alt

Του Νίκου Ξένιου

Στο μυθιστόρημα Έκλειψη του Τζων Μπάνβιλ, ο ηθοποιός Άλεξ Κλιβ, που πάσχει από καταστροφικό τρακ πάνω στη σκηνή, απομονώνεται με τη γυναίκα του στο εγκαταλελειμμένο σπίτι που κληρονόμησε από τους γονείς του κι επιχειρεί να συμβιβαστεί με τα φαντάσματα της παιδικής του ηλικίας.

Στο επόμενο μυθιστόρημα του Μπάνβιλ, το Σάβανο (2002), ο αφηγητής δέχεται, ως καταιγισμό πένθους, την είδηση για την αυτοκτονία της κόρης του Κας στο ιταλικό θέρετρο Πόρτο Βένερε. Ο βραβευμένος με Μπούκερ ιρλανδός συγγραφέας[1] θα επανέλθει με μια εφηβική μνήμη-φαντασίωση που ανακαλεί ένας συνταξιούχος ηθοποιός λίγο πριν ανεβεί για μιαν ακόμη φορά στο παλκοσένικο[2]. Στο Αρχαίο Φως, δημοσιευμένο δέκα χρόνια μετά, ο Άλεξ Κλιβ αρχίζει να καταγράφει τις μνήμες του από την ασαφή αλλά συγκλονιστική σχέση που είχε στα δεκαπέντε του με την κυρία Γκρέι, κατά είκοσι χρόνια μεγαλύτερή του και μητέρα του παιδικού του φίλου. 

Η επινόηση του παρελθόντος

Απομονωμένος στη στενόχωρη σοφίτα του, ο αφηγητής αφήνει τη σύζυγό του Λυδία στο βασίλειο της σκοτεινής της κουζίνας. Μονάχος αναπολεί τα εφηβικά σκιρτήματα και την ανακάλυψη του σαρκικού έρωτα, πάντα συνοδευμένα από τις ενοχές της διάπραξης ενός αμαρτήματος. Η αφήγηση κινείται ανάμεσα στη μνήμη της εφηβικής αφύπνισης του έρωτα και στο πένθος που μοιράζεται με τη γυναίκα του για την απώλεια της κόρης τους. Πένθος που διακόπτεται από την πρόταση να πρωταγωνιστήσει σε ένα φιλμ με τον διόλου τυχαίο τίτλο: Η επινόηση του παρελθόντος. Το σεναριακό σχέδιο είναι βασισμένο στη βιογραφία του λογοτεχνικού κριτικού Άξελ Βάντερ από ένα συγγραφέα με τα αρχικά «Τζέι» και «Μπι»[3]. Στο μυθιστόρημα του Μπάνβιλ ο παροπλισμένος ηθοποιός βρίσκει προσποιητή τη βιογραφία που διαβάζει[4]. Κατηγορεί το «άλλο εγώ» του για την παθολογική αναζήτηση της mot juste, της ακριβούς λέξεως. Τον κατηγορεί ως γελοίο αποδομιστή, ως μεταστρουκτουραλιστή της κακιάς ώρας. Το τεχνητού ύφους αυτό βιβλίο είναι η βιογραφία του Άξελ Βάντερ, που υιοθέτησε την ταυτότητα ενός άλλου ανθρώπου. Ο Άλεξ λοιπόν πρόκειται να υποδυθεί ένα χαρακτήρα του οποίου το όνομα είναι αναγραμματισμός του δικού του[5]. Διπλοπροσωπία. Διπλασιασμός χαρακτήρων. Ανάγκη για συμμετρία και φόβος του κενού. Πάνω απ’ όλα, φροντίδα και αγάπη του Μπάνβιλ για τους χαρακτήρες που πλάθει.

Ολοκλήρωση μιας τριλογίας

Στην ουσία, η αναφορά στην ερωτική εμπλοκή με την κυρία Γκρέι, πενήντα χρόνια πριν, είναι η εξιστόρηση μιας αποπλάνησης. Μια αμφιθυμική κυρία Γκρέι, έρμαιο του καταλυτικού πάθους που η αποκάλυψή του είναι ζήτημα χρόνου. Νοσταλγία για τα παλιά σπίτια της εξοχής, τα παλιά έπιπλα, τα παλιά λιμάνια και τα τραίνα κυριαρχεί στο ρομάντζο αυτό που διήρκεσε από κάποιον Μάιο έως κάποιον Σεπτέμβριο. Το παράνομο ζευγάρι συναντιέται σε μυστικά ραντεβού, πίσω από θάμνους, σε σπίτια κηπουρών.

Στο σύμπαν οφθαλμαπάτης (trompe loeil) του Μπάνβιλ τα πράγματα επαναλαμβάνονται, το γεγονός του παρόντος δεν είναι παρά επανάληψη αντίστοιχων συγκυριών του παρελθόντος. Είναι αμφίβολο αν η μεγάλη ερωμένη που αναπολεί ο αφηγητής πρωτοεμφανίστηκε στα μάτια του πάνω στο αυτοκίνητό της ή όχι. Η μνήμη του τον απατά. Όμως παραμένει αμετανόητα ερωτευμένος μαζί της. Χωρίς να μπορεί να υπερβεί τον ρόλο του γιου. Με μικρά πείσματα, με κλάματα. Με ανάγκη για τη μητρική αγκαλιά. Με βαθμιαία υποκατάσταση της μητέρας. Φυσιολογική ενηλικίωση, ή απώλεια της παιδικότητας; Και τα δύο, φυσικά, σ’ ένα λυρικό αμάλγαμα που συνιστά ολοληρωτική αντίθεση προς την επίπεδη συζυγική ζωή του παρόντος. Σαν το παρελθόν να είναι πολύ πιο εναργές, γεμάτο μυρωδιές, αφές και χρώματα.

Διηγήματα ενσωματωμένα

Διαισθάνομαι πως κάποια σημεία του βιβλίου δεν εντάσσονται εύκολα στον κύριο κορμό της αφήγησης, παρά το γεγονός ότι είναι τα πιο ενδιαφέροντα από λογοτεχνική άποψη. Και, με μια περίεργη συνενοχή, τρέφω την ενδόμυχη υποψία ότι ο Μπάνβιλ κατά τόπους ενσωματώνει, στο εκτενές αφήγημα που το μυθιστόρημα εξ ορισμού συνιστά, μικρές ιστορίες που αρχικά προορίζονταν για αλλού. Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό σημείο είναι η συνάντηση του αφηγητή με τον ζητιάνο Τρέβορ του Τρίνιτυ[6]. Αυτό το κείμενο, εμβόλιμο, ενδοσκοπικό, στη φόρμα του short story, ξεκινά με την κλισέ φράση: «Μου αρέσει το περπάτημα», για να εξελιχθεί σε προοίμιο μιας επίμονης παρατήρησης του συγγραφέα. Είναι μια από τις σπάνιες στιγμές ετεροαναφορικότητας του βιβλίου, από μόνη της δε το προικίζει με μια σπάνια ρεαλιστική αύρα.

Η αντιπαράθεση παρελθόντος-παρόντος και συγκεκριμένα της νεανικής ηλικίας του ίδιου ήρωα με την ωριμότητά του είναι κλισέ στον Μπάνβιλ[7]. Στη διάρκεια των γυρισμάτων της Επινόησης του Παρελθόντος ο Κλιβ σχετίζεται με την Ντάουν Ντέβενπορτ, μια ενζενί που θρηνεί τον θάνατο του πατέρα της. Η Ντάουν Ντέβενπορτ είναι αμφίβολο αν του θυμίζει ή όχι τη χαμένη του κόρη. Η ιδιότητα του ηθοποιού, καθεαυτήν, είναι ταύτιση με κάποια άλλα πρόσωπα. Αναπόφευκτα μεταξύ τους αναπτύσσεται μια σχέση πατέρα-κόρης. Και σ’αυτό το σημείο ο ρεαλισμός εξαφανίζεται, ως δια μαγείας, για να παραχωρήσει τη θέση του στον αισθητισμό. Στις συνεντεύξεις του ο συγγραφέας ισχυρίζεται ότι οφείλει πολλά στον Χένρι Τζέημς, αυτό όμως δεν εμπόδισε τους κριτικούς να εντοπίσουν επιρροές από τον Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ.

Νοσταλγία ενός καθολικού για τον έρωτα

Ο εσωτερικός μονόλογος του Κλιβ συχνά εξελίσσεται σε μίνι δοκίμιο, με ελεγειακό τόνο, που θέμα του έχει τη δακρύβρεχτη απώλεια, τον αποχωρισμό, την απομάκρυνση μέσα στον χρόνο[8]. Ο Άλεξ Κλιβ έχει επανεμφανιστεί στα δυο προηγούμενα μυθιστορήματα του Μπάνβιλ και η αφηγηματική φωνή είναι η ίδια. Ο λόγος είναι ποιητικός, με σχήματα λόγου, ο ρυθμός είναι επίσης ποιητικότατος, είτε το κείμενο αναφέρεται στα λουλούδια της άνοιξης, είτε αναφέρεται στο σεξ[9], είτε στην περιγραφή του δρόμου όπου κατοικεί το αντικείμενο του πόθου του, η κυρία Γκρέι. Το κείμενο γίνεται κοινότοπο στο σημείο όπου ο έφηβος εξομολογείται στον ιερέα το σωματικό του αμάρτημα. Ο εγκαταλελειμμένος παράδεισος των Καθολικών και πάλι πρωταγωνιστεί, αναδεικνύει δε τα γυμνά κορμιά των εραστών μέσα από δέσμες φωτός που περνούν από ψηλά παράθυρα.

Να ποιο είναι το αρχαίο φως[10] και πού εντοπίζεται η αναζήτηση του αρχετυπικού από ένα σύγχρονο συγγραφέα. Θέμα του; Η αντιστροφή των φύλων για τη συγγραφή μιας νέας «Λολίτας», αρσενικής αυτή τη φορά. Η απογοήτευση του εφήβου μπροστά στις φωτοσκιάσεις του γυμνού γυναικείου σώματος, αλλά και η έκσταση στην αφή και στην ένωση μαζί του[11]. Τέλος, μια εκκρεμούσα πρόθεση πατρότητας, εξίσου θλιβερή με το πένθος για την απώλεια της κόρης, που τελικά αναβιβάζει τη Μνήμη στον θρόνο της αδιαμφισβήτητης, δόλιας κυριάρχου[12].

altΑρχαίο φως
Τζων Μπάνβιλ
Μτφρ: Τόνια Κοβαλένκο
Εκδόσεις Καστανιώτη 2013
Σελ. 285, τιμή € 17,04

alt

 



[1] Το Μπούκερ κέρδισε για το μυθιστόρημα «Θάλασσα».

[2] Η πρώτη του οπτική επαφή με το γυμνό γυναικείο σώμα γίνεται μέσα από την καταμέτωπο συνάντηση με το είδωλο της μελλοντικής του ερωμένης σ’ένα καθρέφτη μπουντουάρ.

[3] Το όνομα του βιογράφου αυτού έχει τα αρχικά J.B. (συντομογραφία του John Banville)

[4] Ο Μπάνβιλ αυτοσαρκάζεται σε αυτό το σημείο, αναφερόμενος στις αρνητικές κριτικές που έχει δεχθεί ο ίδιος.

[5] “I am not Axel Vander, nor anything like him. Am I?”

[6] Ονομασία που ο ίδιος ο Μπάνβιλ έχει αποδώσει στην άκρως ρεαλιστική αυτή μορφή.

[7] «Since it seems that nothing in creation is ever destroyed, only disassembled and dispersed, might not the same be true of individual consciousness? Where when we die does it go to, all that we have been?»

[8] Η ίδια η λέξη cleave, στην αγγλοσαξονική ετυμολόγησή της, παραπέμπει στον «χωρισμό του σταχυού από τον καρπό», στη «θραύση των δεσμών », αλλά και, με μια παράξενη, οξύμωρη νοηματική μετάπτωση, στην «προσκόλληση».

[9] «a momentary glimpse of taut suspenders and pearly-white satin knickers».

[10] «Το αρχαίο φως γαλαξιών που ταξιδεύει ένα εκατομμύριο, ένα δισεκατομμύριο, ένα τρισεκατομμύριο χρόνια μέχρι να μας φτάσει»

[11] "Φυσικά μου άφησε απόλυτη πρόσβαση στο κορμί της, αυτόν τον μυστικό κήπο ηδονών όπου γλιστρούσα, ρουφούσα, έμενα να κοιτώ και ν’αποθαυμάζω, σαν μια μέλισσα στην ακμή της γύρης των λουλουδιών».

[12] "Some say that without realising it we make it all up as we go along, and I am inclined to credit it, for Madame Memory (κατά το Madame Bovary) is a great and subtle dissembler…": ο λεκτικός περφεξιονισμός του Μπάνβιλ έχει τους προκατόχους του: τον Φλωμπέρ, επί παραδείγματι. Ο Μπάνβιλ είναι ένας γνήσιος ésthète.

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

Για το μυθιστόρημα του Λερντ Χαντ (Laird Hunt) «Ο νυχτερινός δρόμος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου. Φωτογραφία: Λόρενς Μπέιτλερ 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη


...

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

Για το 34ο βιβλίο της εμβληματικής σειράς «Orbis Literæ», το μυθιστόρημα του Τούρκου συγγραφέα Ογούζ Ατάι [Oğuz Atay] «Αποσυνάγωγοι» (μτφρ. Νίκη Σταυρίδη, απόδοση ποιητικών τμημάτων: Δημήτρης Μαύρος, επίμετρο: Βασίλης Φ. Δρόλιας, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης ...

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Ρετζίνα Πόρτερ [Regina Porter] «Οι ταξιδιώτες» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ντεμπούτο της Αμερικανίδας Ρετζίνα Πόρτερ (Σαβάνα, Τζόρτζια) με τίτλο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ