Bulgarian art700

Για το μυθιστόρημα του Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ «Περί φυσικής της μελαγχολίας» (μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, εκδ. Ίκαρος). 

Του Νίκου Ξένιου

Τον Δεκέμβριο του 2010 το περιοδικό «Economist» δημοσίευσε ένα άρθρο για τη «γεωγραφία της ευτυχίας» όπου η Βουλγαρία χαρακτηριζόταν «το πιο λυπηρό μέρος της γης»: έναν χρόνο μετά ο Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ δημοσίευσε το δεύτερο μυθιστόρημά του, τo Περί φυσικής της μελαγχολίας, ως απάντηση στο άρθρο αυτό και ως απόπειρα άρσης των στερεοτύπων που συνόδευαν τη χώρα του. Το βιβλίο, που σάρωσε τα βραβεία στη Βουλγαρία και στο εξωτερικό, κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ίκαρος, σε μετάφραση της Αλεξάνδρας Ιωαννίδου. Επιστρατεύει αρχεία, συλλογές, μουσεία, κάψουλες του χρόνου όπως κείμενα, φωτογραφίες και αντικείμενα της σοσιαλιστικής περιόδου της Βουλγαρίας, σε μια διαδικασία καταγραφής των συμπεριφορών σαν στοιχειωδών σωματιδίων της Φυσικής. Όπως τα φυσικά φαινόμενα «αναπλάθονται» μέσω της παρατήρησης, έτσι και το παρελθόν ορίζεται εκ νέου ως πολυπρισματικό πορτρέτο της γειτονικής χώρας, από την άνοδο του Κομμουνισμού (1944) έως τον βίαιο εκδημοκρατισμό της δεκαετίας του ’80 και έως τα απομεινάρια του παρελθόντος της στον 21ο αιώνα.

Η ιστορική αλήθεια (και μνήμη) παραμένει ανοιχτή σε πολλαπλές εκδοχές αφήγησης, σαν να πρόκειται όντως για έναν λαβύρινθο, ή για μιαν αλληγορία. Άλλη η αφήγηση του Μινώταυρου, άλλη αυτή του Θησέα.

Φαντασίωση ανάπλασης του παρελθόντος

Μπορεί η λογοτεχνία να υπερβεί τους περιορισμούς της μνήμης; Ο Γκοσποντίνοφ δηλώνει εξαρχής την αδυνατότητα να μιλήσει κανείς με ακρίβεια για το παρελθόν. Σε μια μικρή βουλγαρική πόλη της δεκαετίας του 1920 ένας μάγος κρατά κλειδωμένο το στόμα ενός παιδιού: το παιδί είναι ο παππούς του αφηγητή. Το παιδί μπορεί μόνο να βγάζει άναρθρες κραυγές, παγιδευμένο σε ένα freak show όπου βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα αγόρι που έχει κεφάλι ταύρου: έναν μίνι μινώταυρο, δηλαδή. Ο αφηγητής με ένα μυτερό μπαστούνι «τσιγκλάει» το τέρας να μιλήσει. Μέσα από εναλλαγή των γενεών και της οπτικής γωνίας, το αυτοβιογραφικό ανέκδοτο επικεντρώνεται στο μαρτύριο και στη σύνθλιψη της μνήμης αυτού του απομονωμένου, απορφανισμένου τέρατος.

Πριν από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου οι Βούλγαροι δεν είχαν βγει από τα σύνορα της χώρας τους. Προσπαθούσαν να φτιάξουν τις εικόνες του έξω κόσμου μέσα από σπαράγματα κινηματογραφικών εικόνων και σκηνών παρμένων από αφίσες. Πληροφορήθηκαν, μάλιστα, την αλλαγή του καθεστώτος μόνο μέσω της τηλεόρασης. Η ιστορική αλήθεια (και μνήμη) παραμένει ανοιχτή σε πολλαπλές εκδοχές αφήγησης, σαν να πρόκειται όντως για έναν λαβύρινθο, ή για μιαν αλληγορία. Άλλη η αφήγηση του Μινώταυρου, άλλη αυτή του Θησέα.

Στον Κάτω Κόσμο

Θρύλος που βουτάει στον χρόνο και στον μαγικό ρεαλισμό. Αφηγήσεις της επαρχίας για την εποχή του Κομμουνισμού σε μια χώρα της Κεντρικής Ευρώπης όπου ο κόσμος ζούσε στα υπόγεια, φτωχός κι εγκαταλελειμμένος. Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο από υπόγεια, κρυφά δωμάτια, θαλάμους και κελάρια: ενώ το παιδί/αφηγητής παρακολουθεί τα παπούτσια των διερχομένων από το δικό του υπόγειο δωμάτιο, ο παππούς του, κλεισμένος κι αυτός σε ένα ουγγρικό κελάρι, περιμένει τη νοικοκυρά του να του ανακοινώσει πως τελείωσε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ο συγγραφέας θέλει να θεσπίσει ένα μπορχεσικού τύπου «οικουμενικό αρχείο» των αισθήσεων, των συναισθημάτων και της λεκτικής καταγραφής τους, με μια βουλιμική ανάγκη αφήγησης τύπου «υποκλοπής» ή «κατασκοπείας» στη συνείδηση των ηρώων του που φέρει το εμμονικό, ψυχοπαθολογικό πρόσχημα της ενσυναίσθησης. Σαν να συλλαμβάνεσαι και να ανακρίνεσαι μέσα στο ίδιο σου το κορμί. Ο παππούς ανακρίνεται μέσα σε ένα είδος «θεματικού πάρκου», σε ένα Μουσείο του Σοσιαλισμού όπου οι συμπολίτες του παίζουν τους ίδιους ακριβώς ρόλους όπως τότε. Ο εφιάλτης του μοιάζει με εκείνον του Ριπ Βαν Ουίνκλ: «ξυπνά» σε έναν κόσμο που είναι ολόιδιος με αυτόν που είχε αφήσει: οι Νέοι Πιονιέροι παρελαύνουν στους δρόμους ακριβώς όπως γινόταν επί Καθεστώτος. Όλοι είναι ντυμένοι με τον ίδιον τρόπο όπως ήσαν πενήντα χρόνια πριν, τα καταστήματα έχουν μόνο δύο συγκεκριμένες μάρκες προϊόντων, οι προτομές στέκουν ορθές στη βάση τους (πριν η Κριστίνα του «Ανθρώπου από Μάρμαρο» του Βάιντα ανακαλύψει αποκαθηλωμένη την προτομή του σταχανοβίτη εργάτη στα υπόγεια του πολωνικού μουσείου).

Το παιδί/Γκοσποντίνοφ κρύβεται σε ένα καταφύγιο για βομβαρδισμούς και βγαίνει από εκεί μόνο το βράδυ, ενώ περνά τις μέρες του αναδιφώντας σε παλιές εφημερίδες και σε κουτιά από τσίχλες, έτσι ώστε να συμφιλιωθεί με το παρελθόν. Ένας τελευταίος αφηγητής επισκέπτεται το καταφύγιο αυτό για να βγάλει άκρη με τις σημειώσεις του προκατόχου του. Και μένει εκεί κάτω για πάντα. Ο πιο ανατριχιαστικός όμως είναι ο γυμνοσάλιαγκας/αφηγητής που καταπίνει ζωντανό ο παππούς για να του καταπραΰνει τους πόνους του έλκους στομάχου.

Μεταμοντερνισμός και ανάπλαση του Σοσιαλισμού

Η περιπλάνηση του Μινώταυρου στον λαβύρινθο δεν είναι παρά η αλληγορική απόδοση της πρακτικής που εφαρμόζει η εξουσία: να εξαφανίζει τις μαρτυρίες και τα τεκμήρια της τερατώδους της φύσης.

Μιλάμε, εδώ, για λαβυρινθώδη αφήγηση, εκπεφρασμένη σε τραυλίσματα και ημιτελείς φράσεις. Κάποια «παράπλευρα δωμάτια» αυτού του λαβυρίνθου, κάποιες εξιστορήσεις παραμένουν παιγνιώδεις και ανεκδοτολογικές, ή απορροφώνται μέσα σε άλλες, άλλοτε αλληλοκαλύπτονται σε ένα «bricolage» αφηγηματικής κατασκευής ή, τέλος, ανατρέχουν στην πηγή τους, αποπροσανατολίζονται και παλινωδούν, ενώ οι αφηγηματικές φωνές συχνά δεν εστιάζουν, είναι φυγόκεντρες και ελλειπτικές. Η αποθέωση του μεταμοντέρνου: η έννοια του «αρχείου» σε αυτό το βιβλίο ταυτίζεται με τις συσσωματωμένες καταγραφές των διαφορετικών αφηγήσεων του ατόμου και του συνόλου. Δεν πρόκειται για τα αρχεία του ιστορικού ή της μυστικής αστυνομίας, αλλά για εκείνα του απλού, ανώνυμου πολίτη: ένα μπουκάλι μπράντι που έχει σωθεί από τη μέρα της γέννησης του αφηγητή, το αποτύπωμα των σωμάτων που έχουν κοιμηθεί πάνω στα κρεβάτια των παλιών ξενοδοχείων.

Η ατομική ενοχή, αν αποκαλυφθεί, καταστρέφει τα τεκμήρια της συλλογικής ενοχής. Μπορεί δηλαδή να λειτουργήσει ως «ιστορική αυτοκτονία», μεταμφιεσμένη σε φιλελεύθερη τάση αποκατάστασης της Ιστορίας. Η περιπλάνηση του Μινώταυρου στον λαβύρινθο δεν είναι παρά η αλληγορική απόδοση της πρακτικής που εφαρμόζει η εξουσία: να εξαφανίζει τις μαρτυρίες και τα τεκμήρια της τερατώδους της φύσης (όπως την αποδίδει ο Γεβγκένι Ζαμιάτιν στο Εμείς). Αν κανείς δημιουργήσει ένα αρχείο αυτής της τερατώδους δραστηριότητας, ίσως μια δισκέτα/κιβωτός μνήμης να αποκαλύψει την αλήθεια στις επερχόμενες γενεές, όταν ανοιχτούν τα κουτιά όπου οι μαθητές της Βουλγαρίας του 1970 έθαβαν τα σκίτσα τους.

Το παρελθόν, ωστόσο, παραμένει μια σφαίρα εχθρική και αφιλόξενη. Η μελαγχολία στα πορτογαλικά λέγεται «saudade», στα βουλγαρικά ονομάζεται «tuga», ο Ορχάν Παμούκ την ονομάζει στα τουρκικά «hüzün» ενώ ο Ναμπόκοφ την αποκαλεί «toska». Από το 2011, τα αρχεία της Βουλγαρικής Επιτροπής Κρατικής Ασφάλειας είναι ανοικτά για το κοινό: ο συγγραφέας κυρίως ενδιαφέρεται για το πώς γράφτηκε η Ιστορία, για το πώς κατασκευάστηκε, για το πώς απονοηματοδοτήθηκε η αλήθεια, για το πώς δεν έζησε κάποιος τη ζωή που θα ήθελε να ζήσει, τελικά για το πώς από τη γραμμική αντίληψη της Ιστορίας παράγεται η μελαγχολία. Είναι το βιβλίο του Γκοσποντίνοφ μια αμφιθυμική σε ποιότητα επιστράτευση της νοσταλγίας του, ή είναι μια μάταιη, αφερέγγυα, αποσπασματική απόπειρα αναδόμησης του kitsch εθνικού του παρελθόντος; Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ειλικρινή απόπειρα αποδοχής της μελαγχολίας που είναι σύμφυτη με τη συνειδητοποίηση του παρόντος.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

→  Η φωτογραφία είναι από τα εγκαίνια του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στη Σόφια, όπου καλλιτέχνις ποζάρει δίπλα από πορτρέτο του Στάλιν. 


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Βρίσκεσαι κάπου, σου έρχεται κάτι ιδιοφυές στο μυαλό, έτσι πιστεύεις, οι λέξεις βγαίνουν από μόνες τους, μόλις που τις συγκρατείς, ψάχνεις να βρεις αμέσως στυλό κι ένα φύλλο χαρτί, πάντα είχες πάνω σου τρία στυλό, ψαχουλεύεις, ούτε ένα...

Προσπαθείς να θυμηθείς τις προτάσεις, χρησιμοποιείς πραγματικές τεχνικές απομνημόνευσης, μαζεύεις τα πρώτα γράμματα ή τις πρώτες συλλαβές από κάθε λέξη και φτιάχνεις μια λέξη-κλειδί.

Τρέχεις στο σπίτι, παρατάς τα πάντα, επαναλαμβάνεις σαν προσευχή μέσα σου τη λέξη. Σταματάει ο γείτονας μπροστά από το σπίτι σου, κάνει εκείνη την τρομερή ερώτηση “Πώς είσαι;” και αρχίζει να σου διηγείται κάτι, ανοίγεις το στόμα σου για να πεις πως βιάζεσαι τρομερά κι εκείνη τη στιγμή η λέξη κλειδί πετάει έξω σαν μύγα και χάνεται στο άπειρο, σαν να μην υπήρξε ποτέ».


altΠερί φυσικής της μελαγχολίας
Georgi Gospodinov
Μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου
Ίκαρος 2018
Σελ. 336, τιμή εκδότη €15,50

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο επιβάτης» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (κριτική)

«Ο επιβάτης» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Κόρμακ ΜακΚάρθι [Cormac McCarthy] «Ο επιβάτης» (μτφρ. Γιώργος Κυριαζής, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Όταν ο Ψηλός Τζον, αγαπημένος φίλος του πρωταγωνιστή Μπόμπι Γουέστερν, τον αποκαλεί Ιππότη, ο αναγνώστης νι...

«Μέλισσες» του Μέλις Φρίντενταλ (κριτική)

«Μέλισσες» του Μέλις Φρίντενταλ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Μέλις Φρίντενταλ [Meelis Friedenthal] «Μέλισσες» (μτφρ. Απόστολος Θηβαίος, εκδ. Βακχικόν).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Πώς είναι άραγε το μέσα του ανθρώπου; Από πού κρατά και για πού τραβά η ψυχή του; Πού στέκουν τα εξω...

«Προς τον παράδεισο» της Χάνια Γιαναγκιχάρα (κριτική) – Μέσα από τον σκοτεινό καθρέφτη της ουτοπίας

«Προς τον παράδεισο» της Χάνια Γιαναγκιχάρα (κριτική) – Μέσα από τον σκοτεινό καθρέφτη της ουτοπίας

Για το μυθιστόρημα της Χάνια Γιαναγκιχάρα [Hanya Yanagihara] «Προς τον παράδεισο» (μτφρ. Μαρία Ξυλούρη, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Την 48χρονη σήμερα Χάνια Γιαναγκιχάρα τη γνωρίσαμε από το δεύτερο βιβλίο της, το Λίγη ζωή, ένα ο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιάννης Ξανθόπουλος: «Οι ιστορίες μου γεννιούνται από σπόρους που σπάρθηκαν σε ανύποπτο χρόνο μέσα μου»

Γιάννης Ξανθόπουλος: «Οι ιστορίες μου γεννιούνται από σπόρους που σπάρθηκαν σε ανύποπτο χρόνο μέσα μου»

Ο σκηνοθέτης Γιάννης Ξανθόπουλος μας συστήθηκε με το αστυνομικό μυθιστόρημα «Το τελευταίο κορίτσι», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος. «Οι ιστορίες μου γεννιούνται από σπόρους που σπάρθηκαν σε ανύποπτο χρόνο μέσα μου και κάποια στιγμή ξεπηδάει ένα βλαστάρι που χρειάζεται πότισμα για να αναπτυχθεί», σημ...

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, παρουσιάζει την Πέμπτη 15 Δεκεμβρίου 2022 και ώρα 19.00, την τελευταία του έκδοση «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη». Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στον χώρο του Μεγάρου της Παλιάς Βουλής, Σταδίου 13. Στην κεντρική εικόνα, το Θωρηκτό Αβέρωφ, ζωγ...

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Θετική εξέλιξη για τον κλάδο του βιβλίου και για τα πνευματικά δικαιώματα στη χώρα μας. 

Επιμέλεια: Book Press

Στις 22 Νοεμβρίου ψηφίσθηκε από τη Βουλή ο νόμος 4996/2022 για τα πνευματικά δικαιώματα, ο οποίος ενσωματώνει τις Οδηγίες (ΕΕ) 789/...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ