«Οι κηπουροί του Μπέρναμ Γουντ» της Έλενορ Κάτον (κριτική) – Αποκάλυψη με άρωμα Σαίξπηρ

Μπέρναμ Γουντ είναι το όνομα μιας ακτιβιστικής κολεκτίβας τα μέλη της οποίας φυτεύουν και καλλιεργούν λαχανόκηπους σε διάφορους χώρους με τη μισή παραγωγή να πηγαίνει στον ιδιοκτήτη ενώ την υπόλοιπη μισή να τη μοιράζονται μεταξύ τους και ό,τι περισσεύει είτε να το διανέμουν σε άπορους είτε να το πουλούν σε κάποιον πάγκο με σκοπό την κάλυψη των εξόδων παραγωγής. Ηγετική μορφή της ομάδας είναι η χαρισματική και φιλόδοξη Μίρα Μπάντινγκ, η οποία θέλει να επεκτείνει και να σταθεροποιήσει το εγχείρημα, ειδικά από τη στιγμή που αντιλαμβάνεται ότι η αγαπημένη φίλη της Σέλλυ Νόουκς ενδέχεται να εγκαταλείψει την ομάδα προς εύρεση μιας κανονικής εργασίας που θα της αποφέρει έσοδα.

Στην αναζήτηση κατάλληλου χώρου για τις ανάγκες τους, την προσοχή της Μίρα τραβά ένα κτήμα στον Θόρνταϊκ το οποίο ενώ αρχικά είχε δοθεί προς πώληση, στη συνέχεια η πώληση αποσύρθηκε έπειτα από μια κατολίσθηση στην περιοχή που ανάγκασε τους κατοίκους να την εγκαταλείψουν. Η Μίρα θα παρασύρει την ομάδα σε μια συνεργασία με τον Ρόμπερτ Λεμόιν, έναν εξίσου φιλόδοξο δισεκατομμυριούχο, ο οποίος εποφθαλμιά τον ίδιο χώρο για να δημιουργήσει ένα υπόγειο μπούνκερ επιβίωσης, στην πραγματικότητα όμως αυτό που θέλει είναι να κάνει εξορύξεις στην περιοχή. Γοητευμένος από τη Μίρα, θα προσφερθεί να χρηματοδοτήσει το Μπέρναμ Γουντ μετατρέποντάς το σε έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό. Η απόφαση της ομάδας να συνεργαστεί μαζί του θα τους οδηγήσει σε περιπέτειες και θα τους φέρει αντιμέτωπους με μια σειρά από κρίσεις που σταδιακά θα οξύνονται όσο στο παιχνίδι μπαίνουν κι άλλοι παίκτες, όπως ο ιδιοκτήτης του κτήματος Όουεν Ντάρβις με τη γυναίκα του, η φίλη της Μίρα και ο Τόνυ, ένας αμετακίνητος ιδεολόγος και πρόσφατα αποσχισθέν μέλος της ομάδας, όλοι τους άνθρωποι φιλόδοξοι, που παίζουν με κρυμμένα χαρτιά και συγκρούονται δημιουργώντας έντονη δράση η οποία από τη μέση του βιβλίου και μέχρι την τελική λύση αποκτά έναν καταιγιστικό ρυθμό που δεν αφήνει τον αναγνώστη να το αφήσει από τα χέρια του.

Οι κηπουροί του Μπέρναμ Γουντ είναι το τρίτο μυθιστόρημα της Νεοζηλανδής συγγραφέα Έλενορ Κάτον βραβευμένης με Μπούκερ για το προηγούμενο πολυσέλιδο μυθιστόρημά της Τα φώτα -η νεότερη στην ιστορία του θεσμού- και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση της Κατερίνας Σχινά. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί υλικά και τεχνικές από το ελισαβετιανό θέατρο, για να δημιουργήσει μια σύγχρονη τραγωδία με τους ήρωές της να συντρίβονται υπό το βάρος των φιλοδοξιών τους. Ο ίδιος ο τίτλος άλλωστε είναι μια ευθεία παραπομπή στον Σαίξπηρ και συγκεκριμένα στον Μακμπέθ: «Όσο του Μπέρναμ το μεγάλο δάσος δεν κινάει για να ’ρθει ψηλά στο Ντάνσινεν, ο Μακμπέθ δεν πέφτει». Μένει να δούμε ποιος ενσαρκώνει τον σύγχρονο Μακμπέθ στο βιβλίο κι αν θα συντριβεί τελικά και με ποιον τρόπο – είναι μόνο ο μεγιστάνας που ’ναι «λιοντάρι αγέρωχο και (δεν τον) μέλλει ποιος βράζει, ποιος λυσσάει, ποιος να (τον) ρίξει θέλει»(;).

Η δομή του έργου 

Το μόνο σίγουρο είναι ότι ο αναγνώστης μέχρι το τέλος βιώνει ανατροπές και η ιστορία εξελίσσεται απρόβλεπτα ‒ όχι όμως αυθαίρετα. Τα πάντα είναι χτισμένα και γεφυρωμένα με το ένα βήμα να οδηγεί το άλλο στο επόμενο επεισόδιο. Θα είχε ενδιαφέρον μια εκτεταμένη δομική ανάλυση του κειμένου βασισμένη στην πεντάπρακτη δομή του Μακμπέθ, την οποία όμως δεν θα επιχειρήσω, αφενός για να μην προδώσω την ιστορία, αφετέρου γιατί δεν είναι κάτι που αφορά το ευρύ κοινό, θεωρώ όμως υποδειγματικό τον τρόπο με τον οποίο η συγγραφέας χειρίζεται τη δομή και την πλοκή και ως εκ τούτου, χρήσιμο για όποιον ενδιαφέρεται να εντρυφήσει σε αυτά τα ζητήματα. Επιγραμματικά, θα αναφέρω ότι το κείμενο είναι χωρισμένο σε τρία μέρη, με το πρώτο να τελειώνει στο σημείο όπου ο Τόνυ διαφοροποιείται από την ομάδα, ως αποτέλεσμα της απόφασης συνεργασίας τους με τον μεγιστάνα Ρόμπερτ, για να ακολουθήσει τη δική του πορεία και τις προσωπικές του φιλοδοξίες, το δεύτερο μέρος να ολοκληρώνεται με ένα γεγονός που θα εγκλωβίσει τη Μίρα και τη φίλη της σε μια αναπόδραστη συνθήκη, για να ακολουθήσει το τρίτο και καταιγιστικό μέρος, όπου θα κορυφωθεί και θα ολοκληρωθεί η δράση.

Νομίζω, όμως, ότι καθένας από τους φιλόδοξους χαρακτήρες αυτού του βιβλίου είναι ένας Μακμπέθ, παρόλο που δεν πέφτουν όλοι σε τόσο μεγάλα παραπτώματα

Γενικά, όμως, πέρα από το ζήτημα της υπέρμετρης φιλοδοξίας που οδηγεί το κείμενο και τη στιβαρή πλοκή, η οποία περιλαμβάνει πολλαπλές ανατροπές και συγκρούσεις, καθώς και την «προφητεία» του Ρόμπερτ προς τη Μίρα, ότι αυτή θα πετύχει τους στόχους της, θα λέγαμε ότι η σύνδεση με τον Μακμπέθ είναι κάπως χαλαρή, αν και θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Ρόμπερτ σαν άλλος Μακμπέθ διαπράττει ανήθικες πράξεις για ν’ αποκτήσει εξουσία διαταράσσοντας τη φυσική και ηθική τάξη. Νομίζω, όμως, ότι καθένας από τους φιλόδοξους χαρακτήρες αυτού του βιβλίου είναι ένας Μακμπέθ, παρόλο που δεν πέφτουν όλοι σε τόσο μεγάλα παραπτώματα. Και παρόλο που όλο το οικοδόμημα έχει χτιστεί πάρα πολύ προσεκτικά και θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα σπαρακτικό τέλος, θεωρώ πως κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει, αν και το κλείσιμο παραμένει συνεπές ως προς τις προθέσεις της συγγραφέα.

Πέρα από την υποδειγματική πλοκή, ένα άλλο αξιοσημείωτο κομμάτι του βιβλίου, το οποίο το καθιστά εξαιρετικά ενδιαφέρον, είναι το γεγονός ότι η Κάτον ψυχογραφεί καταπληκτικά όλους ανεξαιρέτως τους χαρακτήρες της. Είναι ακούραστη ως προς αυτό και αξιοθαύμαστη, δείχνει στον αναγνώστη τις σκέψεις των ηρώων, τα βαθύτερα κίνητρά τους, το πώς έφτασαν στο συγκεκριμένο σημείο, πάει βαθιά στον πυρήνα τους και τους ξεγυμνώνει, φέρνοντάς τους αντιμέτωπους με τις πιο σκοτεινές, μύχιες και σκιώδεις πλευρές τους, παραδίδοντάς τους στον αναγνώστη τσαλακωμένους μέχρι εκεί που δεν παίρνει, ένας δραματουργικός μηχανισμός που ξεπηδά από τις αρχαίες τραγωδίες. Η συγγραφέας βάζει τους ήρωές της στη χειρότερη δυνατή κατάσταση και παρόλα αυτά, συνεχίζει να τους πιέζει συναισθηματικά και να τους φέρνει αντιμέτωπους με τις επιλογές τους, ενώ ταυτόχρονα δε σταματά στιγμή να τους αναλύει. Ταλαιπωρεί τους καλούς ήρωές της για να καταδείξει πόσο μη αμελητέα είναι κάποια συναισθήματα και πού μπορούν τελικά αυτά να οδηγήσουν. Αν ήθελα να είμαι αυστηρή και να βρω ψεγάδια, θα έλεγα πως κάποιες σκέψεις της συγγραφέα δεν είναι ιδιαίτερα πρωτότυπες και δείχνουν κάπως διδακτικές. Παραθέτω: «Ακόμα και τις αποτυχίες και τα λάθη της […] δεν τα εκλάμβανε ποτέ ως τιμωρία γιατί η αλήθεια σε έναν κήπο, δεν ήταν ποτέ απόλυτη, και το σωστό δεν ήταν το αντίθετο του λάθους» (σελ. 73), όμως δεν είναι κάτι που συμβαίνει εκτεταμένα για να χαρακτηρίσει ολόκληρο το βιβλίο. Επίσης, κάποιοι διαλογικοί μονόλογοι του Τόνυ είναι ιδιαίτερα εκτενείς και παρόλο που είναι άκρως ενδιαφέροντα τα όσα λέει, φαίνονται τοποθετημένα κάπως προγραμματικά μέσα στο κείμενο. Και πάλι όμως δεν είναι κάτι που χαρακτηρίζει το σύνολο του μυθιστορήματος.

Η ψυχολογική πίεση που δημιουργεί η σκέψη μιας ενδεχόμενης καταστροφής οδηγεί σε πρακτικές που προωθούν την αυτονομία για μεγάλα χρονικά διαστήματα

Σε ένα τρίτο επίπεδο, ιδιαίτερα ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου αποτελεί και το σύγχρονο ζήτημα του επιβιωτισμού που αναδίνεται, η προετοιμασία δηλαδή μιας μερίδας ανθρώπων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα τους επιτρέψει να επιβιώσουν σε συνθήκες μετα-αποκαλυπτικές, οι οποίες αν και φαινομενικά δυστοπικές, στην πραγματικότητα δεν μας είναι ξένες. Είναι μάλιστα κοντινές οι μνήμες από το κλείσιμο των τραπεζών το 2015, με τη συνεπακόλουθη αγωνία που δημιούργησε, αλλά και από τον κόβιντ που ακολούθησε, το 2019, με τους ανθρώπους πανικόβλητους σε όλον τον κόσμο ν’ αδειάζουν τα σούπερ μάρκετ, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να νιώσουν ασφαλείς. Ταυτόχρονα, πέρα από τα υπαρκτά γεγονότα, δεν είναι λίγοι αυτοί που σε κάθε ευκαιρία ευαγγελίζονται το τέλος του κόσμου, την ώρα που μια πυρηνική απειλή πλανάται μονίμως στον αέρα. Είτε ο κίνδυνος είναι υπαρκτός, είτε όχι οι αντιδράσεις αυτές σχετίζονται με την εποχή, αφού σε δύσκολους καιρούς μια ενδεχόμενη καταστροφή θα γλίτωνε την ανθρωπότητα από την υποχρέωση ανάληψης ευθύνης, είτε σε προσωπικό είτε σε συλλογικό επίπεδο. Αρκεί να θυμηθούμε τη ρήση του μαρξιστή στοχαστή Τζέιμσον που έλεγε πως είναι πιο εύκολο να φανταστούμε το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού. Η ψυχολογική πίεση που δημιουργεί η σκέψη μιας ενδεχόμενης καταστροφής οδηγεί σε πρακτικές που προωθούν την αυτονομία για μεγάλα χρονικά διαστήματα -άλλωστε, στα μετα-αποκαλυπτικά έργα το τέλος δεν είναι ποτέ οριστικό, πάντα μένει ένα υπόλειμμα ζωής για να δημιουργήσει το νέο, επομένως η ιδέα ότι μπορεί κάποιος να επιβιώσει δεν είναι παράλογη-, με τους πιο πλούσιους να είναι σε θέση να κατασκευάζουν υπόγεια μπούνκερ, ενώ άλλους όπως τα μέλη του Μπέρναμ Γουντ να στρέφονται στις συλλογικότητες, δημιουργώντας ακτιβιστικές κολεκτίβες. Ακόμα και ο Τόνυ, όμως, είναι πλήρως εξοικειωμένος με πρακτικές επιβίωσης στη φύση, επομένως θα λέγαμε ότι τις σελίδες του βιβλίου διατρέχει πλήθος μορφών επιβιωτισμού.

Περιβάλλον, οικολογία, πολιτική, ακτιβισμός και η ανθρώπινη ματαιοδοξία αλληλεπιδρούν σε μια σύγχρονη συνθήκη όπου οι πάντες παρακολουθούνται -από τις συσκευές και τα κινητά, μέχρι τους ίδιους τους ανθρώπους, άλλωστε ο Ρόμπερτ, όχι τυχαία, είναι ιδιοκτήτης μια μεγάλης εταιρείας παραγωγής ντρόουν- δημιουργώντας μια συναρπαστική πλοκή, που σε συνδυασμό με τη διεισδυτική ματιά της Κάτον στους χαρακτήρες και τα κίνητρά τους, αναδεικνύει το μυθιστόρημα σε θρίλερ που διαβάζεται με κομμένη την ανάσα. 

＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Μέσα στο κεφάλι της, άκουγε τη φωνή του Τόνυ. «Όλες αυτές οι μαλακίες περί αυτοβελτίωσης και αυτοπραγμάτωσης», τον άκουσε να λέει, καθώς έσκυβε για ν’ ανοίξει τη βαλβίδα της μπουκάλας του γκαζιού και πατούσε τον διακόπτη ανάφλεξης, «δεν μπορείς να ξεφύγεις από δαύτες, γαμώτο. Τώρα και το παραμικρό που κάνεις πρέπει να αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων σου, στην τελειοποίηση του εαυτού σου, στην “ολοκλήρωσή” σου, στην καλύτερη δυνατή εκμετάλλευση της ζωής σου, του σώματός σου, του πολύτιμου, γαμημένου χρόνου σου. Όλα είναι σαν θέρετρο για επιχειρηματίες πια. Τα πάντα έχουν χρησιμότητα. Θέλεις να τα γαμήσεις όλα και να ξεφύγεις από την ύπαρξή σου για μια φορά, να ξεφύγεις για λίγο από τη ζωή σου, όπως και κάθε άλλο ανθρώπινο ον που έχει ζήσει ποτέ στον πλανήτη; Όχι. Ακόμα κι ένα γαμωτρυπάκι πρέπει να είναι μέσο για έναν σκοπό. Για την οικοδόμηση ομαδικού πνεύματος. Για την εμπιστοσύνη, την ευεξία και τη δημιουργικότητα. Πρέπει να συνδεθεί με το αυθεντικό σου ταξίδι προς τη σωματική και την ψυχολογική τελειοποίηση. Πρέπει να συσχετιστεί με την ακεραιότητα της επιλογής σου να το κάνεις. Δεν μπορεί να είναι ένα σφάλμα κρίσης. Δεν υπάρχουν σφάλματα κρίσης. Δεν μπορεί να είναι λάθος, δεν υπάρχουν λάθη. Υπάρχει μόνο η επιλογή και η επιλογή είναι ουδέτερη, κι εμείς είμαστε ουδέτεροι και τα πάντα είναι ουδέτερα και τα πάντα είναι παιχνίδι, κι αν θέλεις να κερδίσεις το παιχνίδι, τότε πρέπει να βελτιώσεις τον εαυτό σου, να πραγματώσεις τον εαυτό σου, να αξιοποιήσεις τον εαυτό σου, να πάρεις το πάνω χέρι, και ο Θεός να σε φυλάει μην τυχόν βιώσεις μια πραγματική ανθρώπινη εμπειρία αδυναμίας, θνητότητας, ορίων, περιορισμών, ανθρωπιάς, την εμπειρία της ρημάδας της επέλασης του χρόνου ‒ αυτά είναι απλώς περισπασμοί, εμπόδια, ελαττώματα, οχλήσεις, σε πλήρη αντιδιαστολή με την επιμελημένη, εξατομικευμένη, ελεύθερα επιλεγμένη ύπαρξή μας, και σίγουρα δεν μπορούμε ποτέ ν’ αποφασίσουμε ρητά αν είμαστε καταναλωτές της ζωής μας ή τα προϊόντα της, αλλά για ένα πράγμα είμαστε σίγουροι, που να πάρει, ότι κανένας στη Γη δεν έχει το δικαίωμα να μας κρίνει, όπως και να ’χει. Ελευθερία στην αγορά! Είναι το μόνο πράγμα που έχει σημασία! Είναι το μόνο πράγμα που υπάρχει!»

Δυο λόγια για τη συγγραφέα 

Η Έλενορ Κάτον γεννήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1985 στον Καναδά και μεγάλωσε στη Νέα Ζηλανδία. Το πρώτο της μυθιστόρημα, The Rehearsal, 2008, μπήκε στη βραχεία λίστα για το Guardian First Book Award και το Dylan Thomas Prize και στη μακρά λίστα του Orange Prize. Το μυθιστόρημα έχει αποσπάσει επαίνους και βραβεία σε όλο τον κόσμο, μεταξύ των οποίων και το Betty Task Award του 2009. Έκτοτε έχει εκδοθεί σε 12 γλώσσες.

Το δεύτερό της βιβλίο, Τα Φώτα (The Luminaries), εκδόθηκε το 2013 και βραβεύτηκε τον ίδιο χρόνο με το Man Booker Prize, οπότε, σε ηλικία 27 ετών, υπήρξε η νεότερη σε ηλικία συγγραφέας από όλους όσοι έχουν κερδίσει το βραβείο. Την ίδια χρονιά το βιβλίο κέρδισε το Canadian Governor General’s Literary Award ενώ από τότε έχει εκδοθεί σε πολλές γλώσσες σε όλο τον κόσμο. Η Έλενορ Κάτον έχει πτυχίο MFA (Master of Fine Arts) από το Iowa Writers’ Workshop, καθώς και MA (Master of Arts) στη δημιουργική γραφή από το International Institute of Modern Letters του Victoria Universty of Wellington. Ζει στο Όκλαντ της Νέας Ζηλανδίας όπου και διδάσκει Δημιουργική Γραφή στο Manukau Insitute of Technology.