Σκέψεις για το ριζοσπαστικό φεμινιστικό κίνημα 4Β στη Νότια Κορέα με αφορμή δύο σημαντικά μυθιστορήματα: τα «Η χορτοφάγος» (μτφρ. Αμαλία Τζιώτη, εκδ. Καστανιώτη) της Χαν Γκανγκ (Han Kang) και «Κιμ Τζιγιάνγκ, Γεννημένη το 1982» (μτφρ. Αλεξάνδρα Κονταξάκη, εκδ. Μίνωας) της Τσο Ναμ-Τζου (Cho Nam-ju).
Γράφει η Μαρία Κ. Μανωλοπούλου
Τα δύο εμβληματικά μυθιστορήματα Η χορτοφάγος της Χαν Γκανγκ (2007) και Κιμ Τζιγιάνγκ, Γεννημένη το 1982 της Τσο Ναμ-Τζου (2016) λειτουργούν ως ο λογοτεχνικός προάγγελος της κοινωνικής έκρηξης στη Νότια Κορέα. Η παγκόσμια απήχηση αυτών των έργων υπήρξε καθοριστική για τη διάδοση της κορεατικής φεμινιστικής κριτικής. Η Κιμ Τζιγιάνγκ κυκλοφόρησε οριακά πριν από την ανάπτυξη του ριζοσπαστικού κινήματος 4B (2017–2019), το οποίο εστιάζει στη συνειδητή και πολιτική άρνηση των τεσσάρων πυλώνων που διαιωνίζουν την πατριαρχία: Bihon (Άρνηση γάμου), Bichulsan (Άρνηση τεκνοποιίας), Biyeonae (Άρνηση ρομαντικής σχέσης με άνδρες), και Bisekseu (Άρνηση σεξουαλικών σχέσεων με άνδρες). Η λογοτεχνία παρείχε την αναγκαία κοινωνιολογική νομιμοποίηση γι' αυτή τη ριζική απόφαση, μετατρέποντας την ατομική καταπίεση σε συλλογικό πολιτικό πρόγραμμα. Στα ελληνικά, η Χορτοφάγος κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη (2020, μτφρ. Αμαλία Τζιώτη) και η Κιμ Τζιγιάνγκ από τις εκδόσεις Μίνωας (2022, μτφρ. Αλεξάνδρα Κονταξάκη). Οι μεταφράσεις αυτές μετέφεραν εγκαίρως τη συζήτηση και στο ελληνικό κοινό.
Θεωρητικό πλαίσιο: 4B και αναπαραγωγικός καπιταλισμός
Το κίνημα 4B είναι κάτι περισσότερο από μια συλλογή προσωπικών επιλογών· είναι μια ριζοσπαστική ιδεολογική απάντηση που αμφισβητεί την ίδια τη δομή της πατριαρχικής κοινωνίας, θεωρώντας την ετεροφυλόφιλη οικογένεια ως τον πρωταρχικό χώρο ενίσχυσης των έμφυλων ρόλων.
Οι υποστηρίκτριες του κινήματος υποστηρίζουν ότι το πατριαρχικό κράτος και ο καταναλωτικός καπιταλισμός συνεργάζονται, θέτοντας τις ανύπαντρες γυναίκες σε οικονομικά ευάλωτη θέση, προκειμένου να τις ωθήσουν τελικά στον γάμο και την αναπαραγωγή.
Η κύρια αιτιολόγηση του 4B έγκειται στην οικονομική κριτική του συστήματος. Οι υποστηρίκτριες του κινήματος υποστηρίζουν ότι το πατριαρχικό κράτος και ο καταναλωτικός καπιταλισμός συνεργάζονται, θέτοντας τις ανύπαντρες γυναίκες σε οικονομικά ευάλωτη θέση, προκειμένου να τις ωθήσουν τελικά στον γάμο και την αναπαραγωγή. Η ευπάθεια αυτή δεν είναι τυχαία: παράγεται από την επιβολή ενός καταναλωτικού τρόπου ζωής που εγκλωβίζει τις γυναίκες στο παρόν, χωρίς προοπτική αυτονομίας, σε συνδυασμό με τον συστηματικό αποκλεισμό των ανύπαντρων γυναικών από την αγορά εργασίας και από παροχές πρόνοιας που ευνοούν μόνο την οικογένεια.
Ωστόσο, και όσες εντάσσονται στον θεσμό του γάμου δεν παύουν να εγκλωβίζονται σε έναν άλλο μηχανισμό εξάρτησης, καθώς καλούνται να αναλάβουν δυσανάλογα τα βάρη της φροντίδας και να θυσιάσουν την επαγγελματική τους εξέλιξη στο όνομα της οικογενειακής σταθερότητας. Υπό αυτό το πρίσμα, η άρνηση γάμου (bihon) και τεκνοποιίας (bichulsan) τεκμηριώνεται ως επιλογή αυτοπροστασίας -οικονομικής και προσωπικής- απέναντι στην επιβαλλόμενη εξάρτηση και την αποδυνάμωση της επαγγελματικής αυτονομίας που συχνά συνοδεύει τη μητρότητα στη Νότια Κορέα.
Κιμ Τζιγιάνγκ, γεννημένη το 1982: η ψυχική διάσπαση ως συλλογική αντίσταση
Το μυθιστόρημα της Τσο Ναμ-Τζου λειτουργεί ως ένα είδος κοινωνιολογικού μανιφέστου, χρησιμοποιώντας έναν ρεαλιστικό αφηγηματικό τρόπο που περιλαμβάνει κοινωνιολογικές και ψυχιατρικές αναφορές. Το έργο εκθέτει λεπτομερώς τις συστηματικές διακρίσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες σε κάθε πτυχή της ζωής τους, από το μισθολογικό χάσμα και την παρενόχληση στον χώρο εργασίας, μέχρι το gaslighting και τη συνεχή θυματοποίηση (victim blaming), όπου ακόμη και ο πατέρας κατηγορεί την Τζιγιάνγκ για τη μη ευπρεπή εμφάνισή της όταν πέφτει θύμα παρενόχλησης.
Η ψυχική κατάρρευση της Τζιγιάνγκ, που εκδηλώνεται ως διάσπαση της προσωπικότητας και υιοθέτηση των φωνών άλλων γυναικών, είναι η άμεση συνέπεια της συνεχούς συστημικής καταπίεσης, η οποία οδηγεί σε ένα είδος κοινωνικής παράνοιας. Αυτή η διάσπαση δεν είναι τυχαία, αλλά ερμηνεύεται ως ο προσωπικός πόλεμος της Τζιγιάνγκ ενάντια στους καταπιεστές της. Η υιοθέτηση των φωνών άλλων γυναικών (μητέρας, φίλων) διαβάζεται ως ιδιότυπη στρατηγική της ψύχωσης: η Τζιγιάνγκ δανείζει φωνή στις σιωπηλές εμπειρίες όσων επιχειρούν να υπερβούν τους έμφυλους κανόνες. Έτσι συγκροτείται μια εναλλακτική γυναικεία αφηγηματική υποκειμενικότητα που αντιμάχεται την πατριαρχική θέαση, η οποία ανάγει τη δική της οπτική σε καθολική αλήθεια.
Το μυθιστόρημα αποτιμά το κόστος συμμόρφωσης στους θεσμούς του γάμου και της τεκνοποιίας: υποταγή, οικονομική εξάρτηση, ακύρωση της πνευματικής αυτονομίας. Η τραγική έκβαση της Τζιγιάνγκ καθιστά πειστική τη ριζοσπαστική λογική του 4B, την πλήρη άρνηση των ετεροφυλόφιλων θεσμών.
Η χορτοφάγος: Οικοφεμινισμός και υπαρξιακή ρήξη
Σε αντίθεση με τον κοινωνικό ρεαλισμό της Κιμ Τζιγιάνγκ, Η χορτοφάγος προσεγγίζει τη ριζοσπαστική άρνηση σε ένα υπαρξιακό και μεταφυσικό επίπεδο. Η ξαφνική απόφαση της Γιόνγκ-χε να γίνει χορτοφάγος δεν είναι απλή διατροφική επιλογή. Οι ψυχοπαθολόγοι την περιγράφουν ως paragnomen, δηλαδή έναν αφύσικο, ξαφνικό λογισμό ή συμπεριφορά που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την προσωπικότητα του ατόμου, σηματοδοτώντας την πρώτη σαφή ρήξη στην ομαλή συνέχεια της ζωής της και την έναρξη μιας ψυχωσικής φάσης.
Αυτή η πράξη ρήξης είναι ταυτόχρονα μια βαθιά απόρριψη της βίας και της κρεο-φαλλοκεντρικής σκέψης. Το κρέας συμβολίζει την ανδρική εξουσία και η άρνηση της κατανάλωσής του εκλαμβάνεται ως η μόνη οδός διαφυγής από τη θεμελιώδη οντολογική συνθήκη της ανθρώπινης ύπαρξης που βασίζεται στη βία και στη δολοφονία άλλων όντων.
Η χορτοφάγος προσφέρεται για οικοφεμινιστική ανάγνωση που φωτίζει την αλληλεξάρτηση ανάμεσα στην εκμετάλλευση των γυναικών και στην εκμετάλλευση της φύσης. Το γυναικείο σώμα αντιμετωπίζεται ως ιδιοκτησία (από τον σύζυγο/πατέρα) όπως και ο φυσικός κόσμος ως πόρος, ενώ η ριζοσπαστική διατροφική επιλογή της Γιόνγκ-χε αποτελεί απόρριψη της carnistic κουλτούρας που φυσικοποιεί την κατανάλωση κρέατος. Η μετέπειτα αποσάρκωση της -ανορεξία, σιωπή, απώλεια γλώσσας- λειτουργεί ως ύστατη απόσχιση: αρνείται το σώμα της ως χώρο ετεροφυλόφιλου πόθου (bisekseu/biyeonae), το μετατρέπει σε μη αναπαραγωγικό τόπο καθαρότητας και διεκδικεί την έξοδο από ένα ανθρωποκεντρικό κύκλο βίας. Έτσι, το σώμα γίνεται ο τελικός και μοναδικός τόπος απόλυτης γυναικείας αυτονομίας.
Η σύνθεση της άρνησης
Η κοινή λογοτεχνική κληρονομιά των δύο έργων ενισχύει την κεντρική πεποίθηση του 4B: ότι η συμμόρφωση με την παραδοσιακή ετεροφυλόφιλη ζωή οδηγεί στην καταστροφή του γυναικείου εαυτού. Η Κιμ Τζιγιάνγκ παρέχει τη συστημική κριτική, την τεκμηριωμένη απόδειξη ότι η ζωή εντός των πατριαρχικών θεσμών είναι ψυχολογικά καταστροφική. Η Χορτοφάγος προσφέρει την υπαρξιακή ρήξη, την απόλυτη, ασυμβίβαστη άρνηση που φτάνει στην αναζήτηση καθαρότητας και στην απόσχιση από τον ανθρωποκεντρισμό.
Το κίνημα 4B συγκέντρωσε αυτές τις δύο κατευθύνσεις -την ανάγκη για κοινωνική δικαιοσύνη και την απελπισμένη, τελετουργική άρνηση της ανθρώπινης βίας- και τις μετέτρεψε σε συνειδητή πολιτική επιλογή. Η μαζική υιοθέτηση του κινήματος από νεαρές γυναίκες έχει προκαλέσει ανησυχία για τη δημογραφική κρίση, με την κυβέρνηση να επιχειρεί καμπάνιες υπέρ του γάμου χωρίς ιδιαίτερα αποτελέσματα, υπογραμμίζοντας την αδυναμία του κράτους να αντιμετωπίσει την οικονομική και κοινωνική ρίζα της άρνησης.
Η κορεατική λογοτεχνία προέβλεψε με ενάργεια την κοινωνική έκρηξη που ακολούθησε. Η λογοτεχνία εδώ δεν είναι απλώς καθρέφτης, αλλά ένας ισχυρός προάγγελος που μετατρέπει τη σιωπή σε συλλογική κραυγή και τη φαντασία σε πολιτική δυνατότητα.
* Η ΜΑΡΙΑ Κ. ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ είναι συγγραφέας και θεατρολόγος, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή. Τελευταίο βιβλίο της, το δοκίμιο Ένα κουκλόσπιτο του Χένρικ Ίψεν (Υψικάμινος, 2024).
Βιβλιογραφία
Casey, R., 2020. 'Willed Arboreality: Feminist Worldmaking in Han Kang’s The Vegetarian'.
Kim, W.-C., 2019. 'Eating and Suffering in Han Kang’s The Vegetarian': Comparative Literature and Culture.
Lee, J. & Jeong, E., 2021. 'The 4B Movement: Envisioning a Feminist Future With/In a Non-Reproductive Future in Korea'. Journal of Gender Studies.
Muştak, M.Y., 2023. 'A Life Dragged into Psychosis: Representation of Every Woman as Nobody in Kim Ji-Young, Born 1982'. World Language Studies.
Ungvari, G.S., Caroff, S.N., Csihi, L. & Gazdag, G., 2025. 'Literary case study of psychosis: The Vegetarian'. World Journal of Psychiatry.
