα. Όμως, ο τελευταίος κατασκεύασε μια φιγούρα που δεν με αφήνει αδιάφορο – μια φιγούρα που, αν και παρουσιάζεται ως κοινωνικό απόρριμμα, αποκαλύπτει ορισμένες καίριες διαστάσεις της επισφαλούς ελληνικής πραγματικότητας: την εκτεταμένη ροπή προς τη μυστική, συνωμοσιολογική εξήγηση των όσων συμβαίνουν σε αυτή την παρατεταμένη περίοδο κρίσης. Τυχαίο; Δεν νομίζω!
