Ιόνιος Ρεπουμπλικανισμός - Τα κείμενα του 1797-1798 και το νέο πολιτικό λεξιλόγιο των Ελλήνων, ΔΗΜΗΤΡΗΣ Δ. ΑΡΒΑΝΙΤΑΚΗΣ

Το 1797 υπήρξε σημείο καμπής για όλες τις πτυχές του ελληνικού κόσμου: στο Ιόνιο σήμανε το τέλος της βενετικής κυριαρχίας, στους υπό οθωμανική κυριαρχία ελληνικούς τόπους και στη Βαλκανική πυροδότησε ελπίδες απελευθέρωσης. Η δράση του «Παράκλητου» Βοναπάρτη και η παρουσία των Γάλλων στην Ιταλική χερσόνησο και στο Ιόνιο διευκόλυναν τη διάδοση των πολιτικών ιδεών της Γαλλικής επανάστασης, έστω κι αν οι εξελίξεις σφραγίζονταν από τη γαλλική πολιτική και τη συνεχιζόμενη ευρωπαική σύγκρουση. Όνειρα και ενθουσιασμοί, φήμες, ελπίδες, απογοητεύσεις και φόβοι διαμόρφωναν ένα εκρηκτικό κλίμα στους τόπους των Ελλήνων. Για πρώτη φορά, το αύριο φαινόταν ότι μπορούσε να μη μοιάζει με το χτες, η ιστορική στιγμή ανοιγόταν στην ενδεχομενικότητα, σε ποικίλες εκδοχές μέλλοντος. Οι άνθρωποι φαντάζονταν το μέλλον, αλλά δίχως τις μεταγενέστερες βεβαιότητες των ιστοριογραφικών σχημάτων. Πώς θα ήταν αυτό;
Εθνική και πολιτική ελευθερία, ισότητα, ισονομία, αρετή και πολιτικά δικαιώματα, νέες αναγνώσεις της κοινωνίας, του έθνους, της πατρίδας και της αρχαιότητας διαμόρφωναν μια ριζικά νέα αίσθηση χρόνου και συγκροτούσαν τη βάση του ρεπουμπλικανικού κώδικα. Μέσα από ποιους δρόμους, μέσα από ποια παρελθόντα και με ποιες ετοιμότητες, όμως, οι ποικίλοι κόσμοι των Ελλήνων μπορούσαν να κατανοήσουν και να μεταφέρουν στη δική τους γλώσσα και στις δικές τους ανάγκες αυτές τις έννοιες; Η ιστορική στιγμή ανέδειξε τη σημειακότητα και την πολλαπλότητα του ελληνικού χρόνου: πριν από τον εθνικό χρόνο.
Το βιβλίο αυτό, εκκινώντας από τα ρεπουμπλικανικά κείμενα του Ιονίου (1797-1798) και την περιπετειώδη ιστορία του συνταγματισμού της Επτανήσου Πολιτείας (1800-1807), επιχειρεί να ανασκάψει την εμφάνιση των δημοκρατικών - ρεπουμπλικανικών ιδεών στους κόσμους των Ελλήνων και να αποτυπώσει το πολύμορφο κλίμα της ρήξης, μέσα από ένα πανόραμα που περιλαμβάνει το Ιόνιο και τον Ρήγα, την Κωνσταντινούπολη και τον κόσμο του Ριζοσπαστικού Διαφωτισμού, με προεξάρχοντα τον Κοραή. Παρακολουθεί τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις, τα όνειρα, τις συγκρούσεις, τις ήττες και τις απογοητεύσεις, τις διαφοροποιήσεις του ιστορικού χρόνου, το εγχείρημα διεμβολισμού των παραδοσιακών ηγετικών ομάδων, αλλά και τις δυσφορίες της νέας γεωγραφίας του διαμορφούμενου έθνους - κυρίως, όμως, την ανάδυση ενός νέου πολιτικού λεξιλογίου: της ρεπούμπλικας. Μας υπενθυμίζει, τέλος, ότι η Επανάσταση έχει ως αναγκαία προκείμενη την ανανοηματοδότηση του παρελθόντος και του μέλλοντος, τη νέα εννοιολόγηση του ιστορικού χρόνου: η Επανάσταση έρχεται πάντα από μακριά και αρχίζει πάντα από τις λέξεις. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)