«Και ο Θεός βοηθός» του Ζαν-Μισέλ Γκενασιά (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα-ποταμός, βαθιάς λογοτεχνικής ομορφιάς

Στη λεπταίσθητη Λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων (μτφρ. Φωτεινή Βλαχοπούλου, εκδ. Πόλις) γνωρίσαμε τον Μισέλ, τον Ιγκόρ, τον Ίμρε, τον Λεονίντ, τον Σάσα και την υπόλοιπη παρέα των πολιτικών προσφύγων που κατέφευγαν καθημερινά στο μπιστρό «Balto». Εκεί κατανοήσαμε με πλέρια ευφροσύνη πως ο Γκενασιά, ως άλλος Τζόναθαν Κόου, έχει την ικανότητα να απλώνει σε μάκρος ιστορίες που διαπλέκονται σε άλλα ρεύματα ιστοριών, ωσάν ένα ευφάνταστο παλίμψηστο, και όλες μαζί να δίνουν το πλήρες περίγραμμα (… αλλά και βάθος) μιας ολόκληρης περιόδου και γενιάς.

Το ίδιο ακριβώς κάνει και στο μυθιστόρημά του Και ο θεός βοηθός, τανύζοντας ακόμη περισσότερο τον χρόνο μέσα στον οποίο κινείται η πλοκή. Ωστόσο, το ύφος, η ικανότητα και η επιδεξιότητα του συγγραφέα δεν χάνουν σε τίποτα. Αντιθέτως, αναρριπίζονται προσφέροντάς μας μια saga από αυτές που μόνο γνήσιοι story-tellers μπορούν να δημιουργήσουν.

Η Αρλέν

Σε τούτο το βιβλίο γνωρίζουμε την Αρλέν, ένα κορίτσι ταπεινής καταγωγής όπου τα όνειρά της είναι πέραν της εποχής και της δύσκολης συνθήκης που ζει. Έχει χάσει τον πατέρα της στον πόλεμο, έναν ξυλουργό στα κινηματογραφικά στούντιο που ομοίαζε σε ομορφιά με τον Ροδόλφο Βαλεντίνο, και, πλέον, ζει με τη μητέρα της που κάνει αγόγγυστα όποια δουλειά της βρίσκεται και τις αδελφές της. Ως ράφτρα που είναι βασικά, η μητέρα της Αρλέν θα δουλέψει σε ένα πλούσιο σπίτι κι αυτή θα είναι η πόρτα διεξόδου της. Θα γνωρίσει μια παρέα συνομηλίκων της, που μπορεί να ανήκουν στις ανώτερες τάξεις, εντούτοις τη δέχονται ως ίση προς ίσους.

Τα δίδυμα αδέλφια Τομά και Μαρί, ο Ντανιέλ και η Αρλέν θα αποτελέσουν μια τυπική τετράδα παιδιών του Μεσοπολέμου. Μια γενιά που προσπάθησε να ορθοποδήσει από τη λαίλαπα του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου (το μυθιστόρημα αρχίζει από το έτος 1924), να χαρεί τη ζωή της, να γευτεί το νέκταρ της νιότης έως την τελευταία σταγόνα, για να συντριβεί στο τέλος με την έλευση του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου.

Το μεγάλο της όνειρο είναι να γίνει μηχανικός, επάγγελμα ολότελα απαγορευμένο εκείνα τα χρόνια (ακόμη και στη Γαλλία) για γυναίκα.

Αυτό πάνω κάτω συμβαίνει και με τους τέσσερις πρωταγωνιστές. Η Αρλέν εξελίσσεται σε άριστη μαθήτρια και εξπέρ στα μαθήματα της θετικής κατεύθυνσης. Το μεγάλο της όνειρο είναι να γίνει μηχανικός, επάγγελμα ολότελα απαγορευμένο εκείνα τα χρόνια (ακόμη και στη Γαλλία) για γυναίκα. Έχει όμως τέτοιο πείσμα που δεν επιτρέπει σε κανέναν να της περιορίσει τον ορίζοντα και να καταλήξει μια απλή καθηγήτρια σε ένα σχολείο. Πηγαίνει κόντρα ακόμη και στη μητέρα της που θέλει να μπει στο μεροκάματο για να βοηθήσει την οικογένεια.

Η δυναμική της παρέας

Η δυναμική της τετράδας των παιδιών, από την άλλη, είναι ισχυρή και συναισθηματικά ρευστή, όπως συμβαίνει πάντα σε εφήβους που γνωρίζουν τις πρώτες εκλάμψεις του έρωτα. Πάνω από όλα, όμως, έχουμε να κάνουμε με μια ιστορία φιλίας που διαρκεί πολλές δεκαετίες. Ένας μεγάλος δεσμός και μια πραγματική στοργή που δένουν αξεδιάλυτα τη «συμμορία των τεσσάρων».

Γράφει ποιήματα με το αριστερό χέρι, τη στιγμή που ο αυστηρός πατέρας του τον αναγκάζει να γίνει δεξιόχειρας.

Η μοίρα των άλλων τριών θα ακολουθήσει, επίσης, περίεργες ατραπούς. Ο Τομά είναι ο ονειροπόλος της παρέας. Γράφει ποιήματα με το αριστερό χέρι, τη στιγμή που ο αυστηρός πατέρας του τον αναγκάζει να γίνει δεξιόχειρας. Η αδελφή του, Μαρί, αμφισβητεί την πατρική κυριαρχία, κουρεύει τα μαλλιά της κοντά, επιθυμεί να ζήσει ελεύθερη και συχνάζει στα καταγώγια του St Germains-des-Prés, ντυμένη ως άλλη Juliette Gréco.

Ο Ντανιέλ προέρχεται από στρατιωτική οικογένεια. Ως μαθητής θα μπορούσε να διεκδικήσει έναν διαφορετικό δρόμο, εντούτοις η παράδοση τον οδηγεί στο στρατό με πιθανό προορισμό την Ινδοκίνα όπου μαίνεται ο πόλεμος.

Το ιστορικό πλαίσιο

Ο Γκενασιά χρησιμοποιεί με τρόπο ουσιαστικό το ιστορικό πλαίσιο, καθώς δεν το αφήνει να λειτουργήσει ως μακρινή σκιά στην πλοκή, αλλά του δίνει τη δύναμη επιρροής των αποφάσεων που θα πάρουν οι ήρωές του. Τούτο επιτρέπει να πούμε βάσιμα πως οι τέσσερις πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος είναι γεννήματα της εποχής και όχι της συγκυρίας.

Εντούτοις, η μεγάλη σκιά που θα πέσει ως άχθος στις πλάτες των παιδιών θα είναι η αυτοκτονία του Τομά και όχι οι ναζί ή ο πόλεμος στην Αλγερία. Θα συντριβεί εσωτερικά ο Τομά από την αγριότητα του πατέρα του ή από μια ερωτική απογοήτευση; Τούτο θα γίνει γνωστό στο τέλος, όπως και ότι τα κατάλοιπα των ποιημάτων του θα αποτελέσουν την μετά θάνατον επικύρωση της ποιητικής αξίας του.

Η Μαρί αντιδρά έντονα. Κλείνεται στον εαυτό της και έκτοτε θα κόψει κάθε επαφή με τους γονείς της. Ιδιαιτέρως με τον πατέρα της, τον οποίο θεωρεί αυτουργό της αυτοκτονίας του Τομά. Ο Ντανιέλ θα έρθει κοντά στην Αρλέν, η οποία μέρα με τη μέρα έρχεται ολοένα και πιο κοντά στην πραγμάτωση του ονείρου της. Δεν χωράει αμφιβολία πως είναι η κυρίαρχη φυσιογνωμία του μυθιστορήματος.

Η σχέση τους δεν θα μακροημερεύσει, καθώς ο αριστερός Πιερ δεν μπορεί να δεχθεί πως η «καλή» του ασχολείται με τη μισητή πυρηνική ενέργεια.

Τη βλέπουμε να εντάσσεται στο CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας) και στη συνέχεια στην Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας. Είναι αυτή η άνοδος άμοιρη απωλειών; Όχι! Ο Ντανιέλ θα αποφασίσει να τη χωρίσει και να παντρευτεί τη Μαρί, ενώ η Αρλέν μένει έγκυος από τον Πιερ, έναν νυχτερινό εργάτη σε μια εφημερίδα. Η σχέση τους δεν θα μακροημερεύσει, καθώς ο αριστερός Πιερ δεν μπορεί να δεχθεί πως η «καλή» του ασχολείται με τη μισητή πυρηνική ενέργεια.

Σαν τον Οπενχάιμερ

Η ιστορία της Αρλέν από αυτό το σημείο μάς θυμίζει τον Οπενχάιμερ και το σχέδιο των Αμερικανών για την ανάπτυξη της πυρηνικής βόμβας στη Νεβάδα. Σε ένα τέτοιο απομονωμένο κέντρο έρευνας θα βρεθεί η Αρλέν, έργο της Γκολικής Γαλλίας. Υπό καθεστώς άκρας μυστικότητας θα δημιουργήσουν τη δική τους ατομική βόμβα, ενώ οι δοκιμές στην Αλγερινή Σαχάρα θα προκαλέσουν ραδιενεργή μόλυνση στους κατοίκους της περιοχής, αλλά και σε στρατιώτες.

Θα λειτουργήσει ως κρυφός πράκτορας στην Αλγερία ο Ντανιέλ; Η Μαρί θα ξεπεράσει την απώλεια του Τομά; Τι σημαίνει για την Αρλέν η επίτευξη των προσωπικών της στόχων;

Αυτό που γίνεται φανερό από τα προεκτεθέντα γεγονότα, καθώς και από πλήθος άλλων, είναι ότι οι ήρωες εμπλέκονται, απεμπλέκονται και επανενώνονται διαρκώς. Πλέον, είναι ενήλικες, έχουν το βάρος της ευθύνης των αποφάσεών τους. Θα λειτουργήσει ως κρυφός πράκτορας στην Αλγερία ο Ντανιέλ; Η Μαρί θα ξεπεράσει την απώλεια του Τομά; Τι σημαίνει για την Αρλέν η επίτευξη των προσωπικών της στόχων; Ποιο τίμημα πληρώνει γι’ αυτό; Και η νέα γενιά; Τα παιδιά του τι ρόλο θα παίξουν στην τελική έκβαση της ιστορίας;

Οι εκπλήξεις της ζωής

Θα ήταν εύκολο να πει κανείς πως ο Γκενασιά υφαίνει συνεχώς εκπλήξεις, όμως τούτο μοιάζει αρκούντως προσχηματικό. Τις εκπλήξεις (ευχάριστες ή δυσάρεστες) τις δημιουργεί η ίδια η ζωή και αυτοί οι πρωταγωνιστές (όπως σημειώσαμε και νωρίτερα) δεν δείχνουν στιγμή «χάρτινοι».

Εντέλει, έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα-ποταμό όχι ως προς τον αριθμό των σελίδων του, όσο για όσα αφήνει να ξεχυθούν μέσα σου μετά την ανάγνωση.

Κοντά σαράντα χρόνια γαλλικής ιστορίας περνούν από το μυθιστόρημα, αλλά κυρίως, σαράντα χρόνια ζωής για τους ήρωες που όλοι τους αλλάζουν, μετασχηματίζονται, φέρουν τις αμυχές του παρελθόντος, τα συναισθηματικά τους τραύματα, τα χτυπήματα της μοίρας, αλλά και τις στιγμές συντροφικότητας, αγάπης και ελπίδας. Εντέλει, έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα-ποταμό όχι ως προς τον αριθμό των σελίδων του, όσο για όσα αφήνει να ξεχυθούν μέσα σου μετά την ανάγνωση. Ένα λογοτεχνικό επίτευγμα σπάνιας ομορφιάς. Η άρτια μετάφραση της Χαράς Σκιαδέλλη γίνεται αρωγός στη «βουτιά» που αξίζει να κάνει ο αναγνώστης δίχως φόβο.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Είναι αλλόκοτες και μπαρόκ μέρες, μανιασμένο μείγμα ενός ατέρμονου πολέμου και μιας διαφαινόμενης ειρήνης, με τον θάνατο να καραδοκεί, πάντα έτοιμος να δαγκώσει στην τύχη, και τη ζωή που αναβλύζει με θράσος σαν να βγάζει τη γλώσσα στις φρικαλεότητες. Την παραμονή, ο στρατηγός Ντε Γκολ κατέβηκε τα Ηλύσια Πεδία ανάμεσα σε ένα πλήθος που πανηγύριζε ενώ πολιτοφύλακες στημένοι στις στέγες πυροβολούσαν τον κόσμο. Μέσα στη νύχτα, εκατόν δέκα γερμανικά βομβαρδιστικά που είχαν φύγει από το Βέλγιο κι από το αεροδρόμιο του Μπουρζέ αμόλησαν τις βόμβες τους, εκ των οποίων ορισμένες με φώσφορο, στην πρωτεύουσα και τα προάστια, καταστρέφοντας δύο χιλιάδες πολυκατοικίες, προκαλώντας σχεδόν διακόσιους θανάτους» (σελ. 153)

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Jean-Michel Guenassia είναι Γάλλος συγγραφέας, γεννημένος στο Αλγέρι το 1950. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δικηγόρος, έγραψε σενάρια και θεατρικά έργα και εξέδωσε το πρώτο του μυθιστόρημα, με τίτλο Pour cent millions, το 1986 (βραβείο αστυνομικού μυθιστορήματος Michel Lebrun).

Το 2009 το μυθιστόρημά του Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων απέσπασε το Βραβείο Goncourt των μαθητών και γνώρισε διεθνή επιτυχία.