«Μοναδικότητες» του Τζον Μπάνβιλ (κριτική) – Σύναξη των ηρώων του από το χέρι ενός μεγάλου στιλίστα

Είναι επίτευγμα μεγάλο, πολύ μεγάλο, για έναν συγγραφέα να έχει φτάσει στην όγδοη δεκαετία της ζωής του, να έχει πίσω του είκοσι και πλέον βιβλία, κάμποσα βραβεία στο βιογραφικό του κι ακόμη να παραμένει όχι απλώς ακμαίος, αλλά να δείχνει πιο γόνιμος από ποτέ. Τόσο που σκέφτεσαι πως πρέπει να αναθεωρήσει ο Τζον Μπάνβιλ (γι’ αυτόν ο λόγος) όταν αφήνει να εννοηθεί ότι πλησιάζει η ώρα που θα πει «αντίο» στη γραφή. Αυτό, τουλάχιστον, υπαινίχθηκε σε πρόσφατη συνέντευξή του. Από την άλλη, αν είναι να σταματήσει και το τελευταίο αποτύπωμα που θα μας αφήσει να είναι οι Μοναδικότητες, τότε θα πρόκειται για μια ένδοξη «έξοδο».

Ο Ιρλανδός συγγραφέας ανήκει δικαίως σε εκείνη τη σπάνια «ράτσα» Ευρωπαίων συγγραφέων που χαρακτηρίστηκαν «στιλίστες». Περιπτώσεις σαν τον Καλβίνο, τον Ζέμπαλντ, τον Μάγκρις ή τον Τουρνιέ -για να αναφέρουμε κάποιες χαρακτηριστικές- κατάφεραν να μεταγγίσουν στη λογοτεχνία τη ζέση για μια γλώσσα εύπλαστη, ακριβή και πλούσια. Δίχως απαραίτητα να ανήκουν όλοι στην ίδια λογοτεχνική «οικογένεια», καθώς ο καθένας εξ αυτών ακολούθησε διαφορετική πορεία, εντούτοις όλοι τους δημιούργησαν ένα απαράμιλλο στιλ γραφής, το αισθητικό αποτύπωμα του οποίου είναι καθόλα ευδιάκριτο. Μια τέτοια περίπτωση είναι αναμφίβολα ο Τζον Μπάνβιλ.

Παιγνιώδης, πνευματώδης και ανήσυχος, ο Μπάνβιλ φτιάχνει ένα έξοχο συγγραφικό αλλά και αναγνωστικό παιχνίδι στις Μοναδικότητες. Δημιουργεί μια σύναξη ηρώων που έχουμε ξαναδεί σε προηγούμενα βιβλία του και τους φέρνει αντιμέτωπους με νέες περιπέτειες. Προφανώς και τούτο είναι χαρμόσυνο γεγονός για τους πιστούς αναγνώστες του. Ωστόσο, δεν αποκλείει κι εκείνους που τον πρωτοδιαβάζουν, καθώς οι Μοναδικότητες καταφέρνουν να σταθούν ως αυθύπαρκτο «γεγονός» που δεν χρειάζεται… σημειώσεις από τα προηγούμενα έργα του για να κατανοηθεί.

Οι «παλιοί» ήρωες και θέματα 

Πρώτος από αυτούς τους «παλαιούς» ήρωες εμφανίζεται ο Φρέντι Μοντγκόμερι, ο σκιώδης χαρακτήρας του μυθιστορήματος Το βιβλίο της αλήθειας (2009), ο οποίος αποφυλακίζεται αφού προηγουμένως είχε δολοφονήσει μια γυναίκα κατά τη διάρκεια μιας διάρρηξης. Ελεύθερος πια, αλλά μέσα του πάντα φυλακισμένος σε έναν κόσμο ξένο γι’ αυτόν, επιστρέφει στο σπίτι που μεγάλωσε. Μόνο που εκεί πλέον μένουν κάποιοι άλλοι. Συγκεκριμένα, ο Αδάμ Γκόντλι και η πρώην ηθοποιός και σύζυγός του, Έλεν. Αμφότερους τους έχουμε ξαναδεί στο μυθιστόρημα Άπειροι κόσμοι (2010). Όσο για τον πατέρα Γκόντλι, τον καθηγητή Γκόντλι, που πλέον δεν βρίσκεται εν ζωή, τον έχουμε ξαναδεί στην Τριλογία των επαναστάσεων (2008).

Τα θέματα που κυκλώνουν το μυθιστόρημα είναι παρόμοια με εκείνα που έχουν απασχολήσει τον Μπάνβιλ και σε προηγούμενα βιβλία του: η τέχνη, το σεξ, η βία, οι ποικίλες ανθρώπινες αυταπάτες και η ύπαρξη ή μη του θεού ή των θεών. Ας μην ξεχνάμε πως στις Μοναδικότητες εμφανίζεται ο... θεός Ερμής, που αναλαμβάνει το καθήκον να μας μιλήσει σε πρώτο πρόσωπο για τους ήρωες.

Ο Μπάνβιλ αρέσκεται να στήνει παγίδες, να μετατρέπει μια αστυνομική πλοκή σε περιπέτεια, με την επιστήμη να αναλαμβάνει τα ηνία, για να κάνει ένα πέρασμα από τις ερωτικές θωπείες και τις ανάγκες της σάρκας για παθιασμένο -και εν πολλοίς παράνομο- έρωτα.

Έχει, άραγε, το μυθιστόρημα και μια παιγνιώδη μορφή; Ναι, αναμφίβολα. Ο Μπάνβιλ αρέσκεται να στήνει παγίδες, να μετατρέπει μια αστυνομική πλοκή σε περιπέτεια, με την επιστήμη να αναλαμβάνει τα ηνία, για να κάνει ένα πέρασμα από τις ερωτικές θωπείες και τις ανάγκες της σάρκας για παθιασμένο -και εν πολλοίς παράνομο- έρωτα. Τα πάντα εμφανίζονται ή καμουφλάρονται. Ο Μοντγκόμερι αλλάζει το όνομά του σε Φέλιξ Μόρντοντ για να αφανίσει τα ίχνη του παρελθόντος του. Αίφνης, μπροστά του εμφανίζεται από το πουθενά μια παλιά του ερωμένη, η Άννα Μπέρενς (κι αυτή την έχουμε ξαναδεί στο Βιβλίο της αλήθειας), που του ζητάει ούτε λίγο ούτε πολύ να τη βοηθήσει να πεθάνει. Η ερωτόπληκτη Έλεν θα παραδώσει τα κάλλη της στον συγγραφέα Γούιλιαμ Τζέιμπι (κάτι σαν alter ego του Μπάνβιλ) που καταλύει στο σπίτι με σκοπό να γράψει τη βιογραφία του καθηγητή Γκόντλι.

Ο καθηγητής

Ο νεκρός καθηγητής Αδάμ Γκόντλι (ίδιο όνομα με τον γιο του) ήταν ένας διάσημος επιστήμονας που ανέπτυξε τη θεωρία των πολυσυμπάντων, που έφερε τα πάνω κάτω στο τι εννοούμε «χρόνος». Τόσο, που η έκφραση «εν τω μεταξύ» δεν έχει λόγο ύπαρξης. Επρόκειτο για έναν αυταρχικό άνθρωπο, ολότελα εγωτικό, που όπως θα αποδειχθεί από τα κρυφά κατάλοιπά του, είχε αρκετούς «σκελετούς» στην ντουλάπα του.

Όμως, για να σκεφτούμε λίγο παραπάνω τι ακριβώς κάνει εδώ ο Μπάνβιλ: με το να βάζει στο στόχαστρο τον χρόνο, έτσι όπως τον διέλυσε ο Γκόντλι, στην ουσία τραβάει το χαλί κάτω από τα ίδια του τα πόδια. Το κάνει και μάλιστα χαίρεται γι’ αυτό (να γιατί αναφέραμε πως είναι και παιγνιώδης συγγραφέας). Καταλύοντας αυτό το «εν τω μεταξύ» είναι σαν να αφαιρείς από έναν πεζογράφο τη δυνατότητα να εναλλάσσει πρόσωπα (άρα μοναδικότητες) και γεγονότα. Αυτή η ταυτοχρονικότητα που ανακάλυψε ο μυστήριος καθηγητής σπάει όλους τους κανόνες. Καλά να πάθουμε!

Ωστόσο, εδώ δεν έχουμε μόνο με ένα αισθητικό αποτύπωμα, αλλά και με ένα μυθιστορηματικά ουσιαστικό.

Ο Μπάνβιλ στοιχειοθετεί την εξέλιξη της πλοκής με ευθείες ή πλάγιες αναφορές στον Ναμπόκοφ, τον Μπέκετ, την Τρικυμία του Σαίξπηρ και τον Λέρμοντοφ. Όλες οι μοναδικότητες ή αλλιώς, οι παράλληλες πλοκές, συνιστούν ένα αρχιτεκτόνημα αρκετά πυκνό, που στα χέρια κάποιου λιγότερο επιδέξιου συγγραφέα θα μετατρέπονταν σε ένα αχανές σύνολο που δεν θα είχε αρχή και τέλος. Ο Μπάνβιλ, όμως, είναι ο… Μπάνβιλ και τέτοιου είδους κατασκευές ξέρει να τις ενδύει με προτάσεις που θέλεις να τις κορνιζάρεις για την τελειότητά τους ή να τις λες φωναχτά την ώρα που τις διαβάζεις για να κατανοήσεις πλήρως τη μουσικότητά τους. Ωστόσο, εδώ δεν έχουμε μόνο με ένα αισθητικό αποτύπωμα, αλλά και με ένα μυθιστορηματικά ουσιαστικό. Ο Μπάνβιλ δεν ξεχνάει να μας θυμίσει πως πάντα τον ενδιέφεραν τα φαντάσματα. Κι εδώ εμφανίζονται στο πρόσωπο της πεθαμένης κόρης του πατέρα Γκόντλι. Μια μορφή που φέρνει στο νου την αμλετική Οφηλία.

Ο Ιρλανδός μετρ έχει πετύχει σε ένα διπλό στοίχημα: πρώτον, να χτίσει χαρακτήρες που είναι γεμάτοι αντιφάσεις και αντιθέσεις. Όλοι τους κουβαλούν εγκλήματα του παρελθόντος (πραγματικά ή μεταφορικά), αδυνατούν να κατανοήσουν τον χώρο μέσα στον οποίο κινούνται, με αποτέλεσμα να τους καταπίνει η ίδια η ύπαρξή τους. Ίσως αυτή να είναι και μια καλή εξήγηση γιατί μας φαίνονται τόσο αλλόκοτοι. Αλλόκοτοι μεν, ενδιαφέροντες δε.

Δεύτερον, το περιβάλλον που δημιουργεί ο Μπάνβιλ μοιάζει τόσο πραγματικό, όσο και το αποτέλεσμα μιας ψευδαίσθησης ή μυθιστορηματικής έμπνευσης. Μεταξύ αλήθειας και ψέματος, ενοχής και απόκρουσης κάθε ανομήματος, λύτρωσης ή καταδίκης, οι ήρωες του μυθιστορήματος μοιάζουν να μετέχουν σε μια φάρσα από την οποία δεν μπορούν να ξεφύγουν.

Όσο για τον συγγραφέα, μπορεί να μην είναι θεός, γι’ αυτό και επιτρέπει σε έναν Έλληνα θεό να αναλάβει το ρόλο του αφηγητή, αλλά ξέρει πολύ καλά πως η λειτουργία της λογοτεχνίας, πέρα από τα τεχνάσματα και τις τεχνικές, είναι να καταθέσει έναν καλοσχεδιασμένο μύθο. Κάτι που εδώ το καταφέρνει και με το παραπάνω. Κάθε απόπειρα μετάφρασης των βιβλίων του Μπάνβιλ είναι μια σπαζοκεφαλιά, αλλά και μια πρόκληση. Η Τόνια Κοβαλένκο είναι έμπειρη στο περιβάλλον του Μπάνβιλ. Να γιατί καταφέρνει να μας μεταφέρει το ύφος του με όλη την ομορφιά του.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τζον Μπάνβιλ συγκαταλέγεται στους σπουδαίους συγγραφείς της εποχής μας. Γεννήθηκε το 1945 στο Γουέξφορντ της Ιρλανδίας και ζει στο Δουβλίνο. Έχει γράψει πολλά βιβλία, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει Η θάλασσα, που απέσπασε το Βραβείο Μπούκερ. Το 2011 έλαβε το Βραβείο Φραντς Κάφκα, το 2013 τιμήθηκε για τη συνολική του προσφορά στην ιρλανδική λογοτεχνία με το Irish Pen Award και το 2014 του απονεμήθηκε το Βραβείο του Πρίγκιπα των Αστουριών.

Aπό τις εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορούν τα μυθιστορήματά του: Ο αδιάφθορος (1998), Η έκλειψη (2002), Η θάλασσα (2005), Σάβανο (2007), Άπειροι κόσμοι (2010), Αρχαίο φως (2013), που το 2012 αναδείχθηκε το καλύτερο μυθιστόρημα στα Ιρλανδικά Βραβεία Βιβλίου, Η μπλε κιθάρα (2016), Η κυρία Όσμοντ (2019) και Το χιόνι (2021). Με το ψευδώνυμο Μπέντζαμιν Μπλακ κυκλοφορούν τα αστυνομικά μυθιστορήματα: Ο διπλός θάνατος της Κριστίν Φολς (2006), Ο ασημένιος κύκνος (2009), Ο λεμούριος (2011) και Η ξανθιά με τα μαύρα μάτια (2015).