alt

Για το διήγημα του Τζόζεφ Κόνραντ «Οι ηλίθιοι» (μτφρ. Σπάρτη Γεροδήμου, εκδ. Ερατώ).

Του Νίκου Ξένιου

Το 1895 ο Κόνραντ έχει ήδη δημοσιεύσει το πρώτο του μυθιστόρημα: La Folie Almayer, και έναν χρόνο μετά το δεύτερο: Un paria des îles. Το νεόνυμφο ζεύγος Κόνραντ διέμεινε για λίγο στο Ηôtel de France στη Λανιόν, όπου γράφτηκαν οι πρώτες Ανήσυχες αφηγήσεις (Tales of the Unrest, 1898)1. Λέγεται πως πρότυπό του είχε τον Γκυ ντε Μωπασάν2. Παρόλα αυτά, σε τέσσερις μέρες ολοκλήρωσε το αριστούργημα Ένα προκεχωρημένο φυλάκιο της προόδου3.

Συγκεκριμένα το αριστούργημα Οι ηλίθιοι (The Idiots) το έγραψε στη διάρκεια του μήνα του μέλιτος, στο σπίτι του Île-Grande της Βρετάνης, από τον Απρίλιο έως τον Αύγουστο του 1896 και τους πρωτοδημοσίευσε στο περιοδικό «Savoy». Οι Ηλίθιοι κυκλοφορούν στα ελληνικά σε σκληρό εξώφυλλο, σε κομψότατη έκδοση των εκδόσεων Ερατώ και σε καλή μετάφραση της Σπάρτης Γεροδήμου.

«Δεν θα πληρώσω άλλα κοράκια»

Στο Ile Grande ο Κόνραντ, αγχωμένος όπως πάντα με τη συγγραφή, και με πυρετούς που συνεχίζονταν από το πρόσφατο ταξίδι του στο Κονγκό, συνθέτει ένα αφήγημα αλληγορικό, όπου θα διακωμωδήσει τα ήθη της επαρχίας της προεπαναστατικής Γαλλίας.

Πρόκειται για ένα πραγματικό θρίλερ, με όλα τα απαιτούμενα στοιχεία υπερβολής και με εκτεταμένη την αντίθεση μαύρου και λευκού χρώματος, σε μιαν αναλογία όπου το μαύρο είναι υπαινιγμός για την «κατάρα» και το «στίγμα». H αφηγηματική «πλαισίωση» (ένας ταξιδιώτης που «άκουσε» να αφηγούνται την ιστορία των νοητικώς υστερημένων παιδιών) και το αιφνιδιαστικό τέλος ίσως και να μιμούνται το στιλ του Μωπασάν. Ο «πετροκόφτης» (stone-cutter) και η Κυρά της περιοχής (landlady) πλαισιώνονται από το ζοφερό παράκτιο τοπίο κατά τρόπον ώστε το σκηνικό, το θέμα της αφήγησης, ακόμη και ο «κοφτός» και λυρικός τόνος, να παραπέμπουν στον Μωπασάν (βλ. τον βαρύ, λασπώδη χειμώνα της Νορμανδίας στο «Πρώτο χιόνι») Τέλος, κάποιοι maupassantesques/«μωπασανικοί» χαρακτήρες, όπως οι ιερείς με τα κατάμαυρα ράσα (τα «κοράκια») ή ο Μαρκήσιος ντε Τσαβάν, φιλοβασιλικός και πρώην δήμαρχος της περιοχής, διακωμωδούνται σε αυτό το διήγημα.

Ωστόσο, στο Ile Grande ο Κόνραντ, αγχωμένος όπως πάντα με τη συγγραφή, και με πυρετούς που συνεχίζονταν από το πρόσφατο ταξίδι του στο Κονγκό, συνθέτει ένα αφήγημα αλληγορικό, όπου θα διακωμωδήσει τα ήθη της επαρχίας της προεπαναστατικής Γαλλίας. Ο πατέρας, ο ρεπουμπλικάνος Ζαν Πιέρ Μπακαντού, διχάζεται ανάμεσα στη Θεία Λειτουργία και στα δημοκρατικά του ένστικτα. Η αγροτική κοινωνία της Γαλλίας στις παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 διαγράφεται με γλαφυρούς τόνους. Η πιο χαρακτηριστική φιγούρα –και αυτή που θα επιβιώσει στους νέους καιρούς που έρχονται καλπάζοντας– είναι η πεθερά του Ζαν Πιερ, η Μαντάμ Λαβάιγ, μια «γρανίτινη» businesswoman, ασυνήθιστα ρεαλίστρια, σκληροτράχηλη και αποτελεσματική. Η δολοφόνος σύζυγος, η Σούζαν, είναι το πρόσωπο το πιο ρεαλιστικό και τραγικό του διηγήματος.

«Όταν κοιμούνται είναι σαν τα άλλα παιδιά του κόσμου»

alt
O Τζόζεφ Κόνραντ

Στο μοντερνιστικό αφήγημα του Κόνραντ είναι χαρακτηριστικά εσκεμμένη η σύγχυση της νοητικής υστέρησης με την εξωτερική παραμόρφωση και αναπηρία: σαν να επισκέπτεται κανείς ένα άσυλο ανιάτων, όπου όλοι είναι προδικασμένοι στο πυρ το εξώτερον. «Ο άνθρωπος πρέπει να παλέψει για την ατομικότητά του μέχρι τέλους. Αυτό είναι το τίμημα που πληρώνει κανείς για το διαβολικό και θεϊκό, ταυτόχρονα, προνόμιο της σκέψης. Ως εκ τούτου, μόνον οι εκλεκτοί είναι καταδικασμένοι σε αυτήν τη ζωή: η ευτυχής συναναστροφή με αυτούς που κατανοούν και θρηνούν βλέποντας τη Γη να πλημμυρίζει από φαντάσματα που κάνουν μανιακές κινήσεις και γκριμάτσες ηλιθίων. Τι προτιμάτε εσείς; Τους ηλίθιους ή τους καταδίκους;» γράφει ο συγγραφέας σε επιστολή του στην Μαργκερίτ Ποραντόβσκα4. Η τερατογένεση, με όλη την υπερβολή που εμπλέκεται στα δεδομένα εκείνης της εποχής, δεν είναι παρά έμμεση κριτική σε αστικούς θεσμούς όπως ο γάμος ή κριτική θέση για την κοινωνική μοίρα της γυναίκας. H έννοια της «ευγονικής» είχε ήδη προταθεί το 1883 από τον εξάδελφο του Δαρβίνου, Σερ Φράνσις Γκάλτον: το ζήτημα απασχολούσε την κοινή γνώμη, που ήταν ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένη σε περιπτώσεις απόκλισης του κανονικού. Η διαφορετικότητα έχει εμπνεύσει τους σπουδαιότερους συγγραφείς, τον Μωπασάν, τον Ντοστογιέβσκι, τον Τσέχωφ, τον Ίψεν.

Παρόλα αυτά, ο Κόνραντ δεν είχε σε μεγάλη εκτίμηση αυτό του το έργο. Είναι χαρακτηριστικό πως, όταν έδωσε το αφήγημα στον εκδότη του, το συνόδεψε από το εξής σημείωμα: «Ιστορία της Βρετάνης. Αγροτική ζωή. Όχι για ανήλικους.» Ο συγγραφέας είχε δεχτεί μιαν απόρριψη από το περιοδικό «Cosmopolis», την οποία χειρίστηκε ως τζέντλεμαν, υποστηρίζοντας πως, έτσι κι αλλιώς, η ιστορία του δεν προοριζόταν για το ευρύ κοινό5. Δεν είναι τυχαίο πως το περιοδικό «Savoy», όπου δημοσιεύθηκαν «Οι ηλίθιοι», διευθυνόταν από «παρακμιακούς» διανοούμενους, όπως ο Ώμπρεϊ Μπέρντσλει, ο Λέοναρντ Σμίθερς, ο Άρθουρ Σίμονς, ενώ δημοσίευε «καταραμένα» ποιήματα του Γιέιτς και κείμενα του Όσκαρ Ουάιλντ, καταφερόμενο στον βικτωριανό ματεριαλισμό (το περιοδικό επιβίωσε μόνο μεταξύ Ιανουαρίου και Δεκεμβρίου 1896).

Κοινωνικά απόβλητα, προϊόντα μιας ηλίθιας κοινωνίας

Οι γυναίκες δεν φέρουν μόνο το στίγμα της ανικανότητάς τους να γεννήσουν “άξια” παιδιά, αλλ’ εξίσου και την ενοχή της κοινωνικής και θρησκευτικής προκατάληψης σχετικά με το “Θεού θέλημα”, που τις κατατάσσει στην πλευρά του διαβολικού και εξοβελιστέου. Υπό αυτό το πρίσμα, αυτομάτως παραπέμπουν στη “Φόνισσα” του Παπαδιαμάντη.

Ο Ζαν Πιερ, ο πατέρας, εκλαμβάνει την εκ γενετής ηλιθιότητα των παιδιών του ως πλήγμα στον ανδρισμό του. Μάλιστα είναι ιδιαίτερα βίαιος απέναντι στη σύζυγό του, την οποία αιτιάται γι’ αυτήν την ατυχία. Αυτό το ζήτημα εγείρει άλλα, σημαντικότερα: οι γυναίκες, τόσο στη «Μητέρα των τεράτων» του Μωπασάν, όσο και στους «Ηλίθιους» του Κόνραντ, για την κυρίαρχη ανδρική αντίληψη είναι γυναίκες «τερατώδεις», ενσάρκωση ενός είδους κατάρας που εκπορεύεται από το Θείο. Υπό το πρίσμα του Κόνραντ, αυτό ισχύει τόσο για τις μητέρες των «τεράτων» όσο και για τη Μαντάμ Λεβάιγ, τη μητέρα της μητέρας, που ανάλγητα εύχεται «να είχε γεννηθεί καθυστερημένη και η δική της κόρη». Οι γυναίκες δεν φέρουν μόνο το στίγμα της ανικανότητάς τους να γεννήσουν «άξια» παιδιά, αλλ’ εξίσου και την ενοχή της κοινωνικής και θρησκευτικής προκατάληψης σχετικά με το «Θεού θέλημα», που τις κατατάσσει στην πλευρά του διαβολικού και εξοβελιστέου. Υπό αυτό το πρίσμα, αυτομάτως παραπέμπουν στη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη (βλέπε, επίσης, το μακάβριο τρεχαλητό της δολοφόνου συζύγου στην αρχή της πλημμυρίδας).

O ψυχικός βασανισμός του ατόμου που προσπαθεί να προσαρμοστεί στα δεδομένα του γάμου έχει σχολιαστεί, σε σχέση με το γεγονός ότι ο Κόνραντ συνέθεσε μια τόσο νοσηρή εκδοχή του γάμου στη διάρκεια του δικού του μήνα του μέλιτος. Ωστόσο, θα ήταν αναμενόμενο από έναν συγγραφέα τέτοιου διαμετρήματος να υπονοεί με ακρίβεια την κοινωνική malaise και όχι την προσωπική του δυσφορία. Τα ψυχικά συμπτώματα της άρνησης του θεσμού είναι, εντός κειμένου, άρρηκτα συνδεδεμένα με την κριτική του θεώρηση της κοινωνικής συνθήκης που τον περιέβαλλε. Ας μην ξεχνάμε πως το όλο δράμα των «Ηλιθίων» εκπορεύεται από την ανικανότητα διαδοχής στον «επίγειο θρόνο» της έγγειας ιδιοκτησίας: αυτή η χρησιμοθηρική αντιμετώπιση της τεκνοποιίας και η σύστοιχη νοηματοδότηση της «ευτυχίας» ή της «επιτυχίας» ενός γάμου, είναι χαρακτηριστικές μιας κοινωνίας που ιεραρχεί εσφαλμένα τις ηθικές, κοινωνικές και πολιτιστικές αξίες της. Τέλος, η φαταλιστική αποδοχή της «θεϊκής κατάρας» είναι έμμεση κριτική στη διαφθορά του κλήρου και στα πολιτιστικά δεδομένα ενός λαού που δεν ήταν προετοιμασμένος να υποδεχθεί και να αφομοιώσει τη διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τα διδάγματα του θεϊσμού και την επιστημονική αντιμετώπιση του Διαφωτισμού.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

altΟι Ηλίθιοι
Τζόζεφ Κόνραντ
Μτφρ. Σπάρτη Γεροδήμου
Ερατώ 2017
Σελ. 130, τιμή εκδότη €8,48

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΤΖΟΖΕΦ ΚΟΝΡΑΝΤ

 

 

1 Τα άλλα διηγήματα της συλλογής ήταν τα εξής: «Karain», «A Memory», «An Outpost of Progress», «The Return,» και «The Lagoon».
2 Richard Curle, The last twelve years of Joseph Conrad, London, Sampson Law-Marson, 1928, σ. 116, όπου «Οι ηλίθιοι» παραλληλίζονται με το «La mere aux monstres» του Γκυ ντε Μωπασάν (Gil Blas, 1883).
4Ιούλιος 1894, από την «Αλληλογραφία», 1: 163
5 «Such an obviously derivative piece of work that it is impossible for me to say anything about it here» έγραψε ο ίδιος ο Κόνραντ.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

Για το μυθιστόρημα της Γιούλι Τσε [Juli Zeh] «Περί ανθρώπων» (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Από τη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος στο Theater Orchester Neubrandenburg / Neustrelitz.

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός

...
«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

Για το μυθιστόρημα του Κάβε Ακμπάρ [Kaveh Akbar] «Μάρτυς!» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος). 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Ένας παλιός λογοτεχνικός μύθος δηλοί πως οι ποιητές δεν μπορούν να γράψουν εύκολα μυθιστόρημα. Β...

«Αρχαία καλλιέργεια» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Εισαγωγή στον θαυμαστό και θαυμάσιο κόσμο του Βραζιλιάνου συγγραφέα

«Αρχαία καλλιέργεια» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Εισαγωγή στον θαυμαστό και θαυμάσιο κόσμο του Βραζιλιάνου συγγραφέα

Για το μυθιστόρημα του Ραντουάν Νασσάρ [Raduan Nassar] «Αρχαία καλλιέργεια» (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Έγραψε ένα και μόνο μυθιστόρημα, την ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

Στο 48ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με την εκδότρια της Εστίας, Εύα Καραϊτίδη. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 25 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Αναβαθμισμένη, πλουσιότερη, υποσχόμενη και με πολλές εκπλήξεις θα είναι φέτος η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, η οποία επιστρέφει για τρίτη χρονιά στους Χαρουπόμυλους Λαντίτη, από τις 22 μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 2024.

Επιμέλεια: Book Press

Όπως δηλώνουν...

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες και νύχτες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ