gombrowicz

Του Γιώργου Λαμπράκου 

Το τελευταίο βιβλίο που έγραψε και δημοσίευσε το 1965 ο Πολωνός συγγραφέας Βίτολντ Γκομπρόβιτς (1904-1969) με τίτλο Κόσμος, το οποίο βραβεύτηκε το 1967 και κυκλοφορεί πλέον σε χαρισματική μετάφραση και με εξηντασέλιδο κατατοπιστικό επίμετρο του Βασίλη Αμανατίδη, θα το διαβάζαμε οπωσδήποτε, αργά ή γρήγορα, καθώς κάποια άλλα μυθιστορήματά του μας είχαν αγγίξει σε ευαίσθητα σημεία του πνεύματος.

Ωστόσο, καθώς διαβάζαμε τη μεταθανάτια συλλογή δοκιμίων Both flesh and not του David Foster Wallace, πέσαμε πάνω σε ένα σχόλιο που ακύρωσε κάθε αναβολή: ο Wallace υποστηρίζει ότι ο Κόσμος ανήκει στην κατηγορία των βιβλίων «ΕΡΜΗΝΕΥΣΤΕ ΜΕ». Τι έκανε τον σπουδαίο Αμερικανό πεζογράφο να το χαρακτηρίσει κατ’ αυτόν τον τρόπο;

O πρωτοπρόσωπος αφηγητής Βίτολντ πηγαίνει σε μια πανσιόν μιας πολωνικής κωμόπολης προκειμένου να μελετήσει, αλλά και να αποφύγει την οικογένειά του, έχοντας ως παρέα κάποιον Φουξ. Εκεί, οι δύο άνδρες έρχονται διαρκώς αντιμέτωποι με παράδοξα περιστατικά όπως ένα κρεμασμένο πουλί, με παράδοξα σημεία όπως ένα βέλος στην τραπεζαρία, καθώς και με τους παράδοξους ντόπιους, που φαίνεται να κρύβουν ένα άλλοτε βαρετό, άλλοτε νοσηρό παρελθόν. Η απόπειρα του Βίτολντ να διερευνήσει και να ξεδιαλύνει τα φαινομενικώς ανοηματικά συμβάντα όχι μόνο «στέφεται» με κωμικοτραγική αποτυχία, αλλά αυτά τον εγκλωβίζουν ακόμα περισσότερο, καθιστώντας τον συναυτουργό σε αυτή την ψευδοαστυνομική ιστορία.

Το μόνο πράγμα που μοιάζει να δίνει νόημα στην αναζήτηση του Βίτολντ για νόημα είναι η προσπάθειά του να συνθέσει αφηγηματικά την αποσύνθεση. Εφόσον «η περιβάλλουσα πραγματικότητα ήταν σαν να είχε ήδη μολυνθεί από την πιθανότητα των σημασιών», ο μολυσμένος άνθρωπος-αφηγητής καλείται να τη σημασιοδοτήσει, προφανώς για να σημασιοδοτήσει την ίδια του την ύπαρξη. Εξομολογούμενος τη «ροπή του στις ασημαντότητες» και αυτοχαρακτηριζόμενος ως «κατακερματισμένος», ο Βίτολντ πασχίζει να ενώσει τα κομμάτια ενός κοσμικού παζλ που είτε του λείπουν κομμάτια, είτε έχει μπερδευτεί με άλλα παζλ, είτε περιλαμβάνει κομμάτια δικής του κατασκευής. Είναι ένα υποκείμενο με μια «αηδή “εαυτότητα”», που νιώθει αντικείμενο των αντικειμένων, «μπαλάκι που αναπηδά ανάμεσά τους!», που παρασύρεται από το «ωστικό κύμα τόσων και τόσων αντικειμένων, τόσων και τόσων όψεων, απόψεων και οπτικών πεδίων», προσπαθώντας να γλιτώσει από έναν ανελέητο νιτσεϊκό προοπτικισμό δίχως αρχιμήδειο σημείο. Ακόμα κι αν ο Βίτολντ κατορθώσει να συνδυάσει με νόημα κάποια υποκείμενα με κάποια αντικείμενα, κάποια ανθρώπινα με κάποια μη ανθρώπινα σημεία, πάλι θα έχει απομείνει ένα τεράστιο ασυνδύαστο και ανερμήνευτο υπόλοιπο: «Για κάθε τυχαία αποκρυπτογραφημένο σημείο, πόσα άλλα να περνούσαν απαρατήρητα, θαμμένα μέσα στη φυσική τάξη των πραγμάτων;».

gombrowicz-fotoΑπό την άλλη, τον αφηγητή καταλαμβάνει μια αντίρροπη τάση για παράδοση στο χάος, του οποίου, όπως δηλώνει, είμαστε «γεννήματα». Αυτή η διπλή ψυχοσωματική κίνηση, την οποία εκτελεί με μια «νηφάλια μέθη», με μια παθητική ενεργητικότητα (το βιβλίο βρίθει οξύμωρων), δεν μπορεί παρά να τον οδηγήσει στην πλήξη: «η κενότητα της πλήξης μας ενωνόταν με την κενότητα ετούτων των υποτιθέμενων σημείων και ενδείξεων, με αποδεικτικά στοιχεία που μόνο αποδεικτικά δεν ήταν, με όλη αυτή την μπαρούφα – δύο κενότητες και οι δυο μας πιασμένοι ανάμεσά τους. Χασμουρήθηκα». Ο Βίτολντ μπλέκεται σε έναν λαβύρινθο σημείων και σημασιών τον οποίον αποδίδει με ύφος λιτό, υπαινικτικό και γλυκόπικρο, μπλέκοντας συνακόλουθα τον αναγνώστη σε έναν λαβύρινθο ερμηνειών. Ο Βίτολντ (αφηγητής και συγγραφέας) παρωδεί και παρωδείται χωρίς να αφήνει τίποτα όρθιο: μόλις χτίσει μια μορφή τη διαλύει, μόλις εμφανιστεί μια τυχόν βεβαιότητα την ισοπεδώνει και ύστερα πέφτει και κοιμάται στα ερείπιά της.

«Επισημαίνω τα γεγονότα. Αυτά, και όχι άλλα. Γιατί αυτά; Κοιτάζω τον τοίχο. Μικρά στίγματα, εκζέματα. Κάτι αναδύεται, μια μορφή. Όχι, η μορφή τώρα εξαλείφεται, εξαλείφθηκε, τώρα μόνο χάος και βρόμικη περίσσεια…». Το παράλογο, το γκροτέσκο, η βλακεία, ο ειρωνικός σκεπτικισμός, η ριζική απορία, η ετερογονία των σκοπών, η εναλλαγή έκπληξης και πλήξης, η αμφιθυμία μεταξύ ασημαντότητας και πανσημίας, το ανοίκειο προσώπων και πραγμάτων, η χιουμοριστική μπουρδολογία συνθέτουν ένα πολύσημο και παραδόξως συγκινητικό μυθιστόρημα. Πρόκειται, όπως επισημαίνει ο μεταφραστής, «για το πιο πειραματικό, αλλά και το πιο προσωπικό του μυθιστόρημα, ένα έργο που αφήνει σε κοινή θέα όλες τις “κλειδαριές” του βίου του Γκομπρόβιτς». Σύμφωνα με τον ίδιο τον συγγραφέα, «ο Κόσμος είναι μία συνηθισμένη εισαγωγή σε έναν ασυνήθιστο κόσμο, στις φτερούγες του κόσμου, αν θέλετε». Από ιστορική και ειδολογική έποψη, το συνολικό έργο του Γκομπρόβιτς στέκει στο μεσοδιάστημα μεταξύ μοντερνισμού και μεταμοντερνισμού, καθώς προοιωνίζεται τη σύγχρονη εντροπία. Εν γένει, πάντως, ο Κόσμος αντιστέκεται σθεναρά στις κατηγοριοποιήσεις, παραμένοντας ιδιοφυώς αλλοπρόσαλλος και ανένταχτος: αυτή είναι η μυστηριώδης γοητεία του, αυτή είναι και η δυσκολία του.

 http://lamprakos.wordpress.com/

kosmosΚόσμος
Βίτολντ Γκομπρόβιτς
Μετάφραση-επίμετρο Βασίλης Αμανατίδης
Εκδόσεις Νεφέλη 2012
Τιμή: 17,50, σελ. 370

politeia-link

 

 

 

 

 

  

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο πρίγκιπας της ομίχλης» του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν (κριτική)  –  πρώτο βιβλίο της Τριλογίας της Ομίχλης

«Ο πρίγκιπας της ομίχλης» του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν (κριτική)  –  πρώτο βιβλίο της Τριλογίας της Ομίχλης

Για το μυθιστόρημα του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν «Ο πρίγκιπας της ομίχλης» (μτφρ. Δέσποινα Δρακάκη, εκδ. Ψυχογιός), πρώτο βιβλίο της εξαιρετικά επιτυχημένης Τριλογίας της Ομίχλης.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Βρισκόμαστε στο Λονδίνο,...

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

Για το μυθιστόρημα του Λερντ Χαντ (Laird Hunt) «Ο νυχτερινός δρόμος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου. Φωτογραφία: Λόρενς Μπέιτλερ 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη


...

«Stella Maris» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (κριτική)

«Stella Maris» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Κόρμακ ΜακΚάρθι [Cormac McCarthy] «Stella Maris» (μτφρ. Γιώργος Κυριαζής, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Μου είναι αδύνατον να κρίνω όπως θα ήθελα αυτό το βιβλίο για συγκεκριμένους λόγους. Ο πλέον προφανής είναι ότι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Ο Παύλος Παυλίδης δίνει νέα πνοή σε 16 από τα σημαντικότερα έργα του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου, από τις 3 έως τις 5 Φεβρουαρίου 2023, στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Επιμέλεια: Book Press

...
Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ