Venetian 16th Century Orpheus

Για την ποιητική συλλογή Δαφνοπόταμο (εκδ. Gutenberg) του Νίκου Κατσαλίδα. 

Του Μάριου Μιχαηλίδη

Η πρόσφατη ποιητική σύνθεση Δαφνοπόταμο, του Νίκου Κατσαλίδα, έρχεται να προστεθεί σε ένα μακρύ κατάλογο εργογραφίας, στον οποίο, ήδη, αριθμώνται δεκαεννέα συλλογές ποιημάτων, ένα μυθιστόρημα και ένας τόμος διηγημάτων. Ασφαλώς, εκπλήσσει η ποσοτική παραγωγή των ποιητικών έργων. Ωστόσο, προτρέχω να σημειώσω ότι το Δαφνοπόταμο έρχεται να επιβεβαιώσει προηγούμενες κρίσεις, παλαιότερες και πρόσφατες, για την όντως πολύ αξιόλογη παρουσία του συγγραφέα στα ποιητικά δρώμενα της τελευταίας δεκαπενταετίας. 

Έλληνας του βορειοηπειρωτικού ελληνισμού, ο Νίκος Κατσαλίδας δε δίστασε να δηλώσει νωρίς την ποιητική ιδιότητά του στην πλήθουσα από ομότεχνούς του αθηναϊκή αγορά. Σ’ αυτήν, παλαιότεροι και νεώτεροι ποιητές, πεισματικά επιμένουν να αναμετρώνται με τους αντιποιητικούς καιρούς και να προσφέρουν στους εραστές του έντεχνου λόγου την απαραίτητη πνευματική ευκρασία που επιτρέπει την είσοδο στους λειμώνες της σύγχρονης ποίησης.

Πρόκειται, για μια ώριμη λυρική γραφή που ομοιοτρόπως αποτυπώνεται στο περιεχόμενο 127 πεζόμορφων κειμένων.

Ένας τέτοιος λειμώνας, απ’ όπου αναβλύζουν τα εξαίσια μύρα μιας ολοζώντανης και συγχρόνως στοχαζόμενης μνήμης, είναι η πρόσφατη ποιητική σύνθεση του Νίκου Κατσαλίδα Δαφνοπόταμο (Τυπωθήτω, 2015). Πρόκειται, για μια ώριμη λυρική γραφή που ομοιοτρόπως αποτυπώνεται στο περιεχόμενο 127 πεζόμορφων κειμένων. Σ’ αυτήν, προεξάρχουσα είναι η ικανότητα του ποιητή να τιθασεύει το λόγο του, να τον αναδιατάσσει και να δημιουργεί εκφραστικές φόρμες ποιητικού στοχασμού και αισθητισμού. Κατ’ αυτό τον τρόπο, μεταβάλλεται σε έναν ποτάμιο πλαστουργό που εναρμονίζει και κατευθύνει την πολυποικιλότητα των υδάτινων ροών. Οπότε, το ταξίδι επί υδάτων πολλών μεταβάλλεται σε ένα αισθητά συλληπτό αμάλγαμα μεταφορικών και συμβολιστικών εκδοχών, όπου δεσπόζουσα θέση κατέχουν: η επιστροφή και το ταξίδι της αυτογνωσίας, η αέναη κίνηση με την ηρακλείτεια σημασία της, καθώς και η γενεσιουργός μαζί και καθαρτήρια-εξαγνιστική δύναμη του νερού.

Δηλωτικό της γένεσης, της καταγωγής αλλά και της επιστροφής στο γνώριμο χώρο του ποιητικού υποκειμένου, είναι το ποίημα «Προοίμιο» […] Τα πρώτα ήταν τα νερά που ένιωσα και αφουγκράστηκα να ρέουνε, χοροστατώντας ρυθμικά […] το επερχόμενο ποτάμι που ξεχείλιζε και φούσκωνε την κοίτη του στα όρια της οπτασίας. Μια επιστροφή που θυμίζει τη ρήση του Ηράκλειτου «Εδιζησάμην εμεωυτόν» (“Αναζήτησα τον εαυτό μου”). Και, πράγματι, εκεί στην ποτάμια οπτασία συναντά ονειρικά τον εαυτό του: Και στις όχθες λαχανιασμένος με παντελονάκια παιδικά στα χέρια και τα σάνταλα στους ώμους κρεμασμένα, προσπαθούσα να περάσω τα νερά αντίπερα από τα υποστατικά της εφηβείας […] («Οι αντίβοες της μνήμης»).

Αυτό, δηλαδή η ενσυνείδητη επιστροφή στο χτες, φαντάζει πολύ φυσικό. Ο Ν.Κ., καθώς βρίσκεται σε μία ηλικιακά και συγγραφικά ώριμη περίοδο, αισθάνεται την ανάγκη να επανασυνδεθεί με το παρελθόν, να επαναπροσδιορίσει το προσωπικό του στίγμα και να χαράξει νέες συντεταγμένες. Αυτή την αδήριτη ανάγκη μόνο οι «λάθρα βιούντες» δεν μπορούν να αντιληφθούν. Γιατί βαυκαλίζονται με τα παιχνίδια της μνήμης που ξεγελά με πρόσκαιρα ταξίδια αναπόλησης και νοσταλγικής φυγής, ενώ δεν παραλείπει και εκείνες τις ανεπιθύμητες επισκέψεις που, καθώς κινούνται από ενοχικά σύνδρομα, μόνο οδύνη προκαλούν.

nikos katsalidasΚαι καθώς η περιπέτεια με το ταξίδι της μνήμης στο Δαφνοπόταμο εξελίσσεται, η ακουόμενη φωνή με δέος στέκεται μπροστά στη διαπιστωμένη μαγική δύναμη του ποταμού. Η δύναμη αυτή αποδίδεται μέσα από συμβολισμούς: («Ο δηλητηριασμένος σκύλος») Οδυρμός για το δηλητηριασμένο σκύλο μας […] τον ξαπλώσαμε στο μονοπάτι των κυμάτων. […] Και σταμάτησε ο ποταμός ακέριος τη ροή, τον ράντισε, του χάιδεψε τη χαίτη […] και κατά το ηλιοβασίλεμα, όταν αποτραβιόντανε οι ίσκιοι,[…] αναστήθηκε, ανάπνευσε τις αύρες των υδάτων κι είδαμε […] να πιάνει το κατώφλι ακουμπώντας στο αγκωνάρι του αρχοντικού μας.

Τέτοιος ήταν ο ποταμός. Μια ζώσα πηγή ζωής που ανέθρεψε έναν εξαίσιο κόσμο. Αυτόν τον κόσμο είναι που αναζητά ο ποιητής, καθώς επιχειρεί να αποδράσει από το θολό παρόν και να βρεθεί εκεί, όπου τα ερημωμένα ιερουργικά νερά του ποταμού δε λογαριάζανε ερέβη και θολούρες. Και ποτίζανε με θαλερά τσαπιά, φεγγάρια μοναξιάς και φυλογένειας, βγάζοντας φτερούγες στα νυχτέρια. («Η ποταμιά της νύχτας»).

 Εκτός, όμως, από τις θριαμβικές επιβεβαιώσεις, η ομιλούσα φωνή δηλώνει με ύφος απολογητικό τη μεταμέλειά της για ασύγγνωστες κατά το παρελθόν “εκτροπές” και “προδοσίες”: «Στασίδι» […] Μη πεισμώσεις ποταμέ, στασίδι της ευλάβειας για μια ώρα ασέβειας, στον έσπερο, ανέμελος στην όχθη σου, μια αφορισμένη νύχτα στα νερά σου, αλαφροΐσκιωτος, ήμαρτον ποταμέ μου.

Ωστόσο, η περιπέτεια του ταξιδιού συνεχίζει να προκαλεί μεταπτώσεις γι αυτό και οι παλινδρομήσεις αβεβαιότητας φτάνουν στα όρια της ματαιότητας και της απελπισίας: («Κι έλα να πιστέψεις» […]) Κι έσπασε η μήτρα, ξέσπασε ο ποταμός, κόπηκε ο ομφάλιος λώρος, […] και πλάκωσε φεγγάρι ασημένιο, κι έσταξε για να ξαναγεμίσει ασήμι το ποτάμι. Κι έλα να πιστέψεις τον Ηράκλειτο που λέει δεν είναι εδώ το ίδιο ποτάμι, όπου πνίγηκα και αναστήθηκα ξανά […].

Οι εικονιστικές αναφορές και αναπαραστάσεις δεν περιορίζονται μόνο στα όρια του οπτικού πεδίου. Αντίθετα, μάλιστα, ενεργοποιούν όλες τις αισθητηριακές προσλήψεις, με συνέπεια να προκαλείται το φαινόμενο της συναισθησίας.

Και όλα αυτά, δοσμένα μέσα από μια διαρκώς μεταβαλλόμενη εικονοποιία, της οποίας ο καμβάς λειτουργεί σαν ένα αρχετυπικό παλίμψηστο που δεν παύει να φωτίζει και ταυτόχρονα να συμπλέκει όλες τις επιφάνειές του. Μάλιστα, πάνω σ’ αυτό, νιώθει κανείς να συνωθούνται, με ρυθμό οργιαστικό, τα πλάσματα της βιωμένης εμπειρίας του ποιητικού υποκειμένου, με τις μορφές, τους ήχους και τα αρώματα μιας υπερ-πραγματικότητας, ενός κόσμου μαγικού. Γιατί οι εικονιστικές αναφορές και αναπαραστάσεις δεν περιορίζονται μόνο στα όρια του οπτικού πεδίου. Αντίθετα, μάλιστα, ενεργοποιούν όλες τις αισθητηριακές προσλήψεις, με συνέπεια να προκαλείται το φαινόμενο της συναισθησίας, όπου οι οπτικές εικόνες συμφύρονται με αντίστοιχες ακουστικές, οσφρητικές, απτικές και άλλες. Το αισθητικό αυτό αποτέλεσμα το παρατηρεί κανείς με ενάργεια στο έργο πολλών ποιητών, από τους οποίους οι πρωτοστάτες μαθήτευσαν στη γαλλική ποίηση του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αι.

Εδώ, επιβάλλεται να φωτιστεί ιδιαίτερα η ξεχωριστή υφή του ποιητικού λόγου του Νίκου Κατσαλίδα που αντλεί από αρχέγονες πηγές, όπως αυτές διασώθηκαν και εξακολουθητικώς ρέουν στη γλωσσική κοίτη του πέραν της αθηναϊκής επικράτειας ελληνισμού. Σε μέρη αυτόνομα, όπου το πάθος για τα πάτρια και ιδίως για γλώσσα και ελευθερία εξακολουθητικώς ξαφνιάζουν. Και τούτο, παρά το γεγονός ότι σε ορισμένους, αναφορές αυτού του περιεχομένου προκαλούν πικρόχολη θυμηδία και γίνονται αφορμή για ανάλογα σχόλια. Ας είναι.

Σε πείσμα όλων αυτών, ο Νίκος Κατσαλίδας παραμένει πιστός σε μια λογοτεχνική δημοτική που αποδίδει την αγνότητα της ελληνικής τοπιογραφίας, όπως τη διάσωσε στη μνήμη του με τα πρώτα ρίγη. Και παρά το γεγονός ότι ζει πολλά χρόνια στην Αθήνα, αυτό δεν τον εμπόδισε να παραμείνει πιστός στον γλωσσικό και ποιητικό του προσανατολισμό, όπως αυτός διαμορφώθηκε από τις πρώτες ποιητικές του συλλογές. Σ’ αυτόν, προεξάρχουν ως ορατά στοιχεία οι προγονικές ρίζες, η φύση και η παράδοση. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρούμε και στο έργο συγχρόνων ποιητών που η κριτική δικαίως τους κατατάσσει στην τάξη των μειζόνων. Τέτοιοι είναι ο Μιχάλης Γκανάς και ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης.

Ασφαλώς, ο Νίκος Κατσαλίδας βρίσκεται σε δημιουργική ακμή. Πρωτίστως, όμως, οι υποψιασμένοι αναγνώστες και οι σώφρονες κριτικοί, με τη συνέργεια του χρόνου, ιδίως αυτού, που ξέρει να δαμάζει πάθη και να μετριάζει εγωπάθειες, θα κληθούν να εγκύψουν και σε άλλα μελλοντικά έργα του, προκειμένου να καταλήξουν σε τελικές και βέβαιες κρίσεις.

* Ο ΜΑΡΙΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ είναι φιλόλογος, συγγραφέας, μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.

katsalidasΔαφνοπόταμο
Νίκος Κατσαλίδας
Εκδ. Gutenberg 2016
Σελ. 160, τιμή εκδότη: € 10,00

politeia link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΤΣΑΛΙΔΑ  

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σωσίβιο χώμα, του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου

Σωσίβιο χώμα, του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου

Για την ποιητική συλλογή του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου «Σωσίβιο χώμα» (εκδ. Μελάνι).

Του Γιώργου Βέη

«Τα λόγια, τα γραπτά, γεννιούνται από το μηχανισμό, όχι από κάποια ανθρώπινη φύση∙
...

Εγώ έχω κι άλλα πράγματα που αγαπώ, της Μυρσίνης Γκανά

Εγώ έχω κι άλλα πράγματα που αγαπώ, της Μυρσίνης Γκανά

Για την ποιητική συλλογή της Μυρσίνης Γκανά «Εγώ έχω κι άλλα πράγματα που αγαπώ» (εκδ. Μελάνι).

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Μια πρώτη επαφή με την επιφάνεια του κειμένου στη νέα ποιητική συλλογή της Μυρσίνης Γκανά υπό τον λεπτομερή ως προληπτική και πυρην...

Βράχια, του Γιώργου Βέη – ποίηση πυκνή και πολύσημη

Βράχια, του Γιώργου Βέη – ποίηση πυκνή και πολύσημη

Για την ποιητική συλλογή του Γιώργου Βέη «Βράχια» (εκδ. Ύψιλον).

Της Ζωής Σαμαρά

Κρατώ στα χέρια μου ένα ποιητικό βιβλίο με φαντασιακά βράχια στο εξώφυλλο, τα χρώματα να παίζουν με το φως και το σκότος, να μας παραπέμπουν σε απεικόνιση πραγματικών βράχ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Το βραβείο Not the Booker prize, βραβείο των αναγνωστών της εφημερίδας The Guardian, κερδίζει για το 2020 ο Richard Owain Roberts με το βιβλίο Hello friend we missed you. Το μυθιστόρημα υποστηρίχτηκε εξίσου θερμά από την τριμελή επιτροπή της εφημερίδας.

Της Σοφίας Μεσσήνη

...
5 λεπτά με τον Γιώργο Ν. Περαντωνάκη

5 λεπτά με τον Γιώργο Ν. Περαντωνάκη

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης, με αφορμή το μυθιστόρημά του «Πυθαγόρας» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το μυθιστόρημά σας; Θυμάστε το αρχικό ερ...

Τα νέγρικα μπλουζ, του Γιώργου Νικ. Σχορετσανίτη

Τα νέγρικα μπλουζ, του Γιώργου Νικ. Σχορετσανίτη

Για το βιβλίο του Γιώργου Σχορετσανίτη «Τα νέγρικα μπλουζ – και οι ιατρικές τους αναφορές» (εκδ. Οδός Πανός), η απελπισμένη καθημερινότητα των σκλάβων που γέννησε μια παγκόσμια μουσική κουλτούρα. 

Της Χριστίνας Μουκούλη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πρώτο μυθιστόρημα για ενήλικες του Θοδωρή Παπαϊωάννου «Από την αρχή», που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Οι αταξίες συνοδεύονται από τιμωρίες». Έτσι μας έλεγαν πάντα ο...

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Οκτωβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ