«Είμαι Φαν» της Σίνα Πατέλ – Για την ταξική, φυλετική και έμφυλη ανισότητα που μετατρέπουν τις ανθρώπινες σχέσεις σε πεδία ανταγωνισμού και εξουσίας

Η εμμονή αποτελεί, μαζί με τον ναρκισσισμό, μια από τις χαρακτηριστικότερες καταστάσεις της μετανεωτερικότητας, ειδικά με την ευρεία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Πρόκειται περί μιας κουλτουρολογικής ενόρμησης που προκύπτει από την καπιταλιστική βία της κατανάλωσης. Ο ύστερος μεταιχμιακός καπιταλισμός επωφελείται από τη δημιουργία συλλογικών ψυχώσεων με την έννοια των μαζικών προσκολλήσεων, καθώς αποδεικνύονται πηγές μεγάλου οικονομικού κέρδους για το κεφάλαιο. Η επικράτηση ενός, τρόπον τινά, «πνευματικού υλισμού» καταλήγει έτσι σε ένα βέβαιο σημειολογικό τέλμα από όπου απορρέει και η υπαρξιακή αγωνία του σύγχρονου υποκειμένου.

Θα μπορούσαμε να πούμε πως η ίδια η επιθυμία, η θέληση να κατακτήσουμε και να αποκτήσουμε πλέον δεν δύναται να διακριθεί από τις εμμονικές εκφάνσεις μια άστοχης βουλησιαρχίας, όπου ακόμη και οι πνευματικές ή συναισθηματικές εμπειρίες μεταφράζονται στην εμπορευματική λογική.

Απότοκο όλων αυτών είναι, φυσικά, ο ναρκισσισμός. Όπως επισημαίνει και ο Κρίστοφερ Λας στο βιβλίο του Η κουλτούρα του ναρκισσισμού (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες), από τον καπιταλισμό απορρέουν οι πλαστές ανάγκες των αγοραστικών υποκειμένων που καταδικάζονται σε ένα διαρκές καταναλωτικό παρόν: ψωνίζω άρα υπάρχω, με λίγα λόγια. Ο καπιταλισμός επωφελείται σφόδρα με τη δημιουργία εμμονών που πλασάρονται ως «αυτοβελτίωση», ενώ το υποκείμενο υποβάλλεται ως προϊόν σε ένα εργοστάσιο ανασφάλειας και ανικανοποίητου, που με τη σειρά τους οδηγούν στην ρηγμάτωση των ανθρωπίνων σχέσεων. Η ερωτική σχέση μετατρέπεται κατά αυτόν τον τρόπο σε μια ρηχή, ανιαρή επιτέλεση.

Αυτό φυσικά εντείνεται στην εποχή των σόσιαλ μίντια. Υπό μια έννοια η ερωτική επιθυμία καταδικάζεται σε μια σολιψιστική επαναστροφή. Πρόκειται περί μιας αυτοσκοπικής και υπερτροφικής θέλησης που μετατρέπεται σταδιακά σε καταναγκασμό. Σε κάθε άτομο καταλήγουμε να βλέπουμε προβολές του εαυτού μας.Εφόσον το προσωπικό βίωμα έχει μεταποιηθεί σε επιτελεστικό προϊόν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αναπότρεπτα ο έρωτας καταλήγει μια εκλογικευμένη αυτοαναφορικότητα όπου το μόνο που διακρίνεται καθαρά είναι η ναρκισσιστική προσήλωση στο Εγώ.

Ερωτευόμαστε, έτσι, έχοντας στο μυαλό μας τις ψηφιακές αναπαραστάσεις της ερωτικής μας επιτέλεσης. Η εμμονή με την μιντιακή μας αναπαράσταση αντικαθιστά κάθε δυνατό συναίσθημα, από τον σεξουαλικό πόθο, έως τον πόνο και το πένθος. Η εμμονή στέκεται ως πιστό μεταμφιεσμένο απείκασμα της απωλεσθείσας συναισθηματικής αυθεντικότητας, ή, τελικά, ως το μόνο αυθεντικό συναίσθημα σε μια πλουραλιστική θάλασσα γεμάτη με συναισθηματικούς και αισθητικούς κλόνους.

Βεβαίως η εμμονή θα μπορούσε να αφορά μια αταβιστική επαναφορά του ενστικτώδους που αποσκοπεί σε μια τυφλή μανία επιβίωσης και επικράτησης.

Στη λογοτεχνία τα πράγματα είναι απλούστερα. Η εμμονή έχει αποτυπωθεί πολλαχώς και εξόχως. Δεν πρόκειται όμως περί μιας τάσης που ξετυλίγεται χρονολογικά, τουναντίον, η τάση αυτή θεματικοποιείται ανεξαρτήτως του χρόνου συγκεράζοντας ασύμβατα μεταξύ τους έργα. Ο Σαίξπηρ ενσωμάτωσε σε πολλά έργα του τις πολύμορφες εκδοχές της εμμονής (ενδεικτικά αναφέρω τα εξής έργα: Άμλετ, Οθέλλος, Μάκμπεθ Ρωμαίος και Ιουλιέτα, αλλά και σε κωμωδίες, όπως η Δωδεκάτη νύχτα). Μετά τον Σαίξπηρ ο Θερβάντες εκφράζει την παραληρηματική εμμονή μαζί με ένα καυστικό σχόλιο πάνω στην ίδια τη λογοτεχνία.

Η αποτύπωση της εμμονής ξεκινά να αποκτά μαζικότερη τάση στην Γοτθική λογοτεχνία, αλλά και με το κίνημα του ρομαντισμού. Ο Βέρβερος του Γκαίτε αποτελεί την εμφατικότερη εμμονική φιγούρα της εποχής. Ακόμα όμως και στο σύγχρονο ρεαλιστικό μυθιστόρημα με πατέρα τον Φλωμπέρ, η εμμονή αποτυπώνεται ευλόγως ως βασική θεματική τόσο της Μαντάμ Μποβαρύ, όσο και της Αισθηματικής Αγωγής. Αν αναλογιστούμε την σύντομη νεανική θητεία του Φλωμπέρ στον ρομαντισμό είναι εύκολο να συνανάγουμε πως ο Φλωμπέρ εκμοντέρνισε και κατέστησε πιο αληθοφανές ένα από τα βασικότερα μοτίβα της ρομαντικής λογοτεχνίας.

Μετά την Μπροντέ, ωστόσο, έπρεπε να περιμένουμε ακόμα αρκετά μέχρι να συναντήσουμε την έμφυλη φεμινιστική μεταποίηση της γυναικείας εμπειρίας από ερωτικό αντικείμενο του πόθου σε ερωτευμένο αφηγηματικό υποκείμενο. Κατά τον 20ό αιώνα γυναίκες συγγραφείς μεταφέρουν το συναίσθημα του έντονου πόθου και της επιθυμίας από τους άντρες στις γυναίκες. Η Σκάρλετ της Μάργκαρετ Μίτσελ, στο Όσα παίρνει ο άνεμος, ενσαρκώνει επιδέξια την εμμονική φύση του έρωτα σε μια ιστορία που δεν αγκυρώνεται στο παρελθόν με το κομμάτι του αμερικανικού εμφυλίου, ταιριάζοντας στο μοντέλο των σύγχρονων σχέσεων ως πεδία εξουσίας και ανταγωνισμού.

Το ίδιο βλέπουμε και σε ένα υστερότερα έργο, το I love Dick, της Κρις Κράους, στο οποίο αντιστρέφονται οι κανόνες του επιστολικού μυθιστορήματος με έναν ξεγυμνωτικό αφηγηματικό καθρέφτη που εμφανίζει την ριζοσπαστική αντιστροφή της εμμένουσας πατριαρχικής κυριαρχικότητας και βίας ως σφοδρή γυναικεία επιθυμία.

Πολιορκίες και εμμονές στο κυνήγι της μοναδικότητας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Η πρωτοεμφανιζόμενη Σίνα Πατέλ στο βιβλίο της Είμαι Φαν (μτφρ. Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, εκδ. Αλεξάνδρεια), διαγράφει μια παρόμοια αφηγηματική πορεία.  Με πρωτοπρόσωπη αφήγηση η ανώνυμη ηρωίδα μιλάει χωρίς περιστροφές για την εμμονή της ασκώντας παράλληλα κοινωνική κριτική.

Τα μικρά αλλά πυκνογραμμένα κεφάλαια συστήνουν ένα δοκιμιακό ανθολόγιο εμμονής, σε αναλογία προς την παλαιά ημερολογιακή γραφή του τρελά ερωτευμένου. Λόγω της μιντιακής εκτροπής στην οποία υπόκεινται τα άτομα στον ύστερο ψηφιακό καπιταλισμό, η εμμονή γίνεται, τρόπον τινά, συλλογικότερη, αφορά μια ναρκισσιστική γητεία μεταξύ του Εγώ και του Εαυτού. Συνεπώς η σαγήνη περιορίζεται στην κατάκτηση μιας επιτελεστικής σχέσης.

Η ηρωίδα αναλώνεται όχι μόνο στην πολιορκία του «άντρα με τον οποίο θέλει να είναι», όπως τον μετονομάζει, αλλά καταμερίζει το ενδιαφέρον της σε όλα τα πρόσωπα της ζωής του στα οποία έχει φυσικά πρόσβαση μέσω του διαδικτύου.

Μια από τις ερωμένες του είναι «η κοπέλα με την οποία έχει πάθει εμμονή» η ηρωίδα. Πρόκειται περί μιας μεσήλικης λευκής γυναίκας, γέννημα θρέμμα του νεποτισμού της ευκατάστατης αστικής τάξης, η οποία έχει, παράλληλα, χιλιάδες ακόλουθους στο ίνσταγκραμ.

Η Πατέλ μέσω αυτής της φιγούρας θίγει την αγιάτρευτη λευκότητα, την ταξική ανισότητα και την ετεροκανικότητα που κυριαρχεί στον ψηφιακό καπιταλισμό, κυρίως μέσω των σόσιαλ μίντια. Η γυναίκα με την οποία έχει πάθει εμμονή απολαμβάνει ένα σύνολο από προνόμια, καθώς έχει την ελευθερία και τα χρήματα να αγοράζει ποιοτικά προϊόντα που κατασκευάζονται εκτός της μαζικής παραγωγής, να καλύπτει τα έξοδα για την απόκτηση έργων τέχνης με υψηλό αντίτιμο, να πηγαίνει σε εκθέσεις και να λαμβάνει μέρος στην πολιτιστική ζωή αγοράζοντας, επί της ουσίας την πρόσβαση στον πολιτισμό, αγαθό που θα έπρεπε να είναι διαθέσιμο σε όλα τα άτομα.

Η μη λευκή ηρωίδα, αντιθέτως βάλλεται από την οικονομική κρίση, τον ρατσισμό και τον μισογυνισμό, όχι μονάχα στην κοινωνική διάδραση να ταυτοχρόνως και στους τρόπους που υφίσταται τις συνέπειες του καπιταλισμού: ψωνίζει ρούχα από καταστήματα φαστ φάσιον, τρώει φαστ φουντ, δουλεύει στην επισφάλεια της μακρόχρονης οικονομικής και πολιτικής κρίσης και βιώνει τα αποτελέσματα του εκφασισμού. Η μη λευκότητα καταλήγει, συνεπώς, να σημαίνει αναγκαστική εξομοίωση και στη συνέχεια εξαθλίωση.

Συχνά, φαίνεται να λέει η Πατέλ, μόνο οι ευκατάστατοι λευκοί μπορούν να εξαγοράσουν με ευκολία το χρηματικό τίμημα της «μοναδικότητας»:

«Η γυναίκα με την οποία έχω πάθει εμμονή μοιάζει εξαιρετικά συγκροτημένη στο ίνσταγκραμ. (...) Μοιάζει να θεωρεί τον εαυτό της φοβερά ταλαντούχο, με εκείνη την αίσθηση της ολοκλήρωσης που είχαν στα βικτωριανά χρόνια -μαγειρεύει, ζωγραφίζει, γράφει, είναι μια εξαιρετική οικοδέσποινα, μιλάει μια σειρά από γλώσσες κι έχει μια εντυπωσιακή γκάμα καλλιτεχνικών και πολιτιστικών γνώσεων. Οι αναρτήσεις της είναι ο βασικός τρόπος έκφρασής της και ως υποπροϊόν, ένας τρόπος να θρέφει τους φαν της, ένα ενισχυτικό φρονήματος» (σελ 66)

Βέβαια ακόμα και πίσω από την βιτρίνα της «αυθεντικότητας» και του εξαιρετισμού κυριαρχεί η κενότητα αφού η δέσμευση των περισσότερων ατόμων στα σόσιαλ μίντια τα οδηγεί σε μια διαρκή επιτέλεση. Η ψευδαίσθηση που καλλιεργεί ο νεοφιλελευθερισμός σχετικά με «ίσες ευκαιρίες» καθώς και την υποτιθέμενη δυνατότητα πλουτισμού/επιτυχίας του οποιουδήποτε αν και εφόσον «κοπιάσει» και «δουλέψει σκληρά», ενισχύεται στις πλατφόρμες του ψηφιακού καπιταλισμού. Στην πραγματικότητα όλοι οι χρήστες γίνονται προϊόν, λίγοι ωστόσο εξ αυτών καταφέρνουν να ανέβουν στην «ελίτ των σόσιαλ μίντια». 

Άλλωστε οι αλγοριθμικές σταθερές που επικρατούν στα ψηφιακά περιβάλλοντα ευνοούν την προώθηση της λευκότητας, της ταξικής ανισότητας, του ρατσισμού, της ομοφοβίας και του μισογυνισμού.

 Όπως ορθώς παρατηρεί η Πατέλ η ψευδαίσθηση της μετατροπής των χρηστών σε «μικροδιασημότητες» καταλήγει να διασπείρει κομφορμιστικά τους όρους του καπιταλισμού στις ανθρώπινες σχέσεις και ειδικά στις ερωτικές.

Γράφει χαρακτηριστικά για τον άντρα με τον οποίο θέλει να είναι η αφηγήτρια:

«Βλέπω τη σχέση μου μαζί του με όρους καπιταλιστικούς, λες και παίζω στο χρηματιστήριο. (...) Ήμουν από τις πρώτες που επένδυσαν κι αξίζω ανταμοιβή για την αφοσίωσή μου, κέρδη, ανάπτυξη» (σελ 134)

Δεν λησμονεί ωστόσο η συγγραφέας να επικρίνει και την επιφανειακότητα που διέπει γενικά τις ανθρώπινες σχέσεις κατά την ψηφιακή εποχή. Σε ένα κεφάλαιο που θυμίζει αρκετά την Τελειότητα του Λατρόνικο η Πατέλ θίγει την υποκρισία των ακτιβιστών που επιδίδονται μονάχα σε έναν άγονο ψηφιακό αγώνα (clicktivism).

Κατά τον ίδιο τρόπο μιλά για τον λευκό cis αστικό φεμινισμό των κοινωνικών δικτύων που δεν προσφέρει τίποτε παραπάνω παρεκτός δημοτικότητα στις πλατφόρμες όσων εκφωνούν αυτές τις απόψεις, συχνά χωρίς να τις κατανοούν ή να τις συμμερίζονται.

Το ίδιο άλλωστε ισχύει και για την «φιλανθρωπική» δραστηριότητα των περισσότερων ινφλουένσερς, που, αντί να δωρίσουν, για παράδειγμα, οι ίδιοι ένα ποσό, καλούν τους ακολούθους τους να το κάνουν:

«(...) ποστάρει στα στόρις της συνδέσμους για διάφορους εράνους, καταδικάζει συχνά την αδράνεια των πολιτικών για την κλιματική αλλαγή και πιστεύει ότι κατέχει αρκετή εξουσία ώστε να ταγκάρει τον μέχρι πρόσφατα υποψήφιο πρόεδρο όταν ποστάρει δημόσια μηνύματα αποδοκιμασίας, λες και είναι εκλεγμένη βουλευτής κι όλοι αυτοί οι πολιτικοί που ταγκάρει θα της γράψουν στα σχόλια, φυσικά, κάναμε λάθος, είδαμε το φως το αληθινό τώρα, ευχαριστούμε που μάς τάγκαρες στα ποστ σου!» (σελ 66)

Ταυτόχρονα η ηρωίδα καταφεύγει σε πρακτικές που δεν ακούγονται πλέον παράλογες στο σύγχρονο υποκείμενο, επιβεβαιώνοντας την συλλογική φύση της εμμονής:

«Έχω βρει στο ίντερνετ φωτογραφίες του άντρα με τον οποίο θέλω να είμαι μαζί με την γυναίκα του και συγκρίνοντας τες με αυτές που έχουμε οι δυο μας, φαίνεται (...) ότι δεν είναι ευτυχισμένος, ότι στην πραγματικότητα είναι παγιδευμένος (...)»

Στη διαδικτυακή πραγματικότητα το δικαίωμα κάποιου στη λήθη καταπατείται, αφού το παρελθόν του έχει αποθηκευτεί σε κάτι που ομοιάζει με αιώνιο προβολέα:

«(...) Τραβάω σκρινσότ τις σελφι στόρις της και τις χαζεύω χαράματα, συγκρίνοντας τες με τις φωτογραφίες του προσώπου της χρόνια πριν, όταν πρωτογνωρίστηκαν, κι ύστερα με φωτογραφίες του δικού μου προσώπου» (σελ. 87)

Αυτή η συμπεριφορά συσχετίζεται από τη συγγραφέα και με τον πολιτικό εξτρεμισμό, καθώς είναι, έστω, παρόμοιας σοβαρότητας: «Η πυρετική, παρανοϊκή, εμμονική συμπεριφορά που επιδεικνύουν οι οπαδοί του Τραμπ, την οποία πυροδότησε η διακυβέρνηση του, με κάνει να νιώθω άβολα» λέει χαρακτηριστικά η ηρωίδα και προσθέτει παρακάτω: «Τώρα είναι στη μόδα ο παλλόμενος παλμός του φασισμού, της μονολιθικής σκέψης, του μεταναστευτικού φόβου, μιας κουλτούρας μοχθηρής και οπισθοδρομικής» (σελ 104)

Κάθε σχέση μετατρέπεται σε πανοπτικό παρατηρητήριο, οι άνθρωποι καταλήγουν φαν καταναλώνοντας το περιεχόμενο των άλλων και κάθε σχέση γίνεται μιντιακή επιτέλεση.

Κατά αυτόν τον τρόπο τα όρια σπάνε. Σύντομα η προσήλωση προς την ανταγωνίστρια της παύει να είναι μόνο μίσος, μετασχηματίζεται και γίνεται κάτι σαν ερωτική προσήλωση. Η απουσία του ερωτικού αντικειμένου, του άντρα που είναι συνεχώς απών, αντικαθίσταται από φετιχιστικά υποκατάστατα και ομοερωτικές βλέψεις που αποβάλλουν την πατριαρχικότητα της ετεροκανονικής επιθυμίας:

«Να μεθύσω μαζί της, να απλώσω τα μαλλιά της πάνω στους ώμους της και να της πω πόσο όμορφη είναι κι ότι θα βρει άλλον, δεν πειράζει (…) Να θυμώσω εκ μέρους της και να τον πω παλιόμουνο. Να φύγουμε όπως όπως από το μπαρ, να την πάω ως το μετρό και να της πω πως θέλω να την ξαναδώ» (σελ 68) και παρακάτω: «Την παρακολουθώ σαν να ήταν κάποιο εργαστηριακό δείγμα μου (...) Αναρωτιέμαι πώς μοιάζει η γυναίκα με την οποία έχω πάθει εμμονή όταν χύνει. Έχει ωραίο κώλο, όχι τον επίπεδο κώλο που έχουν τα λευκά κορίτσια (...) Έχω βουτήξει βαθιά στις εσχατιές του ίνστα της και την έχω δει να κάνει οπίσθιες κάμψεις και τη στάση του κορακιού που εγώ δεν μπορώ να πετύχω». (σελ 86)

Η συσχέτιση του βιβλίου με την γενιά των μιλένιαλς είναι, όπως γίνεται φανερό, ένα εύκολο συμπέρασμα που δεν καλύπτει το νοηματικό εύρος του βιβλίου. Η ορθότερη προσέγγιση είναι, κατά τη γνώμη μου, πως το μυθιστόρημα αφορά περισσότερο την ταξική, την φυλετική και την έμφυλη ανισότητα που μετατρέπουν τις ανθρώπινες σχέσεις σε πεδία ανταγωνισμού και εξουσίας, καθώς και τις συνέπειες των σόσιαλ μίντια. Δεν υπάρχει, συνεπώς, αποκλειστική εστίαση στους μιλένιαλς μιας και αυτά τα φαινόμενα τα υφίστανται, δυστυχώς, όλα τα υποκείμενα που έχουν κοινωνική διάδραση κατά την παρούσα εποχή.

*Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Σίνα Πατέλ (Sheena Patel) είναι συγγραφέας και βοηθός σκηνοθέτη στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Μαζί με τις "4 Brown Girls Who Write" έχει εκδώσει το This Is What Love Is (Rough Trade Books, 2020).

Για το Είμαι φαν ανακηρύχθηκε από την εφημερίδα Observer μεταξύ των δέκα κορυφαίων πρωτοεμφανιζόμενων συγγραφέων.