«Στα τέσσερα» της Μιράντα Τζουλάι (κριτική) – Γυναικείο βλέμμα πάνω στον ερωτισμό της εμμηνόπαυσης

Το μυθιστόρημα της Μιράντα Τζουλάι Στα τέσσερα (μτφρ. Νατάσα Σίδερη, εκδ. Αλεξάνδρεια) είναι ένα βιβλίο ενδοσκόπησης που αφορά τη μέση ηλικία και τις αλλαγές -συναισθηματικές, ψυχικές, ορμονικές- που βιώνει η σαρανταεξάχρονη ηρωίδα του. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί ένα υβριδικό σύνθεμα επινοημένων και αληθινών περιστατικών που πηγάζουν από τη δική της ζωή, αποφασισμένη, με την απαλλαγμένη από αναστολές, βαθιά εξομολογητική γραφή της, να φτάσει το είδος του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος (autofiction) στα όριά του.

Η ιστορία ξεκινά με την απόφαση της πρωταγωνίστριας, γνωστής καλλιτέχνιδας που ζει με τον άντρα και το παιδί της στο Λος Άντζελες, να ταξιδέψει με το αυτοκίνητο μέχρι τη Νέα Υόρκη, όμως η πρώτη στάση της -τριάντα μόλις λεπτά από το σπίτι της- θα είναι και η τελευταία. Θα μείνει για τρεις εβδομάδες σε ένα φθηνό μοτέλ όπου θα αρχίσει ένα εσωτερικό ταξίδι διεκδίκησης της αυτονομίας της.

Μέχρι τότε η ηρωίδα ζούσε μια αυστηρά δομημένη καθημερινότητα, με έναν σύντροφο με τον οποίο δεν κατάφερε ποτέ να νιώσει αληθινή οικειότητα, ούτε και να τον εμπιστευτεί με τις μύχιες σκέψεις και φαντασιώσεις της, βιώνοντας έντονα την καταπίεση που απορρέει από τις συμβάσεις του έγγαμου βίου και του μητρικού της ρόλου. Κάποια στιγμή, η υπομονή της στερεύει και το σώμα της αρχίζει να την οδηγεί σε άλλα μονοπάτια, στην αναζήτηση της ελευθερίας που στερείται, και που εκφράζεται μέσα από την ερωτική επιθυμία της για νέα σώματα αντρών, αλλά και γυναικών.

Το πρώτο αντικείμενο του πόθου της είναι ο παντρεμένος και κατά πολύ νεότερός της Ντέιβι με τον οποίο -αν και η επικοινωνία τους δεν στερείται σωματικότητας- δεν έχει ποτέ ολοκληρωμένη σεξουαλική επαφή. Η μορφή που παίρνει η σχέση τους διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις επιδιώξεις μα και τις αναστολές του νεαρού άντρα, γεγονός που σταδιακά οδηγεί την ηρωίδα στην υιοθέτηση ενός εμμονικού, καταθλιπτικού μοτίβου σκέψης. Ένα απροσδόκητο one night stand με την εξηντάχρονη Όντρα (και πρώην ερωμένη του Ντέιβι) θα λειτουργήσει απελευθερωτικά για την πρωταγωνίστρια και θα την ωθήσει να πάρει σημαντικές αποφάσεις για το γάμο της – και οι ερωτικές περιπέτειες της δεν τελειώνουν εδώ.

Η σημασία του τραύματος 

Μαθαίνουμε ότι η πρωταγωνίστρια έχει βιώσει μια σοβαρή τραυματική εμπειρία -υποφέρει ακόμα από τις αναδρομές που πυροδοτεί το μετα-τραυματικό άγχος- λόγω της πρόωρης γέννησης και τοποθέτησης του παιδιού της σε θερμοκοιτίδα για δεκαεπτά ολόκληρες μέρες, χωρίς η ίδια και ο άντρας της να γνωρίζουν αν θα επιβιώσει. Κουβαλάει επίσης ένα βαθύ διαγενεακό τραύμα, αφού η γιαγιά και αργότερα η θεία της αυτοκτόνησαν, λίγο μετά τα πενήντα, ανίκανες να αντιμετωπίσουν την κατάθλιψη, την αίσθηση αποπροσανατολισμού και τη φοβία για τις σχέσεις που (υποτίθεται ότι) πηγάζουν από την εμμηνόπαυση και τη μετάβαση από τη νεότητα στην ωριμότητα που αυτή σηματοδοτεί.

Με λόγο τολμηρό, που κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν ενοχλητικό, δεν διστάζει να αναφερθεί αρκετές φορές στις γυναικείες φαντασιώσεις και στον γυναικείο αυνανισμό καθώς και να περιγράψει διεξοδικά την απόλαυση που μπορεί να προσφέρει η ερωτική επαφή με μιαν άλλη γυναίκα.

Η Τζουλάι μιλάει με αξιοζήλευτη ειλικρίνεια για τις μορφές που παίρνει η σεξουαλική επιθυμία της ηρωίδας, τονίζοντας τη σημασία της ελεύθερης έκφρασης της σωματικότητας για τη γυναικεία αυτονομία. Έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να εξετάζει το οικείο, αναδεικνύοντας με θάρρος και χιούμορ αυτά που οι γυναίκες συχνά θεωρούν αυτονόητα, ασήμαντα ή απλώς ανείπωτα. Με λόγο τολμηρό, που κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν ενοχλητικό, δεν διστάζει να αναφερθεί αρκετές φορές στις γυναικείες φαντασιώσεις και στον γυναικείο αυνανισμό καθώς και να περιγράψει διεξοδικά την απόλαυση που μπορεί να προσφέρει η ερωτική επαφή με μιαν άλλη γυναίκα.

Από τη στιγμή που η ηρωίδα αλλάζει περιβάλλον και από το σπίτι της οικογένειας -που ανήκει στον άντρα της, ο οποίος έχει αναλάβει εξολοκλήρου και τη διακόσμησή του-, μετακομίζει για κάποια βράδια την εβδομάδα στο δωμάτιο του φθηνού μοτέλ, η διάθεσή της βελτιώνεται, η λίμπιντό της χτυπάει κόκκινο, η προσωπικότητά της σταδιακά μεταμορφώνεται. Έχει, άλλωστε, φροντίσει η ίδια να μετατρέψει το δωμάτιο του μοτέλ σε έναν μικρό παράδεισο, με τη βοήθεια της συζύγου τού Ντέιβι, που είναι διακοσμήτρια εσωτερικού χώρου.

Το θέμα της εμμηνόπαυσης

Το βιβλίο θεωρήθηκε από τους New York Times ένα από τα καλύτερα του 2024, ενώ έχει συμπεριληφθεί στη βραχεία λίστα του National Book Award for Fiction και του Women's Prize for Fiction. Είναι όμως το μυθιστόρημα της Μιράντας Τζουλάι τόσο πρωτοποριακά φεμινιστικό όσο συχνά υποστηρίζεται;

Οι επισκέψεις της ηρωίδας στη γυναικολόγο αναδεικνύουν μιαν άλλη όψη της πραγματικότητας που απεικονίζεται στο μυθιστόρημα. Φαίνεται πως το γεγονός ότι βρίσκεται στο στάδιο της προεμμηνόπαυσης εξηγεί τη συμπεριφορά της ως αποτέλεσμα του σκαμπανεβάσματος των ορμονών και της απότομης μείωσης των οιστρογόνων της. Ξαφνικά, περίπου στη μέση, το μυθιστόρημα αλλάζει εστίαση και ασχολείται με τη διαδικασία της εμμηνόπαυσης και τις επιπτώσεις της για τη ζωή της ηρωίδας και των γυναικών γενικότερα. Σχεδόν όλα όσα νιώθει ή σκέφτεται αποδίδονται σε αυτή τη διαδικασία και στο γεγονός ότι πλησιάζει τα πενήντα.

Δίνεται, ακολούθως, η εντύπωση πως η βιολογία καθορίζει τα πάντα. Η εμμηνόπαυση δαιμονοποιείται, καθώς παρουσιάζεται σαν αρρώστια με συγκεκριμένα συμπτώματα

Η ηλικία των πενήντα ετών λειτουργεί στο βιβλίο στερεοτυπικά ως το απόλυτο όριο μεταξύ νεότητας και ωριμότητας και συμβολίζει για τη συγγραφέα μια σειρά από απώλειες που μοιάζει να εγκλωβίζουν τις γυναίκες σε μια μίζερη πραγματικότητα: το τέλος του έρωτα, την ακύρωση της δημιουργικότητας, την εξάντληση των δυνατοτήτων. Στη συνέχεια, η πρωταγωνίστρια αναζητά φίλες και γνωστές, στην ηλικία της ή λίγο μεγαλύτερες, που έχουν διανύσει το στάδιο της εμμηνόπαυσης, προκειμένου να καταγράψει τα βιώματά τους και να ζητήσει τη συμβουλή τους ώστε να καταλάβει με ποιο τρόπο μπορεί και η ίδια να βγει από αυτή την κατάσταση με όσο το δυνατόν λιγότερες λαβωματιές.

Δίνεται, ακολούθως, η εντύπωση πως η βιολογία καθορίζει τα πάντα. Η εμμηνόπαυση δαιμονοποιείται, καθώς παρουσιάζεται σαν αρρώστια με συγκεκριμένα συμπτώματα, μια χρόνια ασθένεια που αντιμετωπίζεται με φαρμακευτική αγωγή, ιατρικές συμβουλές και την ομάδα συμπαράστασης που συναποτελούν οι φίλες της ηρωίδας μας. Η ίδια φαίνεται να αποδέχεται ότι οι ιδιαιτερότητες της προσωπικότητάς της, οι επιθυμίες και οι φαντασιώσεις της εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από τις ορμονικές μεταπτώσεις, και βρίσκονται, συνεπώς, εκτός του δικού της ελέγχου.

Σε αντίθεση με όσα επιτάσσει το αναγωγιστικό βιοϊατρικό μοντέλο και η παραδοσιακή κοινωνιολογική ανάλυση, σήμερα αναγνωρίζουμε ότι πολλές γυναίκες δεν βιώνουν την εμμηνόπαυση τραυματικά

Κατανοώ ότι δεν έχουμε να κάνουμε με μια διεπιστημονική μελέτη, όμως αξίζει να τονιστεί ότι η εμμηνόπαυση είναι μεν ένα σημαντικό βιολογικό γεγονός αλλά δεν το βιώνουν όλες οι γυναίκες με τον ίδιο τρόπο. Η συνολική υγεία μιας γυναίκας, η γενικότερη αντίληψή της για τη ζωή, το επάγγελμα και τα ενδιαφέροντά της, η σχέση που είχε με τη μητέρα της και με άλλες γυναίκες στο περιβάλλον της όταν μεγάλωνε, ακόμα και η σεξουαλική της ταυτότητα, παίζουν σημαντικό ρόλο στο πώς βιώνει τη διαδικασία της εμμηνόπαυσης.

Σε αντίθεση με όσα επιτάσσει το αναγωγιστικό βιοϊατρικό μοντέλο και η παραδοσιακή κοινωνιολογική ανάλυση, σήμερα αναγνωρίζουμε ότι πολλές γυναίκες δεν βιώνουν την εμμηνόπαυση τραυματικά, ενώ αρκετές χαίρονται που απαλλάχτηκαν από την έμμηνο ρύση ή τις επιπλοκές της, κι έτσι μπορούν να απολαμβάνουν δίχως συναφή εμπόδια την άθληση, τα ταξίδια, μα και τον έρωτα, χωρίς να ανησυχούν για ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες.

Μυθιστόρημα για γυναίκες, αλλά και άντρες αναγνώστες 

Είναι πιθανόν ότι η ιστορία της Τζουλάι θα λειτουργήσει απελευθερωτικά για πολλές αναγνώστριες που δικαιολογημένα νιώθουν την ανάγκη να διαβάζουν και να συζητούν για τη γυναικεία εμπειρία του σώματος με απλότητα, ειλικρίνεια και ακρίβεια, χωρίς ενοχές ή ωραιοποίηση. Επίσης, παρόλο που παρουσιάζεται στον Τύπο ως ένα ανάγνωσμα που απευθύνεται σε γυναίκες, κατά τη γνώμη μου το βιβλίο της Τζουλάι, παρά τις όποιες χιουμοριστικές πινελιές ή υπερβολές, έχει μεγάλο ενδιαφέρον και για άντρες αναγνώστες που επιθυμούν να κατανοήσουν καλύτερα τη γυναικεία ψυχοσύνθεση.

Ας προσθέσω ότι η τολμηρή θεματολογία και η ωμή γλώσσα ορισμένους μπορεί να τους ξενίσει, ενώ η ηδονοβλεπτική ματιά στην κρεβατοκάμαρα της ηρωίδας δεν θα αφήσει αδιάφορους κάποιους άλλους. Ωστόσο, η συγγραφέας δεν αποφεύγει την αναπαραγωγή ευρέως διαδεδομένων, μα λανθασμένων, αντιλήψεων για το τι σημαίνει μέση ηλικία και εμμηνόπαυση. Άθελά της διαιωνίζει προκαταλήψεις που αναπαράγουν στερεοτυπικές εικόνες για τη γυναικεία ωρίμανση, και συμβάλλει με τον τρόπο αυτό στη συντήρηση του στίγματος που φέρει το πέρασμα του χρόνου για τις γυναίκες μέσης ηλικίας.

* Η ΕΥΑ ΣΤΑΜΟΥ είναι συγγραφέας, Δρ Ψυχολογίας και Ψυχοθεραπεύτρια. Τελευταίο της βιβλίο, το μυθιστόρημα «Σωματογραφία» (εκδ. Αρμός).

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μιράντα Τζουλάι [Miranda July] θα βρεθεί στις 30 Απριλίου στην Αθήνα, προσκεκλημένη της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, για να παρουσιάσει ένα μέρος του κινηματογραφικού της έργου, καθώς και το μυθιστόρημα Στα τέσσερα.

Είναι κινηματογραφίστρια, εικαστική καλλιτέχνις και συγγραφέας. Τα βίντεο, οι περφόρμανς και τα διαδικτυακά της έργα έχουν παρουσιαστεί σε χώρους όπως το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, το Μουσείο Guggenheim και δύο Whitney Biennials.

Η Τζουλάι έγραψε και σκηνοθέτησε την ταινία «Εγώ εσύ και όλοι οι γνωστοί (Me and You and Everyone We Know)» (2005), στην οποία ανέλαβε και έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Η ταινία διακρίθηκε με το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Sundance και με τέσσερα βραβεία στο Φεστιβάλ των Καννών -συμπεριλαμβανομένης της Χρυσής Κάμερας-, ενώ κυκλοφόρησε σε BluRay/DVD από την Criterion Collection.

Η Μιράντα Τζουλάι, ©Elizabeth Weinberg

Το 2011 έγραψε, σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε στη δεύτερη μεγάλου μήκους της με τίτλο "The Future". Ανέλαβε επίσης έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους στην ταινία “Madeline’s Madeline” (2018) της Josephine Decker. Το 2019 σκηνοθέτησε το βίντεο κλιπ του τραγουδιού "Hurry On Home" των Sleater-Kinney. Η μεγάλου μήκους ταινία της "Kajillionaire", μια παραγωγή των Plan B και Annapurna με πρωταγωνιστές τους Evan Rachel Wood, Richard Jenkins, Debra Winger και Gina Rodriguez, κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους στα τέλη του 2020, συγκεντρώνοντας ευνοϊκές κριτικές. Το 2021 ανέλαβε την αφήγηση στο ντοκιμαντέρ "Fire of Love" της Sara Dosa.

Ιστορίες μυθοπλασίας της έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα όπως τα The Paris Review, Harper’s και The New Yorker. Η συλλογή διηγημάτων της "No One Belongs Here More Than You" (Scribner, 2007) απέσπασε το Διεθνές Βραβείο Διηγήματος Frank O’Connor και έχει κυκλοφορήσει σε είκοσι χώρες. Μια συλλογή δοκιμίων και φωτογραφιών της κυκλοφόρησε με τον τίτλο "It Chooses You" (McSweeney's, 2011). Το μυθιστόρημά της "The First Bad Man" έγινε αμέσως μπεστ σέλερ και συμπεριλήφθηκε στη λίστα των New York Times με τους 100 αξιοσημείωτους τίτλους για το 2015. Το βιβλίο της "Miranda July" (Prestel, 2020) αποτελεί μια αφιερωματική έκδοση για το σύνολο του έργου της μέχρι σήμερα, η οποία συγκεντρώνει αφηγήσεις περισσοτέρων από ογδόντα φίλων και συνεργατών. Το νέο της μυθιστόρημα, με τίτλο "All Fours" (Riverhead, 2024), μπήκε στη λίστα με τα ευπώλητα των New York Times και μια κριτική του βιβλίου στο Booklist το περιέγραψε ως κάτι «πέρα από το εκθαμβωτικό».

Η Τζουλάι μεγάλωσε στο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας και ζει σήμερα στο Λος Άντζελες.

Το 2000 και σε συνεργασία με τον καλλιτέχνη Harrell Fletcher, η Τζουλάι δημιούργησε τον πρωτοποριακό συμμετοχικό ιστότοπο "Learning to Love You More", όπως και ένα συνοδευτικό βιβλίο που εκδόθηκε το 2007 (Prestel). Το έργο ανήκει σήμερα στη συλλογή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης του Σαν Φρανσίσκο. Σχεδίασε επίσης τον κήπο διαδραστικών γλυπτών "Eleven Heavy Things" για την Μπιενάλε της Βενετίας του 2009 – ένα έργο που παρουσιάστηκε ακόμη στην Union Square της Νέας Υόρκης (2010) και στο MOCA του Λος Άντζελες (2011). Το έργο της "We Think Alone", το οποίο βασίζεται στην ηλεκτρονική αλληλογραφία και αποτελεί μια ανάθεση του Magasin 3 της Στοκχόλμης, κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2013 συγκεντρώνοντας σχεδόν 100 χιλιάδες συνδρομητές, ενώ συνεχίστηκε μέχρι τον Νοέμβριο του 2013. Άλλα συμμετοχικά έργα τέχνης της είναι η περφόρμανς "New Society", η εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων "Somebody" (η οποία δημιουργήθηκε σε συνεργασία με τη Miu Miu) και ένα διαθρησκειακό φιλανθρωπικό κατάστημα στο πολυκατάστημα Selfridges στο Λονδίνο, σε μια παραγωγή του οργανισμού Artangel.

Στα τέλη του 2019 συνεργάστηκε με τη Margaret Qualley σε ένα έργο περφόρμανς που παρουσιάστηκε στο Instagram μέσα από πολλαπλές αναρτήσεις. Το 2020 συνεργάστηκε με τον Jay Benedicto για να δημιουργήσει το "Services", ένα βιβλίο-γλυπτό που κυκλοφόρησε σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Η πρώτη της ατομική μουσειακή έκθεση με τίτλο "Miranda July: New Society" παρουσιάζεται με την υποστήριξη του Fondazione Prada στο Osservatorio του Μιλάνου από τις 7 Μαρτίου 2024 έως τις 14 Οκτωβρίου 2024. Η έκθεση καλύπτει τρεις δεκαετίες του έργου της, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 μέχρι σήμερα.

Ορισμένες ταινίες της Τζουλάι βρίσκονται στη συνδρομητική πλατφόρμα της Criterion Collection, συμπεριλαμβανομένων των ταινιών μικρού μήκους της και το ντοκιμαντέρ "Where it began".

Η Τζουλάι μεγάλωσε στο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας και ζει σήμερα στο Λος Άντζελες.