«Το πορτρέτο του καλλιτέχνη ως νεαρού σκύλου» του Ντίλαν Τόμας (κριτική) – Ιστορίες μαθητείας από τα νεανικά χρόνια του ποιητή

Από τις διηγήσεις των ανθρώπων που τον έζησαν -ομότεχνοι, συμπότες, φίλοι από τα παλιά-, έχουμε σχηματίσει μια εύγλωττη εικόνα για το χαρακτήρα του ποιητή Ντίλαν Τόμας. Ήταν πότης ολκής, γλεντζές, σκέτο πειραχτήρι, με αμφίθυμη διάθεση, τρομερός αφηγητής ιστοριών, αλλά και με μια παιδικότητα που δικαιολογούσε κάθε αταξία του.

Πώς ήταν, όμως, ως παιδί κι έφηβος; Πώς διαμορφώθηκε ως ποιητής και ποιες μνήμες κράτησε από εκείνη την πρώιμη εποχή της ζωής του; Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε αφηγήσεις άλλων επ’ αυτού, καθώς ο ίδιος ο Τόμας αποφάσισε να καταγράψει όλα αυτά τα χρόνια της μαθητείας στη ζωή στη συλλογή διηγημάτων του Το πορτρέτο του καλλιτέχνη ως νεαρού σκύλου.

Ο Τζέιμς Τζόις

Ο τίτλος παραπέμπει, φυσικά, στη γνωστό βιβλίο του Τζέιμς Τζόις Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρά ηλικία, αν και ο Τόμας σημειώνει σε ένα γράμμα που έστειλε στη φιλενάδα του Πάμελα Χάνσφορντ Τζώνσον (το 1934) ότι η «χρήση» του σκύλου είναι μια αυτοεικόνα του και καμία διάθεση δεν είχε να κοροϊδέψει τον μέγα «δάσκαλο». Ο Τόμας λέει πως αισθάνεται σαν ένα συμπαθές κοπρόσκυλο που έχει διάθεση να πειράζει τους πάντες, να ερωτεύεται σφόδρα, να ζει μια ζωή γεμάτη ανεμελιά, παιδικότητα και περιπέτεια. Όντως, διαβάζοντας κανείς τα ημι-αυτογραφικά του διηγήματα αντιλαμβάνεται πως έτσι ακριβώς ήταν ως νεανίας.

Ο «νεαρός σκύλος» του τίτλου δεν είναι ένας ιδεαλιστής διανοούμενος αλλά ένα άτακτο, περίεργο και συχνά αδέξιο αγόρι που προσπαθεί να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του. Η επιλογή της λέξης “dog” υποδηλώνει μια μορφή νεανικής ακατέργαστης ενέργειας, αυθορμητισμού και απειθαρχίας, στοιχεία που χαρακτηρίζουν τους ήρωες της συλλογής.

Η νεότητα

Η συλλογή εκδόθηκε τη δεκαετία του '40, αν και τα δέκα διηγήματα που τη συγκροτούν δεν γράφτηκαν όλα την ίδια περίοδο. Παρότι ο Τόμας είναι κυρίως γνωστός ως ποιητής, το βιβλίο αυτό δείχνει τη δύναμή του και στην πεζογραφία, αποκαλύπτοντας έναν συγγραφέα που μπορεί να μετατρέψει την καθημερινότητα και τις προσωπικές μνήμες σε λογοτεχνική εμπειρία υψηλής αισθητικής.

Μέσα από τις ιστορίες αυτές, ο Τόμας δημιουργεί ένα είδος λογοτεχνικού πορτρέτου της νεότητας, όπου η μνήμη, η φαντασία και η εμπειρία συνδυάζονται σε ένα ιδιαίτερο αφηγηματικό σύμπαν. Φυσικά, το Σουόνσι και οι άνθρωποί του πρωταγωνιστούν στα περισσότερα διηγήματα. Εκτός αυτών, στην παρούσα έκδοση υπάρχουν και άλλα τρία διηγήματα, δύο εκ των οποίων γράφτηκαν λίγο πριν από τον αδόκητο θάνατό του και μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Ξεχωριστά επεισόδια

Το βιβλίο πραγματεύεται κυρίως τη μετάβαση από την παιδική ηλικία στην εφηβεία και, σταδιακά, στη νεότητα. Οι ιστορίες δεν ακολουθούν μια αυστηρά γραμμική αφήγηση ούτε συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο. Αντίθετα, λειτουργούν ως ξεχωριστά επεισόδια που αποτυπώνουν μικρές στιγμές της καθημερινότητας: επισκέψεις σε συγγενείς, παιδικές φιλίες, εφηβικές αμηχανίες, μικρές συγκρούσεις, αλλά και τις πρώτες εμπειρίες του έρωτα. Η δύναμη της συλλογής βρίσκεται στο γεγονός ότι ο Τόμας καταφέρνει να μετατρέψει αυτές τις φαινομενικά ασήμαντες εμπειρίες σε λογοτεχνικά γεγονότα. Μέσα από τη μνήμη και τη φαντασία, οι απλές στιγμές της ζωής αποκτούν σχεδόν μυθικές διαστάσεις.

Το διήγημα δείχνει με ευαισθησία τη στιγμή όπου το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι ο κόσμος των ενηλίκων είναι γεμάτος αντιφάσεις και συγκρούσεις.

Το πρώτο διήγημα της συλλογής, «Τα ροδάκινα», αφηγείται την εμπειρία ενός αγοριού που επισκέπτεται μαζί με έναν φίλο του το αγρόκτημα συγγενών. Η επίσκεψη αυτή, που αρχικά φαίνεται ευχάριστη, μετατρέπεται σταδιακά σε μια αμήχανη και περίπλοκη κοινωνική κατάσταση. Οι χαρακτήρες των ενηλίκων παρουσιάζονται με χιούμορ αλλά και με μια λεπτή ειρωνεία, ενώ το παιδί-αφηγητής προσπαθεί να κατανοήσει τις παράξενες συμπεριφορές και τις εντάσεις που αναπτύσσονται γύρω του. Το διήγημα δείχνει με ευαισθησία τη στιγμή όπου το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι ο κόσμος των ενηλίκων είναι γεμάτος αντιφάσεις και συγκρούσεις.

Τα διηγήματα

Στο «Μια επίσκεψη στον παππού» ο αφηγητής επισκέπτεται τον παππού του, έναν αυστηρό και ιδιόρρυθμο άνθρωπο που ζει απομονωμένος. Η σχέση μεταξύ των δύο χαρακτηρίζεται από μια ένταση ανάμεσα στην παιδική ελευθερία και την πειθαρχία που επιβάλλει η παλαιότερη γενιά. Μέσα από μικρές καθημερινές σκηνές, ο Τόμας καταγράφει την αμηχανία αλλά και την περιέργεια του παιδιού απέναντι στον κόσμο των ενηλίκων.

Το διήγημα εξετάζει τη φύση της παιδικής επιθετικότητας και τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φιλία και τον ανταγωνισμό.

Το «Η Πατρίτσια, η Ίντιθ και ο Άρνολντ» (ένα από τα ωραιότερα διηγήματα της συλλογής) ασχολείται με τις πρώτες ερωτικές εμπειρίες της εφηβείας. Ο νεαρός αφηγητής βρίσκεται σε μια κατάσταση συναισθηματικής σύγχυσης ανάμεσα σε δύο κορίτσια και έναν αντίζηλο. Η ιστορία αποτυπώνει την αμηχανία, τη ζήλια και την κοινωνική αδεξιότητα που συχνά συνοδεύουν τις πρώτες ερωτικές επαφές. Στον «Καβγά» δύο φίλοι μπλέκουν σε έναν καβγά που ξεκινά ως παιχνίδι αλλά εξελίσσεται σε πραγματική σύγκρουση. Το διήγημα εξετάζει τη φύση της παιδικής επιθετικότητας και τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φιλία και τον ανταγωνισμό.

Το «Ένα απίθανο βηχαλάκι» είναι μια πιο κωμική ιστορία. Ο αφηγητής παρουσιάζει μια παράξενη ασθένεια -ή τουλάχιστον, έτσι φαίνεται- που προκαλεί υπερβολικές αντιδράσεις από τους γύρω του. Μέσα από αυτή την υπερβολή, ο Τόμας σατιρίζει την τάση των ενηλίκων να δραματοποιούν τα πιο απλά γεγονότα. Στο «Σαν τα μικρά σκυλιά» δύο αγόρια περιπλανώνται στην πόλη και ζουν μικρές περιπέτειες που αποκαλύπτουν τη ζωντάνια και την ακατέργαστη ενέργεια της εφηβείας. Η περιπλάνηση στον αστικό χώρο γίνεται σύμβολο της αναζήτησης ελευθερίας. Στο «Εκεί που κυλά ο Τάου» ο αφηγητής επιστρέφει στη μνήμη του τόπου όπου μεγάλωσε, αναφερόμενος στον ποταμό Tawe που διασχίζει το Σουόνσι. Το διήγημα λειτουργεί ως μια ποιητική αναστοχαστική κατάληξη της συλλογής.

Ένας νεαρός περιπλανιέται στην πόλη ένα ζεστό Σάββατο και συναντά μια γυναίκα. Η συνάντηση αυτή αποκαλύπτει τη μοναξιά, την επιθυμία και την αβεβαιότητα που συνοδεύουν τη νεότητα.

Το «Ποιος θα ‘θελες να ‘ταν μαζί μας;» εστιάζει σε μια συζήτηση μεταξύ φίλων σχετικά με ανθρώπους που θα ήθελαν να βρίσκονται μαζί τους. Μέσα από αυτή την απλή ιδέα αναδεικνύονται οι φαντασιώσεις, οι επιθυμίες και οι ανασφάλειες των νέων. Στη «Γριά Γκάρμπο» ο αφηγητής αναπολεί έναν ιδιόρρυθμο φίλο με το παρατσούκλι Γκάρμπο. Η ιστορία έχει έντονο στοιχείο νοσταλγίας και δείχνει πώς η μνήμη μεταμορφώνει τους ανθρώπους του παρελθόντος. Το «Ένα ζεστό Σάββατο» είναι ένα από τα πιο ώριμα και σύνθετα διηγήματα της συλλογής. Ένας νεαρός περιπλανιέται στην πόλη ένα ζεστό Σάββατο και συναντά μια γυναίκα. Η συνάντηση αυτή αποκαλύπτει τη μοναξιά, την επιθυμία και την αβεβαιότητα που συνοδεύουν τη νεότητα.

Στα επιπρόσθετα διηγήματα της έκδοσης, «Τα Χριστούγεννα ενός παιδιού στην Ουαλία» διαβάζουμε μια χριστουγεννιάτικη ιστορία βαθιάς συγκίνησης και ατόφιας ποίησης, στο «Μια επίσκεψη στην Αμερική» βρίσκουμε τον Τόμας σε διάθεση κριτική απέναντι στο σινάφι του που ταξιδεύει έως την άλλη άκρη του Ατλαντικού για να διαφημίσει τη δουλειά του, ενώ στο «Ταξίδι της επιστροφής» ο πειραματικός τρόπος γραφής αποκαλύπτει πολλά στοιχεία από την παιδική του ηλικία.

Η μνήμη

Μια από τις σημαντικότερες θεματικές της συλλογής είναι η μνήμη. Ο αφηγητής δεν περιγράφει απλώς γεγονότα του παρελθόντος, αλλά τα ανασυνθέτει μέσα από το φίλτρο της ενήλικης εμπειρίας. Η μνήμη λειτουργεί δημιουργικά, μετατρέποντας τις καθημερινές στιγμές σε λογοτεχνικές εικόνες γεμάτες συναίσθημα. Παράλληλα, το βιβλίο εξερευνά τη διαδικασία της ενηλικίωσης. Οι χαρακτήρες βρίσκονται σε μια μεταβατική περίοδο όπου προσπαθούν να κατανοήσουν τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους.

Το ύφος της γραφής του Τόμας είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της συλλογής. Παρότι πρόκειται για πεζογραφία, η γλώσσα του έχει έντονα ποιητικά χαρακτηριστικά.

Η φιλία αποτελεί επίσης βασικό στοιχείο των διηγημάτων. Οι παιδικές παρέες παρουσιάζονται ως χώροι ελευθερίας, αλλά και ανταγωνισμού. Μέσα από αυτές τις σχέσεις οι ήρωες μαθαίνουν τα όρια της εμπιστοσύνης και της σύγκρουσης. Παράλληλα, η εφηβική επιθυμία και η ανακάλυψη της σεξουαλικότητας εμφανίζονται συχνά με χιούμορ και αμηχανία, αποκαλύπτοντας την αβεβαιότητα που συνοδεύει τα πρώτα ερωτικά αισθήματα.

Η ποίηση της πεζογραφίας

Το ύφος της γραφής του Τόμας είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της συλλογής. Παρότι πρόκειται για πεζογραφία, η γλώσσα του έχει έντονα ποιητικά χαρακτηριστικά. Οι προτάσεις έχουν μουσικότητα και ρυθμό, ενώ οι εικόνες είναι συχνά έντονες και αισθητηριακές. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μεταφορές και λυρικές περιγραφές που θυμίζουν την ποιητική του γραφή. Ταυτόχρονα, το ύφος διατηρεί έναν ελαφρύ και συχνά χιουμοριστικό τόνο που κάνει τις ιστορίες προσιτές και ζωντανές.

Μέσα από τις ιστορίες του, ο Τόμας καταφέρνει να αποτυπώσει την αίσθηση της νεότητας με τρόπο ζωντανό, χιουμοριστικό αλλά και βαθιά ανθρώπινο.

Δεν γίνεται αλλιώς: η συλλογή συνδέεται στενά με την ποίησή του. Πολλά από τα θέματα που εμφανίζονται εδώ (η μνήμη, ο χρόνος, η παιδική ηλικία και η σχέση με τον τόπο) αποτελούν επίσης κεντρικά μοτίβα της ποιητικής του δημιουργίας. Η έντονη εικονοποιία και η μουσικότητα της γλώσσας δείχνουν ότι ακόμη και όταν γράφει πεζογραφία, ο Τόμας παραμένει ουσιαστικά ποιητής.

Το βιβλίο θεωρείται σημαντικό για διάφορους λόγους. Πρώτον, αποκαλύπτει μια διαφορετική πλευρά του Τόμας, δείχνοντας ότι η λογοτεχνική του δύναμη δεν περιορίζεται στην ποίηση και δευτερευόντως προσφέρει μια ζωντανή εικόνα της ουαλικής κοινωνίας των αρχών του 20ού αιώνα. Μέσα από τις ιστορίες του, ο Τόμας καταφέρνει να αποτυπώσει την αίσθηση της νεότητας με τρόπο ζωντανό, χιουμοριστικό αλλά και βαθιά ανθρώπινο. Το αποτέλεσμα είναι μια συλλογή που όχι μόνο φωτίζει τη διαμόρφωση του ίδιου του συγγραφέα, αλλά και προσφέρει μια διαχρονική απεικόνιση της εμπειρίας της ενηλικίωσης. Εύστοχη η μετάφραση της Έφης Φρυδά (έχει γράψει και ένα αναλυτικό προλογικό σημείωμα).

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ντίλαν Τόμας γεννήθηκε στο Σουόνζι της Ουαλίας στις 27 Οκτωβρίου 1914, σε ένα περιβάλλον που σημαδεύτηκε από εντάσεις ανάμεσα στην αγγλόφωνη και την τοπική κουλτούρα, παρά το ότι ο ίδιος δεν διδάχθηκε ποτέ ουαλικά. Δημοσίευσε ποιήματά του στα αγγλικά, για πρώτη φορά, στην εφημερίδα Sunday Referee, στη στήλη Poet's Corner, τo 1933.

Εικόνα: Britannica

Το 1937 ο Ντίλαν Τόμας παντρεύτηκε την Κέιτλιν Μακναμάρα, με την οποία έμελλε να αποκτήσει τρία παιδιά. Το 1936 εκδόθηκε η δεύτερη ποιητική συλλογή του με τίτλο 25 ποιήματα και το 1940 η συλλογή διηγημάτων Πορτρέτο του καλλιτέχνη ως νεαρού σκύλου. Εκτός από ποιήματα, ο Ντίλαν Τόμας έγραψε διηγήματα, σενάρια για τον κινηματογράφο (Strand Films) και το ραδιόφωνο (BBC), καθώς και το ραδιοφωνικό θεατρικό έργο "Under milk wood" (Κάτω από το γαλατόδασος, ελλ. έκδ. Ερμείας, μετάφραση Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ), που παίζεται μέχρι σήμερα. Το 1953, σε ηλικία 39 ετών, με υγεία φθαρμένη από το αλκοόλ, κατά τη διάρκεια του τέταρτου κύκλου διαλέξεών του στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Ντίλαν Τόμας κατέρρευσε στο ξενοδοχείο του στη Νέα Υόρκη. Πέθανε στις 9 Νοεμβρίου 1953.