gombrowicz

Του Γιώργου Λαμπράκου 

Το τελευταίο βιβλίο που έγραψε και δημοσίευσε το 1965 ο Πολωνός συγγραφέας Βίτολντ Γκομπρόβιτς (1904-1969) με τίτλο Κόσμος, το οποίο βραβεύτηκε το 1967 και κυκλοφορεί πλέον σε χαρισματική μετάφραση και με εξηντασέλιδο κατατοπιστικό επίμετρο του Βασίλη Αμανατίδη, θα το διαβάζαμε οπωσδήποτε, αργά ή γρήγορα, καθώς κάποια άλλα μυθιστορήματά του μας είχαν αγγίξει σε ευαίσθητα σημεία του πνεύματος.

Ωστόσο, καθώς διαβάζαμε τη μεταθανάτια συλλογή δοκιμίων Both flesh and not του David Foster Wallace, πέσαμε πάνω σε ένα σχόλιο που ακύρωσε κάθε αναβολή: ο Wallace υποστηρίζει ότι ο Κόσμος ανήκει στην κατηγορία των βιβλίων «ΕΡΜΗΝΕΥΣΤΕ ΜΕ». Τι έκανε τον σπουδαίο Αμερικανό πεζογράφο να το χαρακτηρίσει κατ’ αυτόν τον τρόπο;

O πρωτοπρόσωπος αφηγητής Βίτολντ πηγαίνει σε μια πανσιόν μιας πολωνικής κωμόπολης προκειμένου να μελετήσει, αλλά και να αποφύγει την οικογένειά του, έχοντας ως παρέα κάποιον Φουξ. Εκεί, οι δύο άνδρες έρχονται διαρκώς αντιμέτωποι με παράδοξα περιστατικά όπως ένα κρεμασμένο πουλί, με παράδοξα σημεία όπως ένα βέλος στην τραπεζαρία, καθώς και με τους παράδοξους ντόπιους, που φαίνεται να κρύβουν ένα άλλοτε βαρετό, άλλοτε νοσηρό παρελθόν. Η απόπειρα του Βίτολντ να διερευνήσει και να ξεδιαλύνει τα φαινομενικώς ανοηματικά συμβάντα όχι μόνο «στέφεται» με κωμικοτραγική αποτυχία, αλλά αυτά τον εγκλωβίζουν ακόμα περισσότερο, καθιστώντας τον συναυτουργό σε αυτή την ψευδοαστυνομική ιστορία.

Το μόνο πράγμα που μοιάζει να δίνει νόημα στην αναζήτηση του Βίτολντ για νόημα είναι η προσπάθειά του να συνθέσει αφηγηματικά την αποσύνθεση. Εφόσον «η περιβάλλουσα πραγματικότητα ήταν σαν να είχε ήδη μολυνθεί από την πιθανότητα των σημασιών», ο μολυσμένος άνθρωπος-αφηγητής καλείται να τη σημασιοδοτήσει, προφανώς για να σημασιοδοτήσει την ίδια του την ύπαρξη. Εξομολογούμενος τη «ροπή του στις ασημαντότητες» και αυτοχαρακτηριζόμενος ως «κατακερματισμένος», ο Βίτολντ πασχίζει να ενώσει τα κομμάτια ενός κοσμικού παζλ που είτε του λείπουν κομμάτια, είτε έχει μπερδευτεί με άλλα παζλ, είτε περιλαμβάνει κομμάτια δικής του κατασκευής. Είναι ένα υποκείμενο με μια «αηδή “εαυτότητα”», που νιώθει αντικείμενο των αντικειμένων, «μπαλάκι που αναπηδά ανάμεσά τους!», που παρασύρεται από το «ωστικό κύμα τόσων και τόσων αντικειμένων, τόσων και τόσων όψεων, απόψεων και οπτικών πεδίων», προσπαθώντας να γλιτώσει από έναν ανελέητο νιτσεϊκό προοπτικισμό δίχως αρχιμήδειο σημείο. Ακόμα κι αν ο Βίτολντ κατορθώσει να συνδυάσει με νόημα κάποια υποκείμενα με κάποια αντικείμενα, κάποια ανθρώπινα με κάποια μη ανθρώπινα σημεία, πάλι θα έχει απομείνει ένα τεράστιο ασυνδύαστο και ανερμήνευτο υπόλοιπο: «Για κάθε τυχαία αποκρυπτογραφημένο σημείο, πόσα άλλα να περνούσαν απαρατήρητα, θαμμένα μέσα στη φυσική τάξη των πραγμάτων;».

gombrowicz-fotoΑπό την άλλη, τον αφηγητή καταλαμβάνει μια αντίρροπη τάση για παράδοση στο χάος, του οποίου, όπως δηλώνει, είμαστε «γεννήματα». Αυτή η διπλή ψυχοσωματική κίνηση, την οποία εκτελεί με μια «νηφάλια μέθη», με μια παθητική ενεργητικότητα (το βιβλίο βρίθει οξύμωρων), δεν μπορεί παρά να τον οδηγήσει στην πλήξη: «η κενότητα της πλήξης μας ενωνόταν με την κενότητα ετούτων των υποτιθέμενων σημείων και ενδείξεων, με αποδεικτικά στοιχεία που μόνο αποδεικτικά δεν ήταν, με όλη αυτή την μπαρούφα – δύο κενότητες και οι δυο μας πιασμένοι ανάμεσά τους. Χασμουρήθηκα». Ο Βίτολντ μπλέκεται σε έναν λαβύρινθο σημείων και σημασιών τον οποίον αποδίδει με ύφος λιτό, υπαινικτικό και γλυκόπικρο, μπλέκοντας συνακόλουθα τον αναγνώστη σε έναν λαβύρινθο ερμηνειών. Ο Βίτολντ (αφηγητής και συγγραφέας) παρωδεί και παρωδείται χωρίς να αφήνει τίποτα όρθιο: μόλις χτίσει μια μορφή τη διαλύει, μόλις εμφανιστεί μια τυχόν βεβαιότητα την ισοπεδώνει και ύστερα πέφτει και κοιμάται στα ερείπιά της.

«Επισημαίνω τα γεγονότα. Αυτά, και όχι άλλα. Γιατί αυτά; Κοιτάζω τον τοίχο. Μικρά στίγματα, εκζέματα. Κάτι αναδύεται, μια μορφή. Όχι, η μορφή τώρα εξαλείφεται, εξαλείφθηκε, τώρα μόνο χάος και βρόμικη περίσσεια…». Το παράλογο, το γκροτέσκο, η βλακεία, ο ειρωνικός σκεπτικισμός, η ριζική απορία, η ετερογονία των σκοπών, η εναλλαγή έκπληξης και πλήξης, η αμφιθυμία μεταξύ ασημαντότητας και πανσημίας, το ανοίκειο προσώπων και πραγμάτων, η χιουμοριστική μπουρδολογία συνθέτουν ένα πολύσημο και παραδόξως συγκινητικό μυθιστόρημα. Πρόκειται, όπως επισημαίνει ο μεταφραστής, «για το πιο πειραματικό, αλλά και το πιο προσωπικό του μυθιστόρημα, ένα έργο που αφήνει σε κοινή θέα όλες τις “κλειδαριές” του βίου του Γκομπρόβιτς». Σύμφωνα με τον ίδιο τον συγγραφέα, «ο Κόσμος είναι μία συνηθισμένη εισαγωγή σε έναν ασυνήθιστο κόσμο, στις φτερούγες του κόσμου, αν θέλετε». Από ιστορική και ειδολογική έποψη, το συνολικό έργο του Γκομπρόβιτς στέκει στο μεσοδιάστημα μεταξύ μοντερνισμού και μεταμοντερνισμού, καθώς προοιωνίζεται τη σύγχρονη εντροπία. Εν γένει, πάντως, ο Κόσμος αντιστέκεται σθεναρά στις κατηγοριοποιήσεις, παραμένοντας ιδιοφυώς αλλοπρόσαλλος και ανένταχτος: αυτή είναι η μυστηριώδης γοητεία του, αυτή είναι και η δυσκολία του.

 http://lamprakos.wordpress.com/

kosmosΚόσμος
Βίτολντ Γκομπρόβιτς
Μετάφραση-επίμετρο Βασίλης Αμανατίδης
Εκδόσεις Νεφέλη 2012
Τιμή: 17,50, σελ. 370

politeia-link

 

 

 

 

 

  


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Neverhome, του Λερντ Χαντ - Μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου

Neverhome, του Λερντ Χαντ - Μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου

Για το μυθιστόρημα του Laird Hunt «Neverhome» (μτφρ. Χρήστος Οικονόμου, εκδ. Πόλις). Φωτογραφία: Η Φράνσις Κλέιτον κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου. © Library of Congress.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Ποιος είπε...

Κοκορομαχία, της Μαρία Φερνάντα Αμπουέρο

Κοκορομαχία, της Μαρία Φερνάντα Αμπουέρο

Για τη συλλογή διηγημάτων της María Fernanda Ampuero «Κοκορομαχία» (μτφρ. Ιφιγένεια Ντούμη, εκδ. Σκαρίφημα). Φωτογραφία: Rinaldo Wurglitsch, σε ανάρτηση του Borgen Project για το Human Trafficking στο Εκουαδόρ.

Του Διονύση Μαρίνου

Σ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ντροπή διήγημα της Χαράς Κούππα

Ντροπή διήγημα της Χαράς Κούππα

Ο κεντρικός πεζόδρομος έχει για τα καλά ησυχάσει. Μοναδική παραφωνία ο ήχος μιας πλαστικής σακούλας που σουσουρίζει δίπλα από τον σκουπιδοτενεκέ, παραδομένη στη δίνη μιας ξαφνικής ριπής ανέμου.

Της Χαράς Κούππα

Ο μήνας είναι Μάρτιος κι η ατμόσφαιρα ίσα ...

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ