alt

Του Νίκου Ξένιου

Στο μυθιστόρημα Έκλειψη του Τζων Μπάνβιλ, ο ηθοποιός Άλεξ Κλιβ, που πάσχει από καταστροφικό τρακ πάνω στη σκηνή, απομονώνεται με τη γυναίκα του στο εγκαταλελειμμένο σπίτι που κληρονόμησε από τους γονείς του κι επιχειρεί να συμβιβαστεί με τα φαντάσματα της παιδικής του ηλικίας.

Στο επόμενο μυθιστόρημα του Μπάνβιλ, το Σάβανο (2002), ο αφηγητής δέχεται, ως καταιγισμό πένθους, την είδηση για την αυτοκτονία της κόρης του Κας στο ιταλικό θέρετρο Πόρτο Βένερε. Ο βραβευμένος με Μπούκερ ιρλανδός συγγραφέας[1] θα επανέλθει με μια εφηβική μνήμη-φαντασίωση που ανακαλεί ένας συνταξιούχος ηθοποιός λίγο πριν ανεβεί για μιαν ακόμη φορά στο παλκοσένικο[2]. Στο Αρχαίο Φως, δημοσιευμένο δέκα χρόνια μετά, ο Άλεξ Κλιβ αρχίζει να καταγράφει τις μνήμες του από την ασαφή αλλά συγκλονιστική σχέση που είχε στα δεκαπέντε του με την κυρία Γκρέι, κατά είκοσι χρόνια μεγαλύτερή του και μητέρα του παιδικού του φίλου. 

Η επινόηση του παρελθόντος

Απομονωμένος στη στενόχωρη σοφίτα του, ο αφηγητής αφήνει τη σύζυγό του Λυδία στο βασίλειο της σκοτεινής της κουζίνας. Μονάχος αναπολεί τα εφηβικά σκιρτήματα και την ανακάλυψη του σαρκικού έρωτα, πάντα συνοδευμένα από τις ενοχές της διάπραξης ενός αμαρτήματος. Η αφήγηση κινείται ανάμεσα στη μνήμη της εφηβικής αφύπνισης του έρωτα και στο πένθος που μοιράζεται με τη γυναίκα του για την απώλεια της κόρης τους. Πένθος που διακόπτεται από την πρόταση να πρωταγωνιστήσει σε ένα φιλμ με τον διόλου τυχαίο τίτλο: Η επινόηση του παρελθόντος. Το σεναριακό σχέδιο είναι βασισμένο στη βιογραφία του λογοτεχνικού κριτικού Άξελ Βάντερ από ένα συγγραφέα με τα αρχικά «Τζέι» και «Μπι»[3]. Στο μυθιστόρημα του Μπάνβιλ ο παροπλισμένος ηθοποιός βρίσκει προσποιητή τη βιογραφία που διαβάζει[4]. Κατηγορεί το «άλλο εγώ» του για την παθολογική αναζήτηση της mot juste, της ακριβούς λέξεως. Τον κατηγορεί ως γελοίο αποδομιστή, ως μεταστρουκτουραλιστή της κακιάς ώρας. Το τεχνητού ύφους αυτό βιβλίο είναι η βιογραφία του Άξελ Βάντερ, που υιοθέτησε την ταυτότητα ενός άλλου ανθρώπου. Ο Άλεξ λοιπόν πρόκειται να υποδυθεί ένα χαρακτήρα του οποίου το όνομα είναι αναγραμματισμός του δικού του[5]. Διπλοπροσωπία. Διπλασιασμός χαρακτήρων. Ανάγκη για συμμετρία και φόβος του κενού. Πάνω απ’ όλα, φροντίδα και αγάπη του Μπάνβιλ για τους χαρακτήρες που πλάθει.

Ολοκλήρωση μιας τριλογίας

Στην ουσία, η αναφορά στην ερωτική εμπλοκή με την κυρία Γκρέι, πενήντα χρόνια πριν, είναι η εξιστόρηση μιας αποπλάνησης. Μια αμφιθυμική κυρία Γκρέι, έρμαιο του καταλυτικού πάθους που η αποκάλυψή του είναι ζήτημα χρόνου. Νοσταλγία για τα παλιά σπίτια της εξοχής, τα παλιά έπιπλα, τα παλιά λιμάνια και τα τραίνα κυριαρχεί στο ρομάντζο αυτό που διήρκεσε από κάποιον Μάιο έως κάποιον Σεπτέμβριο. Το παράνομο ζευγάρι συναντιέται σε μυστικά ραντεβού, πίσω από θάμνους, σε σπίτια κηπουρών.

Στο σύμπαν οφθαλμαπάτης (trompe loeil) του Μπάνβιλ τα πράγματα επαναλαμβάνονται, το γεγονός του παρόντος δεν είναι παρά επανάληψη αντίστοιχων συγκυριών του παρελθόντος. Είναι αμφίβολο αν η μεγάλη ερωμένη που αναπολεί ο αφηγητής πρωτοεμφανίστηκε στα μάτια του πάνω στο αυτοκίνητό της ή όχι. Η μνήμη του τον απατά. Όμως παραμένει αμετανόητα ερωτευμένος μαζί της. Χωρίς να μπορεί να υπερβεί τον ρόλο του γιου. Με μικρά πείσματα, με κλάματα. Με ανάγκη για τη μητρική αγκαλιά. Με βαθμιαία υποκατάσταση της μητέρας. Φυσιολογική ενηλικίωση, ή απώλεια της παιδικότητας; Και τα δύο, φυσικά, σ’ ένα λυρικό αμάλγαμα που συνιστά ολοληρωτική αντίθεση προς την επίπεδη συζυγική ζωή του παρόντος. Σαν το παρελθόν να είναι πολύ πιο εναργές, γεμάτο μυρωδιές, αφές και χρώματα.

Διηγήματα ενσωματωμένα

Διαισθάνομαι πως κάποια σημεία του βιβλίου δεν εντάσσονται εύκολα στον κύριο κορμό της αφήγησης, παρά το γεγονός ότι είναι τα πιο ενδιαφέροντα από λογοτεχνική άποψη. Και, με μια περίεργη συνενοχή, τρέφω την ενδόμυχη υποψία ότι ο Μπάνβιλ κατά τόπους ενσωματώνει, στο εκτενές αφήγημα που το μυθιστόρημα εξ ορισμού συνιστά, μικρές ιστορίες που αρχικά προορίζονταν για αλλού. Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό σημείο είναι η συνάντηση του αφηγητή με τον ζητιάνο Τρέβορ του Τρίνιτυ[6]. Αυτό το κείμενο, εμβόλιμο, ενδοσκοπικό, στη φόρμα του short story, ξεκινά με την κλισέ φράση: «Μου αρέσει το περπάτημα», για να εξελιχθεί σε προοίμιο μιας επίμονης παρατήρησης του συγγραφέα. Είναι μια από τις σπάνιες στιγμές ετεροαναφορικότητας του βιβλίου, από μόνη της δε το προικίζει με μια σπάνια ρεαλιστική αύρα.

Η αντιπαράθεση παρελθόντος-παρόντος και συγκεκριμένα της νεανικής ηλικίας του ίδιου ήρωα με την ωριμότητά του είναι κλισέ στον Μπάνβιλ[7]. Στη διάρκεια των γυρισμάτων της Επινόησης του Παρελθόντος ο Κλιβ σχετίζεται με την Ντάουν Ντέβενπορτ, μια ενζενί που θρηνεί τον θάνατο του πατέρα της. Η Ντάουν Ντέβενπορτ είναι αμφίβολο αν του θυμίζει ή όχι τη χαμένη του κόρη. Η ιδιότητα του ηθοποιού, καθεαυτήν, είναι ταύτιση με κάποια άλλα πρόσωπα. Αναπόφευκτα μεταξύ τους αναπτύσσεται μια σχέση πατέρα-κόρης. Και σ’αυτό το σημείο ο ρεαλισμός εξαφανίζεται, ως δια μαγείας, για να παραχωρήσει τη θέση του στον αισθητισμό. Στις συνεντεύξεις του ο συγγραφέας ισχυρίζεται ότι οφείλει πολλά στον Χένρι Τζέημς, αυτό όμως δεν εμπόδισε τους κριτικούς να εντοπίσουν επιρροές από τον Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ.

Νοσταλγία ενός καθολικού για τον έρωτα

Ο εσωτερικός μονόλογος του Κλιβ συχνά εξελίσσεται σε μίνι δοκίμιο, με ελεγειακό τόνο, που θέμα του έχει τη δακρύβρεχτη απώλεια, τον αποχωρισμό, την απομάκρυνση μέσα στον χρόνο[8]. Ο Άλεξ Κλιβ έχει επανεμφανιστεί στα δυο προηγούμενα μυθιστορήματα του Μπάνβιλ και η αφηγηματική φωνή είναι η ίδια. Ο λόγος είναι ποιητικός, με σχήματα λόγου, ο ρυθμός είναι επίσης ποιητικότατος, είτε το κείμενο αναφέρεται στα λουλούδια της άνοιξης, είτε αναφέρεται στο σεξ[9], είτε στην περιγραφή του δρόμου όπου κατοικεί το αντικείμενο του πόθου του, η κυρία Γκρέι. Το κείμενο γίνεται κοινότοπο στο σημείο όπου ο έφηβος εξομολογείται στον ιερέα το σωματικό του αμάρτημα. Ο εγκαταλελειμμένος παράδεισος των Καθολικών και πάλι πρωταγωνιστεί, αναδεικνύει δε τα γυμνά κορμιά των εραστών μέσα από δέσμες φωτός που περνούν από ψηλά παράθυρα.

Να ποιο είναι το αρχαίο φως[10] και πού εντοπίζεται η αναζήτηση του αρχετυπικού από ένα σύγχρονο συγγραφέα. Θέμα του; Η αντιστροφή των φύλων για τη συγγραφή μιας νέας «Λολίτας», αρσενικής αυτή τη φορά. Η απογοήτευση του εφήβου μπροστά στις φωτοσκιάσεις του γυμνού γυναικείου σώματος, αλλά και η έκσταση στην αφή και στην ένωση μαζί του[11]. Τέλος, μια εκκρεμούσα πρόθεση πατρότητας, εξίσου θλιβερή με το πένθος για την απώλεια της κόρης, που τελικά αναβιβάζει τη Μνήμη στον θρόνο της αδιαμφισβήτητης, δόλιας κυριάρχου[12].

altΑρχαίο φως
Τζων Μπάνβιλ
Μτφρ: Τόνια Κοβαλένκο
Εκδόσεις Καστανιώτη 2013
Σελ. 285, τιμή € 17,04

alt

 



[1] Το Μπούκερ κέρδισε για το μυθιστόρημα «Θάλασσα».

[2] Η πρώτη του οπτική επαφή με το γυμνό γυναικείο σώμα γίνεται μέσα από την καταμέτωπο συνάντηση με το είδωλο της μελλοντικής του ερωμένης σ’ένα καθρέφτη μπουντουάρ.

[3] Το όνομα του βιογράφου αυτού έχει τα αρχικά J.B. (συντομογραφία του John Banville)

[4] Ο Μπάνβιλ αυτοσαρκάζεται σε αυτό το σημείο, αναφερόμενος στις αρνητικές κριτικές που έχει δεχθεί ο ίδιος.

[5] “I am not Axel Vander, nor anything like him. Am I?”

[6] Ονομασία που ο ίδιος ο Μπάνβιλ έχει αποδώσει στην άκρως ρεαλιστική αυτή μορφή.

[7] «Since it seems that nothing in creation is ever destroyed, only disassembled and dispersed, might not the same be true of individual consciousness? Where when we die does it go to, all that we have been?»

[8] Η ίδια η λέξη cleave, στην αγγλοσαξονική ετυμολόγησή της, παραπέμπει στον «χωρισμό του σταχυού από τον καρπό», στη «θραύση των δεσμών », αλλά και, με μια παράξενη, οξύμωρη νοηματική μετάπτωση, στην «προσκόλληση».

[9] «a momentary glimpse of taut suspenders and pearly-white satin knickers».

[10] «Το αρχαίο φως γαλαξιών που ταξιδεύει ένα εκατομμύριο, ένα δισεκατομμύριο, ένα τρισεκατομμύριο χρόνια μέχρι να μας φτάσει»

[11] "Φυσικά μου άφησε απόλυτη πρόσβαση στο κορμί της, αυτόν τον μυστικό κήπο ηδονών όπου γλιστρούσα, ρουφούσα, έμενα να κοιτώ και ν’αποθαυμάζω, σαν μια μέλισσα στην ακμή της γύρης των λουλουδιών».

[12] "Some say that without realising it we make it all up as we go along, and I am inclined to credit it, for Madame Memory (κατά το Madame Bovary) is a great and subtle dissembler…": ο λεκτικός περφεξιονισμός του Μπάνβιλ έχει τους προκατόχους του: τον Φλωμπέρ, επί παραδείγματι. Ο Μπάνβιλ είναι ένας γνήσιος ésthète.

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα μάτια τους κοιτούσαν τον θεό» της Ζόρα Νιλ Χέρστον (κριτική) – Ένα «τραγουδιστό» μυθιστόρημα για την ιστορία της μαύρης κοινότητας

«Τα μάτια τους κοιτούσαν τον θεό» της Ζόρα Νιλ Χέρστον (κριτική) – Ένα «τραγουδιστό» μυθιστόρημα για την ιστορία της μαύρης κοινότητας

Για το μυθιστόρημα της Ζόρα Νιλ Χέρστον [Zora Neale Hurston] «Τα μάτια τους κοιτούσαν τον θεό» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Αίολος). Κεντρική εικόνα: © Jessica Felicio (Unsplash).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Εμφα...

«Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» του Γκύντερ Γκρας (κριτική) – Ο ναζισμός και ο νάνος

«Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» του Γκύντερ Γκρας (κριτική) – Ο ναζισμός και ο νάνος

Για το μυθιστόρημα του Γκύντερ Γκρας [Günter Grass 1927-2015] «Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» [μτφρ. Τούλα Σιέτη, εκδ. Πατάκη].

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Οι «κακές» γλώσσες λένε ότι ο Γερμανός συγγραφέας πήρε το Βραβείο Νόμπελ το 1999 μόνο και μ...

«Β.» του Στηβ Σεμ-Σάντμπεργκ (κριτική) – Η προέλευση του κακού

«Β.» του Στηβ Σεμ-Σάντμπεργκ (κριτική) – Η προέλευση του κακού

Για το μυθιστόρημα του Στηβ Σεμ-Σάντμπεργκ (Steve Sem-Sandberg) «Β.» (μτφρ. Γιώργος Μαθόπουλος, εκδ. Αλεξάνδρεια). Στην κεντρική εικόνα, σκηνή από τη βασισμένη στο θεατρικό έργο του Γκέοργκ Μπύχνερ ταινία «Woyzeck» (1979).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«2071» του Ντάνκαν ΜακΜίλλαν, σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη, στο θέατρο Σταθμός (κριτική) – Κάνοντας τα μηνύματα του πλανήτη προσωπική υπόθεση

«2071» του Ντάνκαν ΜακΜίλλαν, σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη, στο θέατρο Σταθμός (κριτική) – Κάνοντας τα μηνύματα του πλανήτη προσωπική υπόθεση

Το «2071» του Ντάνκαν ΜακΜίλλαν [Duncan Macmillan] παρουσιάζεται στο θέατρο Σταθμός σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη. Φωτογραφίες: © Σπύρος Περδίου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το 2071, η σημαντική διάλεξη του...

«Elon Musk: Η επίσημη βιογραφία» του Γουόλτερ Άιζακσον (κριτική) – Μια αμφιλεγόμενη φυσιογνωμία

«Elon Musk: Η επίσημη βιογραφία» του Γουόλτερ Άιζακσον (κριτική) – Μια αμφιλεγόμενη φυσιογνωμία

Για το βιβλίο του Γουόλτερ Άιζακσον [Walter Isaacson] «Elon Musk: Η επίσημη βιογραφία» (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, εκδ. Κλειδάριθμος).

Γράφει ο  Διονύσης Μαρίνος

Πριν από λίγες ημέρες ο ...

Το ζοφερό «Σπίτι» του Δημήτρη Καραντζά, στη Στέγη (κριτική)

Το ζοφερό «Σπίτι» του Δημήτρη Καραντζά, στη Στέγη (κριτική)

Ο Δημήτρης Καραντζάς σε συνεργασία με την Γκέλυ Καλαμπάκα, έγραψε και σκηνοθέτησε «Το Σπίτι», την πρώτη του παράσταση έπειτα από δώδεκα χρόνια, ύστερα από ανάθεση της Στέγης για τη δημιουργία ενός πρωτότυπου έργου. «Το Σπίτι» παρουσιάζεται στη Μικρή Σκηνή της Στέγης Τετάρτη - Κυριακή μέχρι και τις 19 Νοεμβρίου. Φωτο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο μάγος» του Κολμ Τόιμπιν (προδημοσίευση)

«Ο μάγος» του Κολμ Τόιμπιν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευσητο από το μυθιστόρημα του Κολμ Τόιμπιν [Colm Tóibín] «Ο μάγος» (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Λίμπεκ, 1892

Η ορχήστρα έπαιζε το Πρ...

«Όσα σκέφτεται ο βιβλιοπώλης σου για σένα» του Σον Μπίθελ (προδημοσίευση)

«Όσα σκέφτεται ο βιβλιοπώλης σου για σένα» του Σον Μπίθελ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Σον Μπίθελ [Shaun Bythell] «Όσα σκέφτεται ο βιβλιοπώλης σου για σένα» (μτφρ. Μαριάννα Καλέμη) το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 18 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Key Books.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τύπος τρία

ΕΙΔΟΣ: PARENTE...

«Οδός Ευτυχίδου» της Χρύσας Φάντη (προδημοσίευση)

«Οδός Ευτυχίδου» της Χρύσας Φάντη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χρύσας Φάντη «Οδός Ευτυχίδου», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Σμίλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Πέτρο;»
«Εμένα φωνάζεις, γιαγιά;»
«Εσένα, γιε μου. Πάμε να δούμε τη θ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Μεσογειακό νουάρ, δικαστικό θρίλερ, whodunnit κι ένα ασήμαντο περιστατικό: 4 δυνατά ευρωπαϊκά αστυνομικά μυθιστορήματα

Μεσογειακό νουάρ, δικαστικό θρίλερ, whodunnit κι ένα ασήμαντο περιστατικό: 4 δυνατά ευρωπαϊκά αστυνομικά μυθιστορήματα

Τέσσερα πρόσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα ανανεώνουν τις γνωστές υποκατηγορίες της αστυνομικής λογοτεχνίας. «Η σκοτεινή μούσα» του Άρμιν Έρι, «Ο κώδικας του θησαυρού» της Τζάνις Χάλετ, «Θάνατος ενός ταξιδιώτη» του Ντιντιέ Φασέν και «Η στρατηγική του πεκινουά» του Αλέξις Ραβέλο.

Γράφει η Χίλ...

Τα βιβλία του φθινοπώρου 2023: Τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου 2023: Τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογές από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, θεάτρου, δοκιμίων, μελετών και γκράφικ νόβελ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Επιλέξαμε και φέτος όχι την εξαντλητική παρουσίαση των νέων εκδόσεων αλλά την στ...

22 σημαντικοί συγγραφείς που έγραψαν μόνο ένα μυθιστόρημα

22 σημαντικοί συγγραφείς που έγραψαν μόνο ένα μυθιστόρημα

Τι κοινό θα μπορούσε να έχει η Έμιλι Μπροντέ [Emily Brontë] με τον Χουάν Ρούλφο [Juan Rulfo] και τον εικονιζόμενο Άρη Αλεξάνδρου; Και οι τρεις τους, όπως και πολλοί ακόμα σημαντικοί συγγραφείς, έγραψαν και εξέδωσαν ένα μόνο μυθιστόρημα στη διάρκεια της ζωής τους, που ωστόσο αρκούσε για να τους καθιερώσει στο λογοτεχ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου 2023: Τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογές από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, θεάτρου, δοκιμίων, μελετών και γκράφικ νόβελ. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ