henry-james-390

Του Νίκου Ξένιου

Η νουβέλα The Middle Years (1893) δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Scribner’s Magazine, όταν ο Χένρυ Τζέιμς ήταν μόλις πενήντα χρόνων. Η ωριμότητα, όμως, των τοποθετήσεων που διαφαίνονται στο κείμενο αυτό ισοδυναμεί με ανασκόπηση της λογοτεχνικής του καριέρας. 

Ο ήρωας, ο συγγραφέας Ντενκόμπ, συνειδητοποιεί ότι σπατάλησε όλη του τη ζωή στο γράψιμο, και ζητά μια δεύτερη ευκαιρία[1] (εξ ου και ο ελληνικός τίτλος H δεύτερη ευκαιρία των εκδόσεων «Μελάνι»), ώστε να αξιοποιήσει το μάθημα της πρώτης του ζωής που νιώθει πως σπατάλησε. Ο ετοιμοθάνατος μυθιστοριογράφος επιχειρεί να αναρρώσει στην παραθαλάσσια αγγλική κωμόπολη Μπάουρνεμαουθ. Καθισμένος δίπλα στο νερό ξαναδιαβάζει το τελευταίο του βιβλίο, τους «Μέσους Χρόνους». Ένας νεαρός γιατρός, ο Δρ. Χιου, φτάνει κοντά του κι αρχίζει να εκφράζει τον θαυμασμό του για το συγκεκριμένο μυθιστόρημα και για την προσωπικότητα του Ντενκόμπ εν γένει. Ο εξασθενημένος συγγραφέας δεν αποκαλύπτει την ταυτότητά του, παρά τον αφήνει να του πλέξει το εγκώμιο − όμως λιποθυμά και βρίσκεται στα χέρια του Δρ. Χιου, που πλέον τον αναγνωρίζει και του προσφέρει τη συντροφιά του. Ο Δρ. Χιου εργάζεται στην υπηρεσία μιας υπερήλικης Κόμησσας, που τη συνοδεύει η Μις Βέρναμ. Η επιδείνωση της υγείας του Ντενκόμπ τον θέτει προ διλήμματος: να προσφέρει τις υπηρεσίες του στη ζηλόφθονη και κτητική Κόμησσα, ή να μείνει στο πλευρό του ινδάλματός του και να συζητήσει μαζί του περί Τέχνης;

Πριν και μετά τη λιποθυμία

Ο συγγραφέας περιορίζει τη σκοτεινή ειρωνεία που χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος του έργου του μεταστρέφοντάς την σε θλιμμένο αυτοσαρκασμό.

Κύριο μέλημα του συγγραφέα της Δεύτερης Ευκαιρίας είναι ο ήρωάς του να επιδείξει αδιαφορία για τη δημοτικότητα του έργου του και φροντίδα για την ποιότητα και τη λογοτεχνική του αξία. Αυτή η νέα ιεράρχηση κάνει τη συγκεκριμένη νουβέλα να ξεχωρίζει, καθώς η σχέση του Ντενκόμπ με τον κατά πολύ νεώτερό του Δρ. Χιου αναδεικνύεται σε σχέση αυτογνωσίας, τρυφερότητας, θαυμασμού και αμοιβαίας αφοσίωσης εν όψει του επερχόμενου θανάτου. Ο συγγραφέας περιορίζει τη σκοτεινή ειρωνεία που χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος του έργου του μεταστρέφοντάς την σε θλιμμένο αυτοσαρκασμό, για τις ευκαιρίες που δεν του δόθηκαν και για τη μάταιη ανάλωση της μοναδικής ζωής που έχει ζήσει. Υπάρχει μεγάλη δόση υπερβολής σε αυτήν τη διαπίστωση, ωστόσο ο ίδιος ο Χένρι Τζέιμς είχε εκφραστεί με υπερηφάνεια για το επίτευγμά του να περιορίσει τη συγγραφή του έργου του σε μικρό αριθμό σελίδων, όπως απαιτούσαν οι εκδότες των περιοδικών με τα οποία συνεργαζόταν.

Κάθε νέος καλλιτέχνης πρέπει να έχει υπ’όψιν του την ισχυρή δόση ματαιότητας που εμπεριέχεται στην κλίση του, χωρίς αυτό να μειώνει την ομορφιά και την ευγένεια της συγκεκριμένης ενασχόλησης. Αυτό γίνεται αντιληπτό, πιο συγκεκριμένα, στην αμφισβήτηση του ταλέντου του, στη διαρκή αυτοαναίρεση, στη συναίσθηση της άγνοιας ή της ημιμάθειάς του, στη συνειδητοποίηση του περιορισμένου χρόνου που έχει στη διάθεσή του, στον βασανιστικό πόθο να τελειώσουν όλα αυτά και να επέλθει η αναγνώριση. Η εξέλιξη της πλοκής δίνει την ευκαιρία στον Χένρι Τζέημς να πραγματευθεί την έννοια της υστεροφημίας (στην οποία παραπέμπουν και οι ήρωες του Φίλιπ Ροθ στο Ghost Writer -1979). Μιαν ευκαιρία μόνο έχει ο συγγραφέας, και αυτή πρέπει να αξιοποιηθεί μέσα στο σκοτάδι της άγνοιας σχετικά με την έκβαση του μόχθου του και χωρίς την παραμικρή διαβεβαίωση σχετικά με την ποιότητά του: στη Δεύτερη Ευκαιρία το συναρπαστικό αυτό ταξίδι βρίσκει τον δημιουργό να παραπαίει, ιχνηλατώντας στο άγνωστο την πορεία των δημιουργημάτων του, σαν να επιδίδεται σε επικίνδυνη εξερεύνηση[2].

Λίγο χρόνο ακόμη πριν από τον θάνατο

henry jamesΗ ευχή για παράταση της «προθεσμίας δημιουργίας» που συνιστά η infinita ζωή για τον Ντενκόμπ δεν θα πραγματωθεί, απλούστατα γιατί οι δημιουργικές του δυνάμεις -που τώρα τον εγκαταλείπουν οριστικά- έχουν σταθεί ευνοϊκές απέναντί του, σαν να είχε συνωμοτήσει το σύμπαν στη μετά θάνατον αναγνώρισή του και να έστειλε αυτό το πρόσωπο -τον δρ. Χιου- για να συνομολογήσει σε αυτήν τη συνθήκη. Οι «συγγραφικού τύπου» εικασίες που κάνει ο Ντενκόμπ για τις ανθρώπινες φιγούρες δίπλα του, στην αρχή της νουβέλας, είναι πολύ ενδιαφέρουσες και χαρακτηριστικές του ύφους του Χένρι Τζέιμς: τεκμηριώνουν το γεγονός ότι ο δημιουργός, ακόμη και όταν η ζωή τού «κραυγάζει» την πραγματικότητα, εμμένει στο χτίσιμο μιας δεύτερης, παράλληλης, δικής του πραγματικότητας. Το ίδιο ισχύει και για την επιθυμία του να ζήσει λίγο ακόμη. Η αποκάλυψη της ταυτότητας του δρ. Χιου, της ιδιότητάς του, ο ομολογημένος ενθουσιασμός του για το έργο του Ντενκόμπ, η αφοσίωσή του στο ίνδαλμά του, όλα κρύβουν μιαν ερωτική προσέγγιση, που ανήκει ωστόσο στη σφαίρα της πλατωνικής εξιδανίκευσης: όταν ο Ντενκόμπ συνέρχεται από τη λιποθυμία, το πρώτο πράγμα που παρατηρεί είναι η νεανικότητα και η θελκτικότητα των χαρακτηριστικών του προσώπου του δρ. Χιου. Εκείνος, με τη σειρά του, ανταποδίδει τον θαυμασμό αυτόν λέγοντάς του ότι η φυσική του κατάσταση δεν παραπέμπει σε «γέρο». Ο φόβος του θανάτου ως ορίου που δεν επιτρέπει την εκπλήρωση του έργου του συγγραφέα συμπίπτει, εδώ, με έναν ύμνο προς τη νεότητα. Κάποια ομοερωτική διάσταση της Δεύτερης Ευκαιρίας μπορεί να ανιχνευθεί και στα αρνητικά συναισθήματα των δύο ανδρών προς τις συμμετρικές φιγούρες των δυο γυναικών: της Κόμησσας και της νεαρότερης ακολούθου της, που υποδηλούν μια πιο υλιστική, χρησιμοθηρική, μικροαστική αντίληψη ζωής.

Πραγμάτωση μέσω του Άλλου

Επιμονή, αφοσίωση, ανθεκτικότητα, προσήλωση στο «τρελό» όραμα της Τέχνης: να τι εισηγείται ο Χένρι Τζέιμς.

Τώρα μονάχα, μετά από τη συγγραφή τόσων βιβλίων, ο Ντενκόμπ ανακαλύπτει την αληθινή του «φωνή» στη λογοτεχνία. Η δουλειά του έχει ολοκληρωθεί και είναι η ώρα για τη μαθητεία στον θάνατο. Η αποδοχή της μοίρας του θανάτου με την οποία κλείνει η νουβέλα είναι μεν καταθλιπτική στη σύλληψή της, όμως η σχεδόν ειδωλολατρική αφοσίωση του Δρ. Χιου στο πρόσωπό του βοηθά τον Ντενκόμπ να συνειδητοποιήσει πως η ζωή του, τελικά, δεν διανύθηκε επί ματαίω: «Το όλο ζήτημα είναι να αγγίξεις κάποιον, να κάνεις κάποιον να ενδιαφερθεί», εξομολογείται με γλυκύτητα ο Ντενκόμπ στον νεαρό γιατρό, «και αυτός είναι ο παραλογισμός της Τέχνης». Πρόκειται για ένα cliché, που όμως απηχεί την πραγματικότητα: ο συγγραφέας «καταλαμβάνεται» εξολοκλήρου από την έμπνευση και το πάθος του, πράγμα που ισοδυναμεί με ένα είδος τρέλας.

Επιμονή, αφοσίωση, ανθεκτικότητα, προσήλωση στο «τρελό» όραμα της Τέχνης: να τι εισηγείται ο Χένρι Τζέιμς στους Μέσους Χρόνους. Αυτή η μαγική συνταγή κάθε άλλο παρά στην παράνοια παραπέμπει: αντιθέτως, ταυτίζεται με την εκλογίκευση της βαρύτητας του έργου του καλλιτέχνη και την ενδόμυχη απαίτηση αυτή να οδηγήσει στο μεγαλείο της δημιουργίας. Ο θαυμασμός του Δρ. Χιου για τον Ντενκόμπ δεν είναι παρά η επιστράτευση ενός καθρέφτη αυτοθαυμασμού που τίθεται διαρκώς υπό αμφισβήτησιν, καθώς ο ήρωας του Τζέιμς πλησιάζει στην ώρα του τελικού του απολογισμού: οφείλει να υπονομεύσει την αυταρέσκειά του και να τη μεταθέσει στη συνείδηση ενός άλλου προσώπου. Σε μια πιο ευρυγώνια ανάγνωση της διαπροσωπικής σχέσης που εκτυλίσσεται στη Δεύτερη Ευκαιρία, ο Δρ. Χιου δεν είναι παρά το alter ego του Ντενκόμπ, το alter ego του Τζέιμς δηλαδή.

Η μετάφραση της Καρολίνας Μέρμηγκα πολύ καλή, όπως και το επίμετρο που ολοκληρώνει την προσέγγιση της συγκλονιστικής αυτής νουβέλας.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


[1] “A second chance! That’s the delusion. There never was to be but one. We work in the dark—we do what we can—we give what we have. Our doubt is our passion and our passion is our task. The rest is the madness of art.” (Middle Years)
[2]"We work in the dark--we do what we can--we give what we have. Our doubt is our passion and our passion is our task. The rest is the madness of art." (Middle Years)
james-middle-years
Η δεύτερη ευκαιρία
Henry James
Μτφρ. Καρολίνα Μέρμηγκα
Μελάνι 2014
Σελ. 96, τιμή € 9,80

politeia-link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HENRY JAMES

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ας πούμε πως είμαι εγώ» της Βερόνικα Ράιμο (κριτική) – Mια χιουμοριστική αποδόμηση της αυτομυθοπλασίας

«Ας πούμε πως είμαι εγώ» της Βερόνικα Ράιμο (κριτική) – Mια χιουμοριστική αποδόμηση της αυτομυθοπλασίας

Για το βιβλίο της Βερόνικα Ράιμο [Veronica Raimo] «Ας πούμε πως είμαι εγώ» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Δώμα). Kεντρική εικόνα: Unsplash.

Γράφει η Φανή Χατζή

Το Ας πούμε πως είμαι εγώ (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδόσεις Δ...

«Απαγορευμένο τετράδιο» της Άλμπα ντε Σέσπεντες (κριτική) – Μια γοητευτική πλην μονοφωνική αφήγηση

«Απαγορευμένο τετράδιο» της Άλμπα ντε Σέσπεντες (κριτική) – Μια γοητευτική πλην μονοφωνική αφήγηση

Για το μυθιστόρημα της Άλμπα ντε Σέσπεντες [Alba De Cespedes] «Απαγορευμένο τετράδιο» (μτφρ. Σταύρος Παπασταύρου, εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Οι σκέψεις δεν υπάρχουν. Υλοποιούνται μόνο κατά την εκφορά τους, προφορικώς ή γραπτώς ...

«Ατίμωση» του Τζον Μάξγουελ Κουτσί (κριτική): Το λογοτεχνικό και ιστορικό ορόσημο της Νότιας Αφρικής

«Ατίμωση» του Τζον Μάξγουελ Κουτσί (κριτική): Το λογοτεχνικό και ιστορικό ορόσημο της Νότιας Αφρικής

Για το μυθιστόρημα του Τζον Μάξγουελ Κουτσί [J.M. Coetzee] «Ατίμωση» (μτφρ. Χριστίνα Σωτηροπούλου, εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα: Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 30 Ιουνίου 1991, έπειτα από 43 χρόνια σκληρού ρατσ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Βίβιαν Στεργίου έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Βίβιαν Στεργίου έρχεται στο Υπόγειο

Στο 47ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη συγγραφέα και αρθογράφο Βίβιαν Στεργίου. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 18 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες Γαλλικές εκλογές

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες Γαλλικές εκλογές

Ανάμεσα στο έργο και στις πολιτικές αντιλήψεις συχνά... «η σκιά πέφτει». Η Ανί Ερνό και ο Μισέλ Ουελμπέκ, το έργο τους, οι αντιφάσεις τους και οι πρόσφατες Γαλλικές εκλογές.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

«Η άλλη κόρη»

...
To 7ο Θερινό Βιβλιοστάσιο έρχεται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης

To 7ο Θερινό Βιβλιοστάσιο έρχεται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης

To 7o Θερινό Βιβλιοστάσιο θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 19, το Σάββατο 20 και την Κυριακή 21 Ιουλίου, στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης. Κεντρική εικόνα από το περσινό επιτυχημένο 6ο Θερινό Βιβλιοστάσιο στον Κήπο Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων.

Επιμέλεια: Book Press

To 7o Θερινό Βι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

Αρχιτεκτονική της νέας και της παλιάς Ελλάδας – Πέντε νέες εκδόσεις, πέντε εξαιρετικές προτάσεις

Αρχιτεκτονική της νέας και της παλιάς Ελλάδας – Πέντε νέες εκδόσεις, πέντε εξαιρετικές προτάσεις

Πέντε νέα βιβλία αρχιτεκτονικής για την Αθήνα, για τις εθνικές υποδομές αλλά και για τη συμβολή των Ελλήνων στην αρχιτεκτονική της Σμύρνης. Επίσης, δυο ιδιαίτερα βιβλία, ένα κείμενο του Le Corbusier απευθυνόμενο σε φοιτητές του, και μια μελέτη για το πώς είναι να ζεις σε έναν χώρο έκτακτης ανάγκης.

Γράφει η ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ