Για το μυθιστόρημα της Τόβε Ντιτλέουσεν [Tove Ditlevsen] «Τα πρόσωπα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση της Κατερίνας Σχινά. Στην κεντρική εικόνα, η συγγραφέας.
Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη
Γνωρίσαμε την Τόβε Ντιτλέουσεν μέσα από την αυτοβιογραφική Τριλογία της Κοπεγχάγης, ένα βιβλίο το οποίο το 2024 η New York Times Book Review χαρακτήρισε ως ένα από τα καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα. Η συγγραφέας, πρωτοπόρος της εξομολογητικής γραφής, χρησιμοποιώντας στοιχεία από τη ζωή της και από τις εμπειρίες της, γράφει ένα αριστούργημα, και χαρακτηρίζεται πρόδρομος της Ανί Ερνό και της Ρέιτσελ Κασκ. Πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία χρησιμοποιεί και στο ανά χείρας μυθιστόρημα Τα πρόσωπα, το οποίο πρωτοεκδόθηκε στην Κοπεγχάγη το 1968, και του οποίου την εξαιρετική μετάφραση υπογράφει η Κατερίνα Σχινά.
Η Λίζε Μούντους, λοιπόν, η ηρωίδα του μυθιστορήματος, είναι μια σαραντάχρονη συγγραφέας παιδικής λογοτεχνίας, η οποία μάλιστα έχει βραβευθεί για ένα από τα βιβλία της. Κατοικεί με τα τρία της παιδιά και με τον δεύτερο σύζυγό της, ο οποίος την απατά επανειλημμένα. Όμως, ενώ έχει αποδεχτεί το γεγονός αυτό και δείχνει ότι αδιαφορεί, ακόμα και μέσα στο σπίτι της, δεν είναι ήρεμη. Βλέπει παντού εχθρούς. Πιστεύει ότι ο άντρας της και η οικονόμος τους συνωμοτούν πίσω από την πλάτη της και θέλουν να τη βγάλουν από τη μέση. Για να απομακρυνθεί από εκεί, όπου νιώθει ότι κινδυνεύει, αποφασίζει να κάνει απόπειρα αυτοκτονίας και να τηλεφωνήσει αμέσως στον γιατρό της. Το ασθενοφόρο που την παραλαμβάνει την μεταφέρει σε μια ψυχιατρική κλινική, όπου μπαίνει στην απομόνωση, γιατί διαπληκτίζεται με τις υπόλοιπες ασθενείς.
Η Λίζε πιστεύει ότι θέλουν να της κάνουν κακό, γιατί πολύ συχνά, ακούει τις παραμορφωμένες φωνές του άντρα της και της οικονόμου, μέσα από τους σωλήνες του καλοριφέρ. Και μιλάνε μόνο γι’ αυτήν.
Η Λίζε πιστεύει ότι θέλουν να της κάνουν κακό, γιατί πολύ συχνά, ακούει τις παραμορφωμένες φωνές του άντρα της και της οικονόμου, μέσα από τους σωλήνες του καλοριφέρ. Και μιλάνε μόνο γι’ αυτήν. Οι φωνές αυτές την καταδιώκουν, την απειλούν, μέμφονται τη συμπεριφορά της, τη φορτώνουν ενοχές, την τρομάζουν, την εξουθενώνουν. Ούτε όμως και στην κλινική αλλάζουν τα πράγματα. Πλέον, εκτός από τις φωνές, τις οποίες συνεχίζει να ακούει, βλέπει κιόλας τα δύο αυτά πρόσωπα σε διάφορα σημεία στον χώρο. Δεν νιώθει πουθενά ασφαλής. Κλείνει τα μάτια της και πίσω από τα βλέφαρά της εμφανίζονται τρομακτικές εικόνες. Εικόνες θρυμματισμένες, αλλοιωμένες, άλλοτε σε μεγέθυνση κι άλλοτε σε σμίκρυνση. Και μαζί έρχονται και οι αναμνήσεις από την παιδική της ηλικία. Αναμνήσεις όπου κυριαρχούσε ο φόβος, ο οποίος τώρα επιστρέφει πιο δυνατός. Έχει γίνει τρόμος. Η Λίζε καταρρέει.
Όλα αυτά που βλέπει και ακούει, είναι παρενέργειες των χαπιών που πήρε, της κατάχρησης ουσιών, ή αφορούν κάποια ψύχωση; Τα φαντάζεται ή όντως υπάρχουν; Όμως «τι είναι αληθινό σε αυτό τον κόσμο και τι δεν είναι;» Ποιος μπορεί να το πει με σιγουριά; Οι παραισθήσεις της, αν και οι υπόλοιποι δεν τις αντιλαμβάνονται, είναι εκεί, αποτελούν μια πραγματικότητα για κείνη, μια πραγματικότητα που την πονάει και της δυσκολεύει αφάνταστα τη ζωή, και για την οποία πρέπει να δράσει.
Πρόσωπα γνωστά και άγνωστα, πρόσωπα που αλλάζουν, πρόσωπα παντού
Το πρόσωπο, είναι το πρώτο πράγμα που αντικρίζουμε σε κάποιον, το πρόσωπο είναι η εικόνα του, η βιτρίνα, ο λόγος για να κερδίσει ή να χάσει κανείς τις εντυπώσεις. Είναι το σημείο που συγκεντρώνει πάνω του τα περισσότερα αισθητήρια όργανα, και, εκτός από μέσον επικοινωνίας, είναι και μέσον έκφρασης συναισθημάτων. Εκεί, όσο κι αν θέλει να το κρύψει κανείς, είναι εμφανής η καλή ή η κακή του διάθεση, η χαρά ή ο πόνος του, η αισιοδοξία ή η απελπισία του. Είναι όμως και το σημείο στο οποίο φαίνονται από νωρίς τα σημάδια του χρόνου, τα σημάδια της φθοράς. Το πρόσωπο επίσης καθρεφτίζει το μέσα μας, αλλά, πολλές φορές, τα ξένα πρόσωπα γίνονται ο δικός μας καθρέφτης.
Η Λίζε έχει την τάση να παρατηρεί και να επεξεργάζεται τα πρόσωπα των ανθρώπων γύρω της, τα οποία παρουσιάζονται με κάθε πιθανή μορφή. Άλλα είναι γνωστά και οικεία, άλλα ξένα και άγνωστα, τρομακτικά ή απειλητικά.
Η Λίζε έχει την τάση να παρατηρεί και να επεξεργάζεται τα πρόσωπα των ανθρώπων γύρω της, τα οποία παρουσιάζονται με κάθε πιθανή μορφή. Άλλα είναι γνωστά και οικεία, άλλα ξένα και άγνωστα, τρομακτικά ή απειλητικά. Άλλα είναι κουρασμένα, «μεταχειρισμένα σαν παλιά γάντια», άλλα κενά και γαλήνια, άλλα φέρουν τα σημάδια μιας σκληρής και δυστυχισμένης παιδικής ηλικίας. Τα πρόσωπα διαρκώς αλλάζουν, φθείρονται, γερνούν. Και αναρωτιέται αν το δικό της πρόσωπο, που φέρει τα ίχνη από όλα αυτά που έζησε ως τώρα, θα αντέξει τον χρόνο που της αναλογεί σε αυτή τη γη. Ή αν θα μπορεί εκείνη να ζει, σε περίπτωση που χάσει το πρόσωπό της.
Ρόλοι που συγκρούονται διαρκώς
Η Λίζε δεν είναι μια συνηθισμένη γυναίκα. Έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία και μεταφράζει τα πάντα με τον δικό της τρόπο. Μέσα της κυλάνε λέξεις και ζητούν διέξοδο. Μόνο με τις λέξεις ξέρει να εκφράζεται. Όπως και η συγγραφέας. Όμως, ταυτόχρονα, η Λίζε είναι σύζυγος και μητέρα, και όσο κι αν προσπαθεί να είναι καλή και σε αυτά, κάτι της ξεφεύγει. Με τον καιρό, απομακρύνεται από την οικογένειά της. Τους αγαπά όλους και ανησυχεί γι’ αυτούς, όμως διεκδικεί χρόνο για τον εαυτό της και τη συγγραφή. Και νιώθει ένοχη που δεν μπορεί να τους προσφέρει ό,τι χρειάζονται. Οι εσωτερικές της συγκρούσεις την παραλύουν, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να ανταποκριθεί σε κανέναν από τους ρόλους της.
Πολλά είναι τα θέματα που απασχολούν τη Λίζε και κατ’ επέκταση τη συγγραφέα του μυθιστορήματος: ο χρόνος, που κυλάει αμείλικτα και φέρνει μαζί του τη φθορά, τόσο αμείλικτη, αδήριτη, αναπότρεπτη, η χαμένη παιδική ηλικία και τα τραύματά της, η γυναίκα, η ταυτότητά της και οι ρόλοι που την εγκλωβίζουν, η ποίηση και η λογοτεχνία ως το μόνο καταφύγιο για κείνους που αναζητούν τη γαλήνη, η αγωνία να κάνει κανείς πράγματα, να επιτελέσει το χρέος του, πριν του τελειώσει ο χρόνος.
Γραφή δυνατή και άμεση, με χρήση λέξεων από την οποίες απορρέει φόβος, πανικός, αλλά και ελπίδα.
Γραφή δυνατή και άμεση, με χρήση λέξεων από την οποίες απορρέει φόβος, πανικός, αλλά και ελπίδα. Σε μια ατμόσφαιρα μεταξύ κανονικότητας και τρέλας, μια εύθραυστη ψυχή, παραπαίει ανάμεσα στην ευαισθησία και στον ρεαλισμό, αναζητά την ταυτότητά της και βιώνει την απόγνωση στην οποία οδηγείται από τις εσωτερικές συγκρούσεις της. Η συγγραφέας γράφει μετά λόγου γνώσεως. Και το αποτέλεσμα είναι συγκλονιστικό.
＊Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Ένιωσε το αίμα να πυρώνει τα μάγουλά της. Δεν ανήκε πια στον εαυτό της. Όπου κι αν αναζητούσε καταφύγιο, οι άνθρωποι, εντελώς αναίσχυντα, είχαν ήδη σχηματίσει γι’ αυτή μια εικόνα την οποία δεν μπορούσε να ελέγξει. Αν βρεις το όνομά σου σε χείλη άλλων, έγραψε κάπου ο Ρίλκε, τότε πάρε ένα άλλο. Ψηλάφισε το πρόσωπό της με τα δάχτυλά της σαν να ‘θελε να βεβαιωθεί πως δεν της το είχαν πάρει ενόσω ήταν αναίσθητη και ήταν αδύνατον να βρίσκεται σε επιφυλακή.»
Δυο λόγια για τη συγγραφέα
Η Tove Ditlevsen γεννήθηκε το 1917 (αν και η ίδια, στην Παιδική ηλικία, αναφέρει ότι γεννήθηκε το 1918).
Από τις σημαντικότερες μορφές της δανέζικης λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, εμφανίστηκε στα γράμματα το 1939 με μια ποιητική συλλογή- ορόσημο (Η ψυχή του κοριτσιού ). Το 1976, σε ηλικία πενήντα οκτώ ετών, και μετά από μια δύσκολη ζωή με διαζύγια, ψυχολογικά προβλήματα και κλινικές αποτοξίνωσης, η Ditlevsen αυτοκτόνησε. Η παιδική της ηλικία στο Βέστερμπρο της Κοπεγχάγης, όπου μεγάλωσε, σε μια οικογένεια της εργατικής τάξης, επηρέασε το έργο της· η μεγάλη λογοτεχνική παραγωγή της, που περιλαμβάνει ποιήματα, μυθιστορήματα, διηγήματα, δοκίμια και άρθρα σε εφημερίδες, συχνά επικεντρώνεται σ’ εκείνο τον κόσμο, μιλώντας για τον έρωτα, τον γάμο, τη γραφή, το αλκοόλ, την ψυχική ασθένεια και τον θάνατο με ίσες δόσεις χιούμορ και μελαγχολίας. Αρκετά έργα της όπως τα Πρόσωπα (1968, Εκδόσεις Πατάκη, 2024, μτφρ. Κατερίνα Σχινά ) και η Εξάρτηση, το τρίτο μέρος της Τριλογίας της Κοπεγχάγης, (Εκδόσεις Πατάκη, 2023, μτφρ. Κατερίνα Σχινά) αντλούν από τις εμπειρίες των επανειλημμένων νοσηλειών της σε ψυχιατρικές κλινικές. Απέσπασε πολλά βραβεία, μεταξύ των οποίων τις «Χρυσές Δάφνες» (1956), και αγαπήθηκε πολύ από τους αναγνώστες, προσφέροντας ένα μοναδικό πανόραμα της ζωής μιας γυναίκας δημιουργού τον 20ό αιώνα.
