classic-writers390

Σταχυολόγηση κλασικών κειμένων που επανεκδόθηκαν τη χρονιά που μας πέρασε.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η επιστροφή στο παρελθόν -είναι ιστορικά διαπιστωμένο- επιδιώκεται όταν το παρόν φαίνεται ασθενές, άνευρο, πτωτικό, στάσιμο. Και τότε οι άνθρωποι ή οι κοινωνίες αναζητούν σταθμούς, που θα αποτελέσουν πυλώνες στήριξης της προσωπικής και εθνικής τους αυτογνωσίας. Δεν είναι ανεξήγητο, λοιπόν, που μέσα στο 2014 επανεκδόθηκαν μαζικά, στην ίδια ή σε άλλη μετάφραση, μεγάλοι πεζογράφοι, ποιητές ή θεατρικοί συγγραφείς που θεωρούνται πλέον κλασικοί.

Δεν θα επεκταθώ εδώ στο τι θεωρεί η ανθρωπότητα κλασικό και ποια έννοια δίνεται σ' αυτόν τον όρο. Θα θέσω τον προβληματισμό γύρω από τους λόγους που έδωσαν τόσο μεγάλη ώθηση στα αναγνωρισμένα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και έκαναν το 2014 έτος συσσώρευσης τόσων πολλών κορυφαίων κειμένων.

Είναι και η έλλειψη εμπιστοσύνης στο σύγχρονο, που φαντάζει παροδικό, κι επομένως ο καθένας προτιμά να «επενδύσει» τα χρήματά του σε αναγνώσματα που δεν θα τον απογοητεύσουν.

Καταρχάς, όπως προϊδέασα, η στροφή στο σίγουρο και διαχρονικά καταξιωμένο είναι σύμπτωμα της κρίσης. Σε καιρούς κοινωνικής καθίζησης, όταν όλα τα τωρινά αλέθονται στον μύλο της οικονομικής ύφεσης, φαίνεται ότι είναι σκοπιμότερο να στραφεί κανείς σε αναγνωρισμένες αξίες του παρελθόντος και να σταθεί πιο γερά στα δοκιμασμένα από τον χρόνο έργα. Δεν είναι μόνο μια ηθική στάση, μια προσπάθεια να αναζητήσει ο αναγνώστης αιώνια νάματα και να αντλήσει από εκεί πρότυπα ζωής και -ιδιοτελώς- εξόδου από την υπαρξιακή του κρίση. Είναι και η έλλειψη εμπιστοσύνης στο σύγχρονο, που φαντάζει παροδικό, κι επομένως ο καθένας προτιμά να «επενδύσει» τα χρήματά του σε αναγνώσματα που δεν θα τον απογοητεύσουν. Όπως στην αγορά τα άτομα καταφεύγουν σε κάτι πιο διαχρονικό και δοκιμασμένο, έτσι και στην αναζήτηση βιβλίων επικρατεί η λογική της βεβαιότητας, του μικρότερου δηλαδή ρίσκου, που δίνει το κλασικό έργο.

classic-authors

Οι ίδιοι οι εκδότες οσμίζονται αυτήν την τάση των αναγνωστών και οδηγούνται -δίπλα στα νεότερα ονόματα, στους καινούργιους, στους ταλαντούχους, στους ήδη καταξιωμένους έλληνες συγγραφείς- σε κλασικές επιλογές, για να βασιστούν κι οι ίδιοι σε έργα που δύσκολα θα «προδώσουν» το αναγνωστικό ένστικτο. Μερικοί βέβαια από αυτούς δεν κρύβουν ότι μια τέτοια έκδοση, χωρίς πνευματικά δικαιώματα λόγω παρέλευσης της 70ετίας, είναι πιο φτηνή, πιο εύκολη, πιο εφικτή, αφού δεν μεσολαβούν άδειες, πληρωμές και λοιπές υποχρεώσεις.

altΈτσι, μέσα στο 2014 εκδόθηκαν κείμενα (θα μείνω στην πεζογραφία) που ξεκινούν από τον 14ο αιώνα, όπως οι Ιστορίες του Καντέρμπερυ (μτφρ. Δημ. Κορδοπάτης, εκδ. Μελάνι) του Τζέφρυ Τσώσερ, και τον 18ο, όπως το Ταξίδι στην Ιταλία (μτφρ. Γιώργος Δεπάστας, εκδ. Ολκός) του Γκαίτε μέχρι έργα του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, όπως είναι το Δάκρυ στον ωκεανό: Πιο βαθιά κι απ' την άβυσσο (μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Καστανιώτη) του Μάνες Σπέρμπερ και οι Θεατρίνοι (μτφρ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ, εκδ. Πόλις) του Γκράχαμ Γκρην.

Η επιλογή των έργων δείχνει και την ελληνική πρόσληψη των κορυφαίων λογοτεχνιών, δείχνει δηλαδή ποιους συγγραφείς, ποιες χώρες και ποια πρότυπα θεωρούμε κλασικά, ώστε να προβαίνουμε ως κοινωνία στην επαν-ανάγνωσή τους.

Η επιλογή των έργων δείχνει και την ελληνική πρόσληψη των κορυφαίων λογοτεχνιών, δείχνει δηλαδή ποιους συγγραφείς, ποιες χώρες και ποια πρότυπα θεωρούμε κλασικά, ώστε να προβαίνουμε ως κοινωνία στην επαν-ανάγνωσή τους. Λ.χ. η μαζική καταφυγή στους Γάλλους και Ρώσους κλασικούς του 19ου αιώνα δείχνει ότι οι δύο αυτές κουλτούρες, όπως διαμόρφωσαν σταδιακά το ρεαλιστικό και νατουραλιστικό μυθιστόρημα, επέδρασαν θεμελιωδώς στην ψυχοσύνθεση του Έλληνα, που μεγάλωσε μ' αυτούς και εξακολουθεί να διαβάζει Ονορέ ντε Μπαλζάκ, υιό Αλέξανδρο Δουμά, Γκυστάβ Φλωμπέρ, Γκυ Ντε Μωπασάν ή Αλεξάντρ Πούσκιν, Αντόν Τσέχοφ, Β. Μ. Γκάρσιν και φυσικά Λέοντα Τολστόι όπως και Φιοντόρ Ντοστογέφσκι. Στην ίδια λογική εντάσσονται οι Αγγλοσάξονες του 19ου αιώνα: π.χ. η Έμιλυ Μπροντέ, ο Χένρι Τζέιμς, ο Μαρκ Τουέιν και ο Nathaniel Hawthorne με το Ο μαρμάρινος φαύνος (μτφρ. Σάντυ Παπαϊωάννου, εκδ. Gutenberg)

favnosΗ υιοθέτηση της εθνικής λίστας δεν πρέπει να συνεχίσει να προκρίνεται, αν δεν μπορούμε να προβούμε σε βαθύτερα συμπεράσματα μέσω ουσιαστικότερων συνδέσεων. Ας πούμε, το κοινό θα προτιμήσει ένα πιο συμβατό κείμενο, γραμμένο ρεαλιστικά, του οποίου η υπόθεση και η γραφή θα μπορεί να παρακολουθηθεί από τον μέσο αναγνώστη, ή θα εκτιμήσει έργα τα οποία καινοτομούν, είναι ρηξικέλευθα, φέρνουν τον νέο αέρα του μοντερνισμού και γι' αυτό καθιερώθηκαν σε έναν διεθνή Κανόνα;

Το 2014, εκτός από τα παραδοσιακά αφηγηματικά έργα που εκδόθηκαν, δεν έλειψαν πιο ρηξικέλευθες προσπάθειες, οι οποίες αποτέλεσαν καμπή στην ιστορία των παγκόσμιων γραμμάτων: Η πείνα (μτφρ. Δ. Παπαγρηγοράκη, εκδ. Μεταίχμιο) λ.χ. του Κνουτ Χάμσουν έγινε η αφορμή για μια σειρά κειμένων με άξονα την αλητογραφία, Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέυ (μτφρ. Βασιλική Κοκκίνου, εκδ. Μίνωας) του Όσκαρ Ουάιλντ διαβάζεται ώς σήμερα, για να διερευνηθεί η δύναμη της τέχνης σε σχέση με τη ζωή, ο Οδυσσέας (μτφρ. Ελευθέριος Ανευλαβής, εκδ. Κάκτος) του Τζέιμς Τζόυς θεωρείται η Οδύσσεια του 20ού αιώνα,alt Οι κιβδηλοποιοί (μτφρ. Α. Παππάς, εκδ. Πόλις) του Αντρέ Ζιντ έθεσαν τις πρωτοπόρες αφηγηματικές τεχνικές τους, όπως την τεχνική της «αβύσσου», στον νερόμυλο της λογοτεχνίας και κύλησαν έτσι εκατοντάδες μυλόπετρες στον απόηχό τους, Ο λύκος της στέπας (μτφρ. Γιώργος Δεπάστας, εκδ. Μίνωας) του Έρμαν Έσσε πυροδότησε τη σκέψη χιλιάδων εφήβων και νέων...

Το ίδιο καθοριστική στάθηκε η έκδοση κορυφαίων έργων, που επανεκδίδονται μέσα στο 2014, όπως το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: Η Αλμπερτίν αγνοούμενη (μτφρ. Παν. Πούλος, εκδ. Εστία) του Μαρσέλ Προυστ, μυθιστόρημα που μελετήθηκε σαν ένας από τους στυλοβάτες του μοντερνισμού μαζί με τον Οδυσσέα, το Ουδέν νεώτερον από το δυτικόν μέτωπον (μτφρ. Γεωργία Δεληγιάννη-Αναστασιάδη, εκδ. Μίνωας) του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, το οποίο ενθρονίστηκε ως ένα από τα εμβληματικότερα αντιπολεμικά έργα της εποχής μας και Τα σταφύλια της οργής (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Παπαδόπουλος) του Τζον Στάινμπεκ, τα οποία έδειξαν με αριστερό τρόπο την ανθρώπινη εκμετάλλευση στον χώρο εργασίας.

koestlerΟι αναγνώστες, επιπλέον, συχνά προτιμούν ένα ή περισσότερα από τα παραπάνω έργα για λόγους πρεστίζ. Είναι δηλαδή ένδειξη κύρους και αναγνωστικής ποιότητας να πει κανείς ότι διάβασε ένα διάσημο όνομα παρά έναν νέο, άγνωστο εν πολλοίς συγγραφέα. Έτσι, η κλασική λογοτεχνία γίνεται καλό «χαρτί» στο χρηματιστήριο των κοινωνικών και πολιτισμικών ιεραρχήσεων. Έργα όπως ο Ζαν Μπαρουά (μτφρ. Κ. Σωχωρίτης, εκδ. Πόλις) του Ροζέ-Μαρτέν ντι Γκαρ, Ο διάβολος στο κορμί (μτφρ. Χρύσα Κοντογεωργοπούλου, εκδ. Ροές) του Ραϊμόν Ραντιγκέ, Το Μηδέν και το Άπειρο (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Πατάκη) του Άρθουρ Κάισλερ, το Στη σίκαλη, στα στάχια, ο πιάστης (το γνωστό Ο φύλακας στη σίκαλη) (μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, εκδ. Γράμματα) του Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, το Ένα πολύ πρωτότυπο δείπνο του Φερνάντο Πεσόα (εκδ. Gutenberg) και η Καρδιά σκύλου (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Αντίποδες) του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ προβάλλονται πιο εύκολα ως υψηλή λογοτεχνία και ο αναγνώστης τους ως ο επαϊων που ξέρει να επιλέγει κορυφαία έργα της παγκόσμιας σκηνής.

Οι εκδοτικοί οίκοι πρέπει να πλαισιώσουν το κείμενο με ουσιαστικές εισαγωγές, με επαρκή όσο και διακριτικό υπομνηματισμό και με επίμετρα, που να δίνουν ερμηνευτικούς άξονες και γραμματειακές πληροφορίες.

Επομένως, είτε για λόγους περιορισμού του ρίσκου ή για απόκτηση κύρους, οι αναγνώστες εμπιστεύονται πιο εύκολα έργα ενός άτυπου Κανόνα, ο οποίος όμως προβάλλεται ως αδιαμφισβήτητη αξία. Και στις περισσότερες περιπτώσεις η διαχρονικότητα των κειμένων αναδεικνύεται και αναγκαία όσο και ικανή συνθήκη ποιότητας.

gideΤο ζητούμενο είναι πόσο όντως η ανάγνωση τέτοιων έργων είναι μια ουσιαστική αναμέτρηση με τους κολοσσούς της παγκόσμιας λογοτεχνίας και όχι απλώς μια αναγωγή στην αυθεντία. Για να μπορέσει ο σημερινός αναγνώστης να προσεγγίσει τα κείμενα αυτά και να διακρίνει, πέρα από την αισθητική τους αξία, και την ιστορική τους σημασία, πρέπει να έχει στα χέρια του εργαλεία που θα τον βοηθήσουν να δει το έργο στη βαθιά δομή του και στη θέση του μέσα στο λογοτεχνικό γίγνεσθαι. Γι' αυτό, πέρα από την καλή μετάφραση, οφείλουν οι εκδοτικοί οίκοι να πλαισιώσουν το κείμενο με ουσιαστικές εισαγωγές, με επαρκή όσο και διακριτικό υπομνηματισμό και με επίμετρα, που να δίνουν ερμηνευτικούς άξονες και γραμματειακές πληροφορίες. Ευτυχώς, πολλές σύγχρονες εκδόσεις πλέον δεν ανατυπώνουν ένα ξερό και μαραμένο κείμενο, αλλά το ντύνουν με σώμα επαρκών κριτικών, γραμματολογικά στοιχεία και κατατοπιστικές εισαγωγές, που κατευθύνουν τον αναγνώστη.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

Για το μυθιστόρημα του Λερντ Χαντ (Laird Hunt) «Ο νυχτερινός δρόμος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου. Φωτογραφία: Λόρενς Μπέιτλερ 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη


...

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

Για το 34ο βιβλίο της εμβληματικής σειράς «Orbis Literæ», το μυθιστόρημα του Τούρκου συγγραφέα Ογούζ Ατάι [Oğuz Atay] «Αποσυνάγωγοι» (μτφρ. Νίκη Σταυρίδη, απόδοση ποιητικών τμημάτων: Δημήτρης Μαύρος, επίμετρο: Βασίλης Φ. Δρόλιας, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης ...

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Ρετζίνα Πόρτερ [Regina Porter] «Οι ταξιδιώτες» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ντεμπούτο της Αμερικανίδας Ρετζίνα Πόρτερ (Σαβάνα, Τζόρτζια) με τίτλο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ