henry-james-390

Του Νίκου Ξένιου

Η νουβέλα The Middle Years (1893) δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Scribner’s Magazine, όταν ο Χένρυ Τζέιμς ήταν μόλις πενήντα χρόνων. Η ωριμότητα, όμως, των τοποθετήσεων που διαφαίνονται στο κείμενο αυτό ισοδυναμεί με ανασκόπηση της λογοτεχνικής του καριέρας. 

Ο ήρωας, ο συγγραφέας Ντενκόμπ, συνειδητοποιεί ότι σπατάλησε όλη του τη ζωή στο γράψιμο, και ζητά μια δεύτερη ευκαιρία[1] (εξ ου και ο ελληνικός τίτλος H δεύτερη ευκαιρία των εκδόσεων «Μελάνι»), ώστε να αξιοποιήσει το μάθημα της πρώτης του ζωής που νιώθει πως σπατάλησε. Ο ετοιμοθάνατος μυθιστοριογράφος επιχειρεί να αναρρώσει στην παραθαλάσσια αγγλική κωμόπολη Μπάουρνεμαουθ. Καθισμένος δίπλα στο νερό ξαναδιαβάζει το τελευταίο του βιβλίο, τους «Μέσους Χρόνους». Ένας νεαρός γιατρός, ο Δρ. Χιου, φτάνει κοντά του κι αρχίζει να εκφράζει τον θαυμασμό του για το συγκεκριμένο μυθιστόρημα και για την προσωπικότητα του Ντενκόμπ εν γένει. Ο εξασθενημένος συγγραφέας δεν αποκαλύπτει την ταυτότητά του, παρά τον αφήνει να του πλέξει το εγκώμιο − όμως λιποθυμά και βρίσκεται στα χέρια του Δρ. Χιου, που πλέον τον αναγνωρίζει και του προσφέρει τη συντροφιά του. Ο Δρ. Χιου εργάζεται στην υπηρεσία μιας υπερήλικης Κόμησσας, που τη συνοδεύει η Μις Βέρναμ. Η επιδείνωση της υγείας του Ντενκόμπ τον θέτει προ διλήμματος: να προσφέρει τις υπηρεσίες του στη ζηλόφθονη και κτητική Κόμησσα, ή να μείνει στο πλευρό του ινδάλματός του και να συζητήσει μαζί του περί Τέχνης;

Πριν και μετά τη λιποθυμία

Ο συγγραφέας περιορίζει τη σκοτεινή ειρωνεία που χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος του έργου του μεταστρέφοντάς την σε θλιμμένο αυτοσαρκασμό.

Κύριο μέλημα του συγγραφέα της Δεύτερης Ευκαιρίας είναι ο ήρωάς του να επιδείξει αδιαφορία για τη δημοτικότητα του έργου του και φροντίδα για την ποιότητα και τη λογοτεχνική του αξία. Αυτή η νέα ιεράρχηση κάνει τη συγκεκριμένη νουβέλα να ξεχωρίζει, καθώς η σχέση του Ντενκόμπ με τον κατά πολύ νεώτερό του Δρ. Χιου αναδεικνύεται σε σχέση αυτογνωσίας, τρυφερότητας, θαυμασμού και αμοιβαίας αφοσίωσης εν όψει του επερχόμενου θανάτου. Ο συγγραφέας περιορίζει τη σκοτεινή ειρωνεία που χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος του έργου του μεταστρέφοντάς την σε θλιμμένο αυτοσαρκασμό, για τις ευκαιρίες που δεν του δόθηκαν και για τη μάταιη ανάλωση της μοναδικής ζωής που έχει ζήσει. Υπάρχει μεγάλη δόση υπερβολής σε αυτήν τη διαπίστωση, ωστόσο ο ίδιος ο Χένρι Τζέιμς είχε εκφραστεί με υπερηφάνεια για το επίτευγμά του να περιορίσει τη συγγραφή του έργου του σε μικρό αριθμό σελίδων, όπως απαιτούσαν οι εκδότες των περιοδικών με τα οποία συνεργαζόταν.

Κάθε νέος καλλιτέχνης πρέπει να έχει υπ’όψιν του την ισχυρή δόση ματαιότητας που εμπεριέχεται στην κλίση του, χωρίς αυτό να μειώνει την ομορφιά και την ευγένεια της συγκεκριμένης ενασχόλησης. Αυτό γίνεται αντιληπτό, πιο συγκεκριμένα, στην αμφισβήτηση του ταλέντου του, στη διαρκή αυτοαναίρεση, στη συναίσθηση της άγνοιας ή της ημιμάθειάς του, στη συνειδητοποίηση του περιορισμένου χρόνου που έχει στη διάθεσή του, στον βασανιστικό πόθο να τελειώσουν όλα αυτά και να επέλθει η αναγνώριση. Η εξέλιξη της πλοκής δίνει την ευκαιρία στον Χένρι Τζέημς να πραγματευθεί την έννοια της υστεροφημίας (στην οποία παραπέμπουν και οι ήρωες του Φίλιπ Ροθ στο Ghost Writer -1979). Μιαν ευκαιρία μόνο έχει ο συγγραφέας, και αυτή πρέπει να αξιοποιηθεί μέσα στο σκοτάδι της άγνοιας σχετικά με την έκβαση του μόχθου του και χωρίς την παραμικρή διαβεβαίωση σχετικά με την ποιότητά του: στη Δεύτερη Ευκαιρία το συναρπαστικό αυτό ταξίδι βρίσκει τον δημιουργό να παραπαίει, ιχνηλατώντας στο άγνωστο την πορεία των δημιουργημάτων του, σαν να επιδίδεται σε επικίνδυνη εξερεύνηση[2].

Λίγο χρόνο ακόμη πριν από τον θάνατο

henry jamesΗ ευχή για παράταση της «προθεσμίας δημιουργίας» που συνιστά η infinita ζωή για τον Ντενκόμπ δεν θα πραγματωθεί, απλούστατα γιατί οι δημιουργικές του δυνάμεις -που τώρα τον εγκαταλείπουν οριστικά- έχουν σταθεί ευνοϊκές απέναντί του, σαν να είχε συνωμοτήσει το σύμπαν στη μετά θάνατον αναγνώρισή του και να έστειλε αυτό το πρόσωπο -τον δρ. Χιου- για να συνομολογήσει σε αυτήν τη συνθήκη. Οι «συγγραφικού τύπου» εικασίες που κάνει ο Ντενκόμπ για τις ανθρώπινες φιγούρες δίπλα του, στην αρχή της νουβέλας, είναι πολύ ενδιαφέρουσες και χαρακτηριστικές του ύφους του Χένρι Τζέιμς: τεκμηριώνουν το γεγονός ότι ο δημιουργός, ακόμη και όταν η ζωή τού «κραυγάζει» την πραγματικότητα, εμμένει στο χτίσιμο μιας δεύτερης, παράλληλης, δικής του πραγματικότητας. Το ίδιο ισχύει και για την επιθυμία του να ζήσει λίγο ακόμη. Η αποκάλυψη της ταυτότητας του δρ. Χιου, της ιδιότητάς του, ο ομολογημένος ενθουσιασμός του για το έργο του Ντενκόμπ, η αφοσίωσή του στο ίνδαλμά του, όλα κρύβουν μιαν ερωτική προσέγγιση, που ανήκει ωστόσο στη σφαίρα της πλατωνικής εξιδανίκευσης: όταν ο Ντενκόμπ συνέρχεται από τη λιποθυμία, το πρώτο πράγμα που παρατηρεί είναι η νεανικότητα και η θελκτικότητα των χαρακτηριστικών του προσώπου του δρ. Χιου. Εκείνος, με τη σειρά του, ανταποδίδει τον θαυμασμό αυτόν λέγοντάς του ότι η φυσική του κατάσταση δεν παραπέμπει σε «γέρο». Ο φόβος του θανάτου ως ορίου που δεν επιτρέπει την εκπλήρωση του έργου του συγγραφέα συμπίπτει, εδώ, με έναν ύμνο προς τη νεότητα. Κάποια ομοερωτική διάσταση της Δεύτερης Ευκαιρίας μπορεί να ανιχνευθεί και στα αρνητικά συναισθήματα των δύο ανδρών προς τις συμμετρικές φιγούρες των δυο γυναικών: της Κόμησσας και της νεαρότερης ακολούθου της, που υποδηλούν μια πιο υλιστική, χρησιμοθηρική, μικροαστική αντίληψη ζωής.

Πραγμάτωση μέσω του Άλλου

Επιμονή, αφοσίωση, ανθεκτικότητα, προσήλωση στο «τρελό» όραμα της Τέχνης: να τι εισηγείται ο Χένρι Τζέιμς.

Τώρα μονάχα, μετά από τη συγγραφή τόσων βιβλίων, ο Ντενκόμπ ανακαλύπτει την αληθινή του «φωνή» στη λογοτεχνία. Η δουλειά του έχει ολοκληρωθεί και είναι η ώρα για τη μαθητεία στον θάνατο. Η αποδοχή της μοίρας του θανάτου με την οποία κλείνει η νουβέλα είναι μεν καταθλιπτική στη σύλληψή της, όμως η σχεδόν ειδωλολατρική αφοσίωση του Δρ. Χιου στο πρόσωπό του βοηθά τον Ντενκόμπ να συνειδητοποιήσει πως η ζωή του, τελικά, δεν διανύθηκε επί ματαίω: «Το όλο ζήτημα είναι να αγγίξεις κάποιον, να κάνεις κάποιον να ενδιαφερθεί», εξομολογείται με γλυκύτητα ο Ντενκόμπ στον νεαρό γιατρό, «και αυτός είναι ο παραλογισμός της Τέχνης». Πρόκειται για ένα cliché, που όμως απηχεί την πραγματικότητα: ο συγγραφέας «καταλαμβάνεται» εξολοκλήρου από την έμπνευση και το πάθος του, πράγμα που ισοδυναμεί με ένα είδος τρέλας.

Επιμονή, αφοσίωση, ανθεκτικότητα, προσήλωση στο «τρελό» όραμα της Τέχνης: να τι εισηγείται ο Χένρι Τζέιμς στους Μέσους Χρόνους. Αυτή η μαγική συνταγή κάθε άλλο παρά στην παράνοια παραπέμπει: αντιθέτως, ταυτίζεται με την εκλογίκευση της βαρύτητας του έργου του καλλιτέχνη και την ενδόμυχη απαίτηση αυτή να οδηγήσει στο μεγαλείο της δημιουργίας. Ο θαυμασμός του Δρ. Χιου για τον Ντενκόμπ δεν είναι παρά η επιστράτευση ενός καθρέφτη αυτοθαυμασμού που τίθεται διαρκώς υπό αμφισβήτησιν, καθώς ο ήρωας του Τζέιμς πλησιάζει στην ώρα του τελικού του απολογισμού: οφείλει να υπονομεύσει την αυταρέσκειά του και να τη μεταθέσει στη συνείδηση ενός άλλου προσώπου. Σε μια πιο ευρυγώνια ανάγνωση της διαπροσωπικής σχέσης που εκτυλίσσεται στη Δεύτερη Ευκαιρία, ο Δρ. Χιου δεν είναι παρά το alter ego του Ντενκόμπ, το alter ego του Τζέιμς δηλαδή.

Η μετάφραση της Καρολίνας Μέρμηγκα πολύ καλή, όπως και το επίμετρο που ολοκληρώνει την προσέγγιση της συγκλονιστικής αυτής νουβέλας.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


[1] “A second chance! That’s the delusion. There never was to be but one. We work in the dark—we do what we can—we give what we have. Our doubt is our passion and our passion is our task. The rest is the madness of art.” (Middle Years)
[2]"We work in the dark--we do what we can--we give what we have. Our doubt is our passion and our passion is our task. The rest is the madness of art." (Middle Years)
james-middle-years
Η δεύτερη ευκαιρία
Henry James
Μτφρ. Καρολίνα Μέρμηγκα
Μελάνι 2014
Σελ. 96, τιμή € 9,80

politeia-link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HENRY JAMES

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

Για το μυθιστόρημα του Λερντ Χαντ (Laird Hunt) «Ο νυχτερινός δρόμος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου. Φωτογραφία: Λόρενς Μπέιτλερ 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη


...

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

Για το 34ο βιβλίο της εμβληματικής σειράς «Orbis Literæ», το μυθιστόρημα του Τούρκου συγγραφέα Ογούζ Ατάι [Oğuz Atay] «Αποσυνάγωγοι» (μτφρ. Νίκη Σταυρίδη, απόδοση ποιητικών τμημάτων: Δημήτρης Μαύρος, επίμετρο: Βασίλης Φ. Δρόλιας, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης ...

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Ρετζίνα Πόρτερ [Regina Porter] «Οι ταξιδιώτες» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ντεμπούτο της Αμερικανίδας Ρετζίνα Πόρτερ (Σαβάνα, Τζόρτζια) με τίτλο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση που δέχθηκε ενώ ετοιμαζόταν να δώσει μια διάλεξη στη Νέα Υόρκη, ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων» βγάζει νέο βιβλίο. Το μυθιστόρημα «Victory City» του Σαλμάν Ρούσντι έχει ηρωίδα μια νεαρή ποιήτρια που ζει τον 14ο αιώνα στη νότια Ινδία. Τα βιβλία του Ρούσντι κυκλοφορούν σ...

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις).

Γράφει ο Διογένης Σακκάς

Η ποιητική συλλογή Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου του Δημήτρη Αγγελή εκτείνεται σε είκοσι εννέα ποιήματα, χωρισμέν...

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ