Oι θεραπαινίδες και ο εφιάλτης που ξανάρχεται

Το πολύ ενδιαφέρον φουτουριστικό μυθιστόρημα «Η ιστορία της θεραπαινίδας» της Μάργκαρετ Άτγουντ κυκλοφορεί σε μετάφραση Αύγουστου Κορτώ από τις εκδόσεις «Ψυχογιός». Πρόκειται για ένα ημερολογιακής αφήγησης βιβλίο που πραγματεύεται την πραγμο-ποίηση του σεξ σε ένα μοντέλο κοινωνίας ολοκληρωτικού ελέγχου και σύνθλιψης του δικαιώματος του έρωτα των γυναικών. Το μυθιστόρημα τιμήθηκε με το βραβείο Arthur C. Clarke και διασκευάστηκε σε επιτυχημένο τηλεοπτικό σίριαλ. 

Εικονική πραγματικότητα, επιστημονική φαντασία ή πολιτικό σχόλιο;

Η κεντρική σύλληψη του μυθιστορήματος είναι η καθιέρωση της “αναπαραγωγικής δουλείας” σε ένα μελλοντολογικό, εφιαλτικό σκηνικό που καθιστά στείρες πολλές γυναίκες μέσω περιβαλλοντικών τοξινών. 

Η κεντρική σύλληψη του μυθιστορήματος είναι η καθιέρωση της «αναπαραγωγικής δουλείας» σε ένα μελλοντολογικό, εφιαλτικό σκηνικό που καθιστά στείρες πολλές γυναίκες μέσω περιβαλλοντικών τοξινών. Βιολογικός ντετερμινισμός και μισογυνισμός είναι το κυρίαρχο μοτίβο. Η Άτγουντ αποκάλεσε το μυθιστόρημά της «speculative fiction».

Το βιβλίο υπαινίσσεται τον σεξισμό στο βιβλίο της Γένεσης, την υστερία των χριστιανών φονταμενταλιστών και την ανάδυση των «Τηλευαγγελιστών» και άλλων χριστιανικών σεκτών, όπως της Moral Majority, του Focus on the Family και του Christian Coalition (μάλιστα υπάρχει και ένα κεφάλαιο που τελειώνει με μια πραγματική κρίση υστερίας, με την κλινική φόρτιση του όρου). Επίσης, αξιοποιεί τον αυξανόμενο οικολογικό προβληματισμό και στηλιτεύει τις επιθέσεις που δέχτηκαν οι γυναίκες στα αναπαραγωγικά τους δικαιώματα στην εποχή του Ρήγκαν: οι έμμεσες αναφορές σε νοσηρά φαινόμενα της σύγχρονης αμερικανικής ζωής είναι, ίσως, και οι καλύτερες «αθέατες αναφορές», όπως θα ’λεγε η Αργυρώ Μαντόγλου, στα συστήματα σύγχρονης σύνθλιψης της ατομικής ελευθερίας. Ο Άγγλος καθηγητής Neuman είχε γράψει, τότε, στην Toronto Quarterly: «Η Τουφρέντ είναι, με δυο λόγια, το τεχνητό προϊόν του φεμινισμού της δεκαετίας του 1970».

Εδώ θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι η «αναγκαστική υιοθεσία» είναι ένα μοτίβο αντλημένο από την αντίστοιχη πολιτική πρακτική της στρατιωτικής χούντας της Αργεντινής του 1976, και πως η αυταρχική απαγόρευση της άμβλωσης είναι πολιτική πρακτική του σοσιαλιστικού καθεστώτος Τσαουσέσκου της Ρουμανίας, την εποχή του Ανατολικού Μπλοκ. Στο βιβλίο υπάρχει και ένας υπόγειος παραλληλισμός ανάμεσα στις σύγχρονες Ηνωμένες Πολιτείες και στις κοινωνίες των πρώτων πουριτανών αποίκων της Νέας Αγγλίας του 17ου αιώνα (βλ. την αναφορά στον «υπόγειο σιδηρόδρομο» δραπέτευσης του βιβλίου του Κόλσον Γουάιτχεντ). Το βιβλίο αβίαστα διασκευάστηκε σε σενάριο από τον Χάρολντ Πίντερ το 1990 και σκηνοθετήθηκε από τον Φόλκερ Σλέντορφ σε κινηματογραφική ταινία, με πρωταγωνιστές τη Μιράντα Ρίτσαρντσον, τη Φαίη Ντάναγουεϊ και τον Ρομπέρ Ντιβάλ.

 «Καθαρότητα» και δημόσια εξυγίανση: μια πολιτική προφητεία που επικαιροποιείται σήμερα;

Στον «παλιό κόσμο» πριν την Γαλαάδ, η Τουφρέντ υπήρξε παντρεμένη με παιδί. Η μητέρα της υπήρξε ανύπαντρη μητέρα και φεμινίστρια ακτιβίστρια.

Η Τουφρέντ ολισθαίνει διαρκώς σε αναδρομικές αφηγήσεις, μέσω των οποίων ο αναγνώστης μπορεί να αναπλάσει την ιστορία της. Σε όλη την εξέλιξη της πλοκής κυριαρχεί το δυσνόητο λατινικό ρητό «Nolite te bastardes carborundorum», που ουσιαστικά είναι ο σύνδεσμος με έναν κόσμο ελεύθερης συνείδησης. Στον «παλιό κόσμο» πριν την Γαλαάδ, η Τουφρέντ υπήρξε παντρεμένη με παιδί. Η μητέρα της υπήρξε ανύπαντρη μητέρα και φεμινίστρια ακτιβίστρια. Η καλύτερή της φίλη, η Μόιρα, ήταν απολύτως αυτόνομη και ανεξάρτητη. Η μνήμη του γάμου της Τουφρέντ με τον Λουκ και της μητρότητάς της πριν από το «πραξικόπημα» για την καθιέρωση της Δημοκρατίας της Γαλαάδ είναι το αναγκαστικό εύρημα της συγγραφέως.

Απαγόρευση της ελεύθερης έκφρασης. Κοινοτοπίες περί τιμωριών από τη μυστική αστυνομία «Οφθαλμοί». Το μιντιακό σύστημα ελέγχου επινοεί τους «κακούς» για να χειραγωγεί τις μάζες, στρεβλώνοντας την πραγματικότητα με συνεχή προβολή των στρατιωτικών θριάμβων της Γαλαάδ επί των Ανταρτών: κοινοτοπία, επίσης. Πολυειδωμένο, πολυειπωμένο. Τετριμμένοι διάλογοι, που όμως αποδίδουν εύστοχα την αίσθηση της «εργαλειοποίησης» και αλλοτρίωσης του ατόμου στα συνθλιπτικά πλαίσια ενός καθεστώτος που λειτουργεί κατασταλτικά. Μέσω ενός «κέντρου επανεκπαίδευσης» η Τουφρέντ μεταμορφώνεται σε «θεραπαινίδα», υπό την αυστηρή επίβλεψη της «Θείας Λύντια». «Ασφάλεια» και «σεβασμός» είναι τα συνθήματα μέσω των οποίων το νέο, αυταρχικό καθεστώς νομιμοποιεί τις μεθόδους του. Κατ’ ουσίαν, κυριαρχεί η απόλυτη βία και οι παραβάτες αιωρούνται κρεμασμένοι από τα εξωτερικά Τείχη, και τα λοιπά και τα λοιπά.

Η Μάργκαρετ Άτγουντ

Οι «Δίποδες Μήτρες» και η εποχή του Τραμπ

Η Τουφρέντ δεν είναι γυναίκα, παρά την επίμονη χρήση του υπαρκτικού ρήματος “είμαι” . Δεν συνιστά πρόσωπο. Είναι μια “λειτουργία” , είναι μια “δίποδη μήτρα” . 

Ευτυχώς για το βιβλίο, περιλαμβάνει και ένα εξαιρετικό κεφάλαιο όπου, στο πλαίσιο μιας Τελετής, λαμβάνει χώρα το απρόσωπο, σιωπηρό, τελετουργικό σεξ με τον Κυβερνήτη. Η Τουφρέντ δεν είναι γυναίκα, παρά την επίμονη χρήση του υπαρκτικού ρήματος «είμαι». Δεν συνιστά πρόσωπο. Είναι μια «λειτουργία», είναι μια «δίποδη μήτρα». Και, βέβαια, υπάρχει και η απόληξη της δραπέτευσης και διάσωσης, που δικαιολογεί και το τελευταίο κεφάλαιο. Στον επίλογο, που λαμβάνει χώρα το 2195, η Δημοκρατία της Γαλαάδ έχει καταρρεύσει και κάποιος καθηγητής Πεϊσότο δίνει μια διάλεξη, στο πλαίσιο της οποίας, με αναλυτικά επιχειρήματα και αντικειμενική ψυχρότητα, ερμηνεύει το φαινόμενο του αυταρχικού καθεστώτος. Το μοτίβο είναι γνωστό από τη μακρά λογοτεχνική παράδοση του είδους που ξεκινά με τον Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο του Άλντους Χάξλεϊ, περνά από το 1984 του Τζωρτζ Όργουελ και φτάνει ως τους Αγώνες Πείνας της Σούζαν Κόλινς. Η κεντρική ηρωίδα και πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια, η Του-φρέντ (Of-fred), είναι η «θεραπαινίδα» στη Δημοκρατία της Γαλαάδ, ένα θεοκρατικό κράτος που μελλοντικά αντικαθιστά τις ΗΠΑ. Οι «θεραπαινίδες» οφείλουν να παράγουν παιδιά για τα ζευγάρια της κοινωνικής ελίτ που δεν μπορούν να τεκνοποιήσουν.

Με τον νέο πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών μπαίνει κανείς στη διαδικασία να σκεφτεί πως η εποχή του Ρήγκαν δεν υπήρξε η πιο συντηρητική όλων των εποχών.

Σε επανειλημμένες συνεντεύξεις της η Μάργκαρετ Άτγουντ φρόντισε να τονίσει το γεγονός ότι το βιβλίο της επανενεργοποιείται σήμερα. Η φράση της που συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι η εξής: «Τα έθνη ποτέ δεν οικοδομούν ακραίες μορφές διακυβέρνησης εάν δεν διαθέτουν ήδη τις δομές για κάτι τέτοιο». Με τον νέο πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών μπαίνει κανείς στη διαδικασία να σκεφτεί πως η εποχή του Ρήγκαν δεν υπήρξε η πιο συντηρητική όλων των εποχών. Και πως κάποια ζητήματα επανέρχονται απειλητικά στην επικαιρότητα, αν κανείς εντοπίσει την επιδίωξη μιας άκρως επικίνδυνης actionis normalitatis στον δυτικό κόσμο. Έτσι, μια δαμόκλειος σπάθη λειτουργεί ως υπόμνηση της καλής λογοτεχνίας, ανασύροντας τέτοια μυθιστορήματα από τη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας και επισείοντάς τα στο πλαίσιο της σύγχρονης, αντικειμενικά υπαρκτής δυστοπίας.

Η ιστορία της θεραπαινίδας

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΓΚΑΡΕΤ ΑΤΓΟΥΝΤ