Venetian 16th Century Orpheus

Για την ποιητική συλλογή Δαφνοπόταμο (εκδ. Gutenberg) του Νίκου Κατσαλίδα. 

Του Μάριου Μιχαηλίδη

Η πρόσφατη ποιητική σύνθεση Δαφνοπόταμο, του Νίκου Κατσαλίδα, έρχεται να προστεθεί σε ένα μακρύ κατάλογο εργογραφίας, στον οποίο, ήδη, αριθμώνται δεκαεννέα συλλογές ποιημάτων, ένα μυθιστόρημα και ένας τόμος διηγημάτων. Ασφαλώς, εκπλήσσει η ποσοτική παραγωγή των ποιητικών έργων. Ωστόσο, προτρέχω να σημειώσω ότι το Δαφνοπόταμο έρχεται να επιβεβαιώσει προηγούμενες κρίσεις, παλαιότερες και πρόσφατες, για την όντως πολύ αξιόλογη παρουσία του συγγραφέα στα ποιητικά δρώμενα της τελευταίας δεκαπενταετίας. 

Έλληνας του βορειοηπειρωτικού ελληνισμού, ο Νίκος Κατσαλίδας δε δίστασε να δηλώσει νωρίς την ποιητική ιδιότητά του στην πλήθουσα από ομότεχνούς του αθηναϊκή αγορά. Σ’ αυτήν, παλαιότεροι και νεώτεροι ποιητές, πεισματικά επιμένουν να αναμετρώνται με τους αντιποιητικούς καιρούς και να προσφέρουν στους εραστές του έντεχνου λόγου την απαραίτητη πνευματική ευκρασία που επιτρέπει την είσοδο στους λειμώνες της σύγχρονης ποίησης.

Πρόκειται, για μια ώριμη λυρική γραφή που ομοιοτρόπως αποτυπώνεται στο περιεχόμενο 127 πεζόμορφων κειμένων.

Ένας τέτοιος λειμώνας, απ’ όπου αναβλύζουν τα εξαίσια μύρα μιας ολοζώντανης και συγχρόνως στοχαζόμενης μνήμης, είναι η πρόσφατη ποιητική σύνθεση του Νίκου Κατσαλίδα Δαφνοπόταμο (Τυπωθήτω, 2015). Πρόκειται, για μια ώριμη λυρική γραφή που ομοιοτρόπως αποτυπώνεται στο περιεχόμενο 127 πεζόμορφων κειμένων. Σ’ αυτήν, προεξάρχουσα είναι η ικανότητα του ποιητή να τιθασεύει το λόγο του, να τον αναδιατάσσει και να δημιουργεί εκφραστικές φόρμες ποιητικού στοχασμού και αισθητισμού. Κατ’ αυτό τον τρόπο, μεταβάλλεται σε έναν ποτάμιο πλαστουργό που εναρμονίζει και κατευθύνει την πολυποικιλότητα των υδάτινων ροών. Οπότε, το ταξίδι επί υδάτων πολλών μεταβάλλεται σε ένα αισθητά συλληπτό αμάλγαμα μεταφορικών και συμβολιστικών εκδοχών, όπου δεσπόζουσα θέση κατέχουν: η επιστροφή και το ταξίδι της αυτογνωσίας, η αέναη κίνηση με την ηρακλείτεια σημασία της, καθώς και η γενεσιουργός μαζί και καθαρτήρια-εξαγνιστική δύναμη του νερού.

Δηλωτικό της γένεσης, της καταγωγής αλλά και της επιστροφής στο γνώριμο χώρο του ποιητικού υποκειμένου, είναι το ποίημα «Προοίμιο» […] Τα πρώτα ήταν τα νερά που ένιωσα και αφουγκράστηκα να ρέουνε, χοροστατώντας ρυθμικά […] το επερχόμενο ποτάμι που ξεχείλιζε και φούσκωνε την κοίτη του στα όρια της οπτασίας. Μια επιστροφή που θυμίζει τη ρήση του Ηράκλειτου «Εδιζησάμην εμεωυτόν» (“Αναζήτησα τον εαυτό μου”). Και, πράγματι, εκεί στην ποτάμια οπτασία συναντά ονειρικά τον εαυτό του: Και στις όχθες λαχανιασμένος με παντελονάκια παιδικά στα χέρια και τα σάνταλα στους ώμους κρεμασμένα, προσπαθούσα να περάσω τα νερά αντίπερα από τα υποστατικά της εφηβείας […] («Οι αντίβοες της μνήμης»).

Αυτό, δηλαδή η ενσυνείδητη επιστροφή στο χτες, φαντάζει πολύ φυσικό. Ο Ν.Κ., καθώς βρίσκεται σε μία ηλικιακά και συγγραφικά ώριμη περίοδο, αισθάνεται την ανάγκη να επανασυνδεθεί με το παρελθόν, να επαναπροσδιορίσει το προσωπικό του στίγμα και να χαράξει νέες συντεταγμένες. Αυτή την αδήριτη ανάγκη μόνο οι «λάθρα βιούντες» δεν μπορούν να αντιληφθούν. Γιατί βαυκαλίζονται με τα παιχνίδια της μνήμης που ξεγελά με πρόσκαιρα ταξίδια αναπόλησης και νοσταλγικής φυγής, ενώ δεν παραλείπει και εκείνες τις ανεπιθύμητες επισκέψεις που, καθώς κινούνται από ενοχικά σύνδρομα, μόνο οδύνη προκαλούν.

nikos katsalidasΚαι καθώς η περιπέτεια με το ταξίδι της μνήμης στο Δαφνοπόταμο εξελίσσεται, η ακουόμενη φωνή με δέος στέκεται μπροστά στη διαπιστωμένη μαγική δύναμη του ποταμού. Η δύναμη αυτή αποδίδεται μέσα από συμβολισμούς: («Ο δηλητηριασμένος σκύλος») Οδυρμός για το δηλητηριασμένο σκύλο μας […] τον ξαπλώσαμε στο μονοπάτι των κυμάτων. […] Και σταμάτησε ο ποταμός ακέριος τη ροή, τον ράντισε, του χάιδεψε τη χαίτη […] και κατά το ηλιοβασίλεμα, όταν αποτραβιόντανε οι ίσκιοι,[…] αναστήθηκε, ανάπνευσε τις αύρες των υδάτων κι είδαμε […] να πιάνει το κατώφλι ακουμπώντας στο αγκωνάρι του αρχοντικού μας.

Τέτοιος ήταν ο ποταμός. Μια ζώσα πηγή ζωής που ανέθρεψε έναν εξαίσιο κόσμο. Αυτόν τον κόσμο είναι που αναζητά ο ποιητής, καθώς επιχειρεί να αποδράσει από το θολό παρόν και να βρεθεί εκεί, όπου τα ερημωμένα ιερουργικά νερά του ποταμού δε λογαριάζανε ερέβη και θολούρες. Και ποτίζανε με θαλερά τσαπιά, φεγγάρια μοναξιάς και φυλογένειας, βγάζοντας φτερούγες στα νυχτέρια. («Η ποταμιά της νύχτας»).

 Εκτός, όμως, από τις θριαμβικές επιβεβαιώσεις, η ομιλούσα φωνή δηλώνει με ύφος απολογητικό τη μεταμέλειά της για ασύγγνωστες κατά το παρελθόν “εκτροπές” και “προδοσίες”: «Στασίδι» […] Μη πεισμώσεις ποταμέ, στασίδι της ευλάβειας για μια ώρα ασέβειας, στον έσπερο, ανέμελος στην όχθη σου, μια αφορισμένη νύχτα στα νερά σου, αλαφροΐσκιωτος, ήμαρτον ποταμέ μου.

Ωστόσο, η περιπέτεια του ταξιδιού συνεχίζει να προκαλεί μεταπτώσεις γι αυτό και οι παλινδρομήσεις αβεβαιότητας φτάνουν στα όρια της ματαιότητας και της απελπισίας: («Κι έλα να πιστέψεις» […]) Κι έσπασε η μήτρα, ξέσπασε ο ποταμός, κόπηκε ο ομφάλιος λώρος, […] και πλάκωσε φεγγάρι ασημένιο, κι έσταξε για να ξαναγεμίσει ασήμι το ποτάμι. Κι έλα να πιστέψεις τον Ηράκλειτο που λέει δεν είναι εδώ το ίδιο ποτάμι, όπου πνίγηκα και αναστήθηκα ξανά […].

Οι εικονιστικές αναφορές και αναπαραστάσεις δεν περιορίζονται μόνο στα όρια του οπτικού πεδίου. Αντίθετα, μάλιστα, ενεργοποιούν όλες τις αισθητηριακές προσλήψεις, με συνέπεια να προκαλείται το φαινόμενο της συναισθησίας.

Και όλα αυτά, δοσμένα μέσα από μια διαρκώς μεταβαλλόμενη εικονοποιία, της οποίας ο καμβάς λειτουργεί σαν ένα αρχετυπικό παλίμψηστο που δεν παύει να φωτίζει και ταυτόχρονα να συμπλέκει όλες τις επιφάνειές του. Μάλιστα, πάνω σ’ αυτό, νιώθει κανείς να συνωθούνται, με ρυθμό οργιαστικό, τα πλάσματα της βιωμένης εμπειρίας του ποιητικού υποκειμένου, με τις μορφές, τους ήχους και τα αρώματα μιας υπερ-πραγματικότητας, ενός κόσμου μαγικού. Γιατί οι εικονιστικές αναφορές και αναπαραστάσεις δεν περιορίζονται μόνο στα όρια του οπτικού πεδίου. Αντίθετα, μάλιστα, ενεργοποιούν όλες τις αισθητηριακές προσλήψεις, με συνέπεια να προκαλείται το φαινόμενο της συναισθησίας, όπου οι οπτικές εικόνες συμφύρονται με αντίστοιχες ακουστικές, οσφρητικές, απτικές και άλλες. Το αισθητικό αυτό αποτέλεσμα το παρατηρεί κανείς με ενάργεια στο έργο πολλών ποιητών, από τους οποίους οι πρωτοστάτες μαθήτευσαν στη γαλλική ποίηση του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αι.

Εδώ, επιβάλλεται να φωτιστεί ιδιαίτερα η ξεχωριστή υφή του ποιητικού λόγου του Νίκου Κατσαλίδα που αντλεί από αρχέγονες πηγές, όπως αυτές διασώθηκαν και εξακολουθητικώς ρέουν στη γλωσσική κοίτη του πέραν της αθηναϊκής επικράτειας ελληνισμού. Σε μέρη αυτόνομα, όπου το πάθος για τα πάτρια και ιδίως για γλώσσα και ελευθερία εξακολουθητικώς ξαφνιάζουν. Και τούτο, παρά το γεγονός ότι σε ορισμένους, αναφορές αυτού του περιεχομένου προκαλούν πικρόχολη θυμηδία και γίνονται αφορμή για ανάλογα σχόλια. Ας είναι.

Σε πείσμα όλων αυτών, ο Νίκος Κατσαλίδας παραμένει πιστός σε μια λογοτεχνική δημοτική που αποδίδει την αγνότητα της ελληνικής τοπιογραφίας, όπως τη διάσωσε στη μνήμη του με τα πρώτα ρίγη. Και παρά το γεγονός ότι ζει πολλά χρόνια στην Αθήνα, αυτό δεν τον εμπόδισε να παραμείνει πιστός στον γλωσσικό και ποιητικό του προσανατολισμό, όπως αυτός διαμορφώθηκε από τις πρώτες ποιητικές του συλλογές. Σ’ αυτόν, προεξάρχουν ως ορατά στοιχεία οι προγονικές ρίζες, η φύση και η παράδοση. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρούμε και στο έργο συγχρόνων ποιητών που η κριτική δικαίως τους κατατάσσει στην τάξη των μειζόνων. Τέτοιοι είναι ο Μιχάλης Γκανάς και ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης.

Ασφαλώς, ο Νίκος Κατσαλίδας βρίσκεται σε δημιουργική ακμή. Πρωτίστως, όμως, οι υποψιασμένοι αναγνώστες και οι σώφρονες κριτικοί, με τη συνέργεια του χρόνου, ιδίως αυτού, που ξέρει να δαμάζει πάθη και να μετριάζει εγωπάθειες, θα κληθούν να εγκύψουν και σε άλλα μελλοντικά έργα του, προκειμένου να καταλήξουν σε τελικές και βέβαιες κρίσεις.

* Ο ΜΑΡΙΟΣ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ είναι φιλόλογος, συγγραφέας, μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.

katsalidasΔαφνοπόταμο
Νίκος Κατσαλίδας
Εκδ. Gutenberg 2016
Σελ. 160, τιμή εκδότη: € 10,00

politeia link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΤΣΑΛΙΔΑ  

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μαγικό κορίτσι» του Γιάννη Κόκκινου (κριτική)

«Μαγικό κορίτσι» του Γιάννη Κόκκινου (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Γιάννη Κόκκινου «Μαγικό κορίτσι» (εκδ. Σμίλη). Φωτογραφία © Ιωάννα Βουρακίδου.

Του Νίκου Ξένιου

Ένα φωτεινό, διερευνητικό βλέμμα γίνεται πηγή έμπνευσης για τον Γιάννη Κόκκινο, που στην πρώτη του ποιητική συλλογή Μαγικό...

«Η νεοελληνική ποίηση και το Eικοσιένα, Διάλογος με την Ιστορία» της Έρης Σταυροπούλου (κριτική)

«Η νεοελληνική ποίηση και το Eικοσιένα, Διάλογος με την Ιστορία» της Έρης Σταυροπούλου (κριτική)

Για τη μελέτη της Έρης Σταυροπούλου «Η νεοελληνική ποίηση και το Eικοσιένα. Διάλογος με την ιστορία», Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821.

Της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου

Η σχέση λογοτε...

«Οι φωταψίες του έρωτα», ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου – Ανθολόγηση Θανάση Χατζόπουλου

«Οι φωταψίες του έρωτα», ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου – Ανθολόγηση Θανάση Χατζόπουλου

Για την ανθολογία με ποιήματα του Νίκου Εγγονόπουλου «Οι φωταψίες του έρωτα» (εκδ. Ύψιλον / Βιβλία), με ανθολόγηση και εισαγωγή του Θανάση Χατζόπουλου. Κεντρική εικόνα: Σπάνια φωτογραφία του Νίκου Εγγονόπουλου από το αφιέρωμα του περιοδικού «Χάρτης», τεύχος 25/26, Νοέμβριος 1988.

Της Άλκηστης Σο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Ανί Ερνό (Annie Ernaux) το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022

Στην Ανί Ερνό (Annie Ernaux) το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022 θα απονεμηθεί, όπως ανακοίνωσε πριν από λίγο από τη Στοκχόλμη η Σουηδική Ακαδημία, στη Γαλλίδα συγγραφέα Annie Ernaux.

Ένα χρόνο μετά τη βράβευση του Τανζανού Αμπν...

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μτφρ. Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον έμπειρο μεταφραστή Κώστα Αθανασίου για τη μετάφραση του βιβλίου «Φοβάμαι, Ταυρομάχε» (εκδ. Καστανιώτη) του Χιλιανού συγγραφέα Πέδρο Λεμεμπέλ απονεμήθηκε το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ. Το βραβείο έδωσε στον τιμηθέντα ο Μιχάλης Κλαπάκι, νικητής του 1ου Βραβείου Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ για τη ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ανδρωμάχη» του Κώστα Ακρίβου (προδημοσίευση)

«Ανδρωμάχη» του Κώστα Ακρίβου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Κώστα Ακρίβου «Ανδρωμάχη» που θα κυκλοφορήσει στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπάρχει, λέω, τίποτα πιο σκληρό και άδικο από το να πρέπει να αγαπάς κάπο...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ