Η μυθοπλασία ως θεραπεία

Ένα όνομα πάνω σε μια τρύπα

Στη Νίκαια ο Φρανσουά θα γνωρίσει τον παππού του, που θα βάλει φωτιά στη φαντασία του με την πληθωρική προσωπικότητα και το περιπετειώδες παρελθόν του

Στο συγκεκριμένο βιβλίο, από αυτή την παράξενη ασθένεια πάσχει ο βασικός ήρωας, ο Φρανσουά, που στο πρώτο μέρος τον συναντάμε μικρό αγόρι στο Μπορντώ να ζει με την ξεπεσμένη οικονομικά οικογένειά του με το σκοτεινό όνομα Αρντανουί (nuit στα γαλλικά σημαίνει νύχτα): τη μητέρα του Λίνα, που τον γέννησε όταν ήταν ακόμα έφηβη και τη γιαγιά του, μια γυναίκα αφιερωμένη στις αγαθοεργίες και την αυταρχική εμπλοκή στις ζωές των άλλων. Εκείνη ήταν που εναντιώθηκε στο γάμο της Λίνας με τον Μαροκινο-εβραίο Μαμά, τον βιολογικό πατέρα του Φρανσουά, ο οποίος εξαφανίστηκε από τη ζωή του μικρού αφήνοντας εκεί την πρώτη τρύπα. Μια τρύπα που ο ήρωας θα παλεύει μάταια να μπαλώσει μέχρι το τέλος της ζωής του. Το πρώτο κεφάλαιο κλείνει με τον μικρό Φρανσουά να βρίσκει στο πρόσωπο του Μαρσέλ, του άντρα που θα παντρευτεί τη μητέρα του, κάποιον που θα του προσφέρει ένα όνομα, Σινιορέλλι, και θα τον βγάλει έτσι από το σκοτάδι της ανυπαρξίας στο φως μιας νέας πόλης και μιας νέας οικογένειας. Στη Νίκαια όπου ζούνε οι Σινιορέλλι, ο Φρανσουά θα γνωρίσει τον Φόσκο, τον παππού του, που θα βάλει φωτιά στη φαντασία του με την πληθωρική προσωπικότητα και το περιπετειώδες παρελθόν του.

Ο Eric Fottorino

Αναγκαστική μεταμόσχευση παρελθόντος

Στο δεύτερο μέρος, ο Φρανσουά είναι ήδη στα σαράντα του, επιτυχημένος νευρολόγος ειδεικευμένος στα ζητήματα μνήμης και μελαγχολίας. Ζει στο Παλέρμο μόνος μετά τη διάλυση της σχέσης του με μια θυελλώδη γυναίκα και τη ρήξη με το γιο του από προηγούμενο γάμο. Τα πρώτα συμπτώματα της ασθένειας έχουν ήδη αρχίσει να τον πλήττουν. Ουδείς καταλληλότερος να τα αναγνωρίσει αφού το πεδίο όπου διαπρέπει είναι και το πεδίο όπου πάσχει. Η επιλογή της ειδικότητας, σκεπτόμαστε, δεν είναι τυχαία. Όλα ξεκίνησαν, όπως μας λέει ο ίδιος ο ήρωας, όταν «σφετερίστηκε» τις αναμνήσεις μιας άλλης οικογένειας. Όταν δηλαδή, αποπειράθηκε να μεταγγίσει το αίμα των Σινιορέλλι στο σώμα των Αρντανουί. Η μεταμόσχευση παρελθόντος – όπως και κάθε μεταμόσχευση– δηλώνει καταρχήν πως το σώμα πάσχει. Και όταν ο πάσχων αποφασίζει να προβεί σε αυτήν παίρνει ένα θανάσιμο ρίσκο. Το παίρνει όμως γιατί δεν έχει άλλη επιλογή. «Το Κόρσακοφ, δεν είναι αρρώστια. Είναι μια θεραπεία ενάντια στον πόνο», λέει ο ήρωας που προσφέρει στο Κόρσακοφ, αυτό το τόσο φιλικό τέρας, βορά τις αναμνήσεις του, για να μπορέσει να τις αντικαταστήσει με αυτές ενός άλλου προσώπου. «Το σύνδρομο εισβάλλει εντός μου σαν ανακούφιση, μια χάρη σαν αντίδωρο, το σημάδι μιας ανέλπιστης τύχης. Τι κακές μου αναμνήσεις, τις τρομερές εικόνες που με στοιχειώνουν από τη μεγάλη νύχτα των Αρντανουί, του τις προσφέρω αφειδώς. Μπορεί να τα σαρώσει όλα. Εκτός από τον Φόσκο, τον παππού μου, τον καβαλάρη της ερήμου. Τώρα πια μόνο εκείνος αξίζει να ζει ακόμα στη μνήμη μου».

Αγώνας για ανεξαρτησία κι επιλογή ταυτότητας

Οι εξιστορήσεις εδώ πατούν με το ένα πόδι στην ιστορία και το άλλο στον θρύλο

Σε αυτόν τον ήρωα του βιβλίου και ήρωα της παιδικής ηλικίας του πρωταγωνιστή, είναι αφιερωμένο το τρίτο μέρος του βιβλίου. Το κεφάλαιο αυτό είναι γεμάτο με περιπέτειες από την εποχή που ο Φόσκο ζούσε στην Τυνησία και πάλεψε για την ανεξαρτησία της από τους Γάλλους, Γάλλος στην καταγωγή ο ίδιος με την καρδιά του όμως να ανήκει στην χώρα όπου έτυχε να βρεθεί. Οι εξιστορήσεις εδώ πατούν με το ένα πόδι στην Ιστορία και το άλλο στον θρύλο και δεν θα μπορούσε, σκέφτομαι, να είναι αλλιώς μια που ο Φόσκο έχει να επιτελέσει ένα σχεδόν θρυλικό κατόρθωμα: να καλύψει με τον τεράστιο σωματικό, ηθικό και συναισθηματικό του όγκο το κενό που άφησε εκ γενετής ο βιολογικός πατέρας στον ήρωα. Παρουσιάζοντάς τον μάλιστα σε αυτό το σημείο του βιβλίου, λίγο πριν το οριστικό δηλαδή τέλος, είναι σαν το κόρσακοφ, η μυθοπλαστική δηλαδή μνήμη, να παίζει το πιο δυνατό της χαρτί, αυτό που θα κρίνει αν ο Φρανσουά θα πέσει ή όχι στην άβυσσο τώρα που στέκεται στο χείλος της. Μπαίνω στον πειρασμό να σκεφτώ πως ο Φόσκο, αυτός ο μαχητής για την ανεξαρτησία ενός έθνους από την κυριαρχία ενός άλλου έθνους απ’ το οποίο ο ίδιος προέρχεται, είναι σαν να δείχνει τον δρόμο στον ήρωα για την ανεξαρτητοποίηση από τις ρίζες τους και την οικειοθελή επιλογή ταυτότητας και ονόματος. Και πράγματι ο ήρωας, προς το τέλος του βιβλίου, κάνει μια κίνηση προς ένα όνομα που για κείνον σημαίνει πολλά. Η αποδοχή ή ματαίωση αυτής της προσπάθειας είναι και αυτή που θα κρίνει τελικά την ύπαρξή του.

Η φιλοσοφία στην υπηρεσία της λογοτεχνίας

Το Κόρσακοφ αποτελεί την πιο ακραία εκδοχή μιας κοινής ιδιότητα της μνήμης, την τάση της να σβήνει, να στρεβλώνει και να κατασκευάζει αναμνήσεις επιλεκτικά και για σκοπούς συχνά «παρηγορητικούς»

Πιστεύω πως εδώ έχουμε να κάνουμε μ’ ένα βιβλίο που καταπιάνεται με δυο φιλοσοφικά ζητήματα συγγενή και αρκετά ενδιαφέροντα: το πρώτο είναι η λειτουργία της μνήμης: το Κόρσακοφ αποτελεί την πιο ακραία εκδοχή μιας κοινής ιδιότητας της μνήμης, την τάση της να σβήνει, να στρεβλώνει και να κατασκευάζει αναμνήσεις επιλεκτικά και για σκοπούς συχνά «παρηγορητικούς». Το δεύτερο αφορά τη φύση της αυτοβιογραφίας: πρόκειται τελικά για μια επινόηση που όσο κι αν είναι πλασμένη με ρεαλιστικές ψηφίδες δεν παύει να αποτελεί μια αφήγηση που λέμε σαν παραμύθι στον εαυτό μας και τους άλλους.

Ο τρόπος που καταπιάνεται με τα δυο αυτά ζητήματα είναι φυσικά λογοτεχνικός και όχι φιλοσοφικός. Αν μάλιστα συνοδευόταν, κατά τη γνώμη μου, κι από μια μεγαλύτερη οικονομία στα εκφραστικά του μέσα και μια πιο σφιχτή πλοκή, το αποτέλεσμα θα ήταν, πιστεύω, εκπληκτικό. Πρόκειται, όμως σίγουρα, για ένα σημαντικό βιβλίο, στοχαστικό αλλά και συγκινητικό.

ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ

Κόρσακοφ
Eric Fottorino
Μτφρ. Στέργια Κάββαλου
Πόλις 2013
Σελ. 464, τιμή € 18,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ERIC FOTTORINO