«Η Αφροδίτη με τη γούνα» του Λέοπολντ φον Ζάχερ Μάζοχ (κριτική) – Μια ιστορία «ρομαντικού» μαζοχισμού

Το ζήτημα των φαντασιώσεων και των περίπλοκων ερωτικών επιθυμιών έγκειται πολλές φορές στα συσσωρευμένα βιώματα, στο ασυνείδητο του ατόμου που με τον καιρό εκκολάπτουν συνήθειες και αποκρυσταλλώνονται συνειδητά ή ασυνείδητα, ανάλογα με τη δουλειά που καταβάλλει το άτομο, σε ελεγχόμενες ή μη συμπεριφορές. Κάποιες από αυτές είναι ο σαδισμός, ο μαζοχισμός και άλλων πολλών ειδών φετίχ, όπως θα έχει αναλύσει μεθοδικότατα ο Φρόιντ.

Πάνω σε αυτή τη βάση κινείται το πασίγνωστο μυθιστόρημα του Μαζόχ, Η Αφροδίτη με τη γούνα, ένα από τα κομβικά μυθιστορήματα για το ζήτημα αυτό, το οποίο ξεκίνησε μάλλον και επίσημα τον «διάλογο» για τον όρο μαζοχισμό. Ο όρος μαζοχισμός, εξάλλου, εφευρέθηκε το 1886 από τον ψυχίατρο Ρίχαρντ φον Κραφτ-Έμπινγκ (1840-1902) στο βιβλίο του Psychopathia Sexualis βασιζόμενος στο μυθιστόρημα του Μαζόχ. Μια ανάλυση που δυσαρέστησε, βέβαια, τον φον Μαζόχ, αλλά η οποία εν τέλει ήταν πολύ κοντά στην πραγματικότητα, μιας και όπως αποδείχτηκε η ιστορία του βιβλίου βασιζόταν σε πρωτογενή εμπειρία του συγγραφέα.

Ξεκινώντας και λέγοντας μερικά λόγια για την ιστορία του βιβλίου, η βασική πλοκή αφορά την περίεργη ερωτική σχέση μεταξύ του Σέβεριν και της Βάντα, όπως την ανακαλύπτει ο αφηγητής σε χειρόγραφο του ίδιου του Σέβεριν. Η περιγραφή, δηλαδή, μιας απλής γνωριμίας που καταλήγει όμως σε απόλυτη βιαιότητα. Καθώς ο Σέβεριν έχει ένα κρυφό τρόπο ικανοποίησης της ερωτικής του φαντασίωσης και αυτός δεν είναι άλλος από την υποταγή στο πρόσωπο που αγαπά.

Μια υποταγή, όμως, χωρίς όρια που καταλήγει στο να υπογράψει συμβόλαιο με τη Βάντα με το οποίο ήταν κυριολεκτικά σκλάβος της, παίρνοντας ως νέο όνομα το όνομα Γκρέγκωρ. Μια συνθήκη που λαμβάνει ανεξέλεγκτες διαστάσεις όταν η Βάντα, ως νέα Αφροδίτη, διστακτική στην αρχή, στη συνέχεια απολαμβάνει την όλη διαδικασία χρησιμοποιώντας μάλιστα για την πλήρη υποταγή του και εργαλεία βασανισμού, όπως το μαστίγιο, ή και το ίδιο της το σώμα. Ο Σέβεριν/Γκρέγκωρ, απολαμβάνει τη διαδικασία, θεωρώντας την ως μια ιδεαλιστική λύτρωση, ένδειξη αγάπης και πραγματικής λατρείας, φθάνοντας στα όρια της αποδοχής του πόνου ως κάθαρση, όπως ακριβώς οι χριστιανοί μάρτυρες.

Μια συνθήκη που λαμβάνει ανεξέλεγκτες διαστάσεις όταν η Βάντα, ως νέα Αφροδίτη, διστακτική στην αρχή, στη συνέχεια απολαμβάνει την όλη διαδικασία χρησιμοποιώντας μάλιστα για την πλήρη υποταγή του και εργαλεία βασανισμού...

Η όλη περιπέτεια, που απολήγει και κορυφώνεται στην Ιταλία, καταλήγει στην ταπείνωση του Σέβεριν/Γκρέγκωρ από έναν βίαιο εραστή της Βάντα, ο οποίος τον μαστιγώνει – επεισόδιο που οδηγεί στη διάλυση της ερωτικής αυτής συμφωνίας και στη «μετάλλαξη» του ίδιου του Σέβεριν. Με τα χρόνια, στην πιο ώριμη εκδοχή του που συνομιλεί με τον αφηγητή, φαίνεται να έχει αλλάξει και να θεωρεί την πλήρη ερωτική υποταγή ως ισοπεδωτική κατάσταση, έχοντας αντιθέτως αναπτύξει πιο σαδιστικές τάσεις.

Μια πολύ ιδιαίτερη ιστορία, συνοδευόμενη και από την ανάλογη αισθητική στη νέα έκδοση του βιβλίου· όπου πέρα από το πολύ όμορφο αισθητικό αποτέλεσμα, το οποίο μπορεί να διακρίνει ο αναγνώστης με ένα ξεφύλλισμα, η γλώσσα του κειμένου είναι, εξίσου προσεγμένη και ρέουσα.

Κλείνοντας, όπως είδαμε από τη βασική πλοκή του μυθιστορήματος έχουμε να κάνουμε με την προσέγγιση των πιο βαθιών σκοταδιών της ψυχής του ανθρώπου, γεμάτα ένταση και τραγικότητα. Το ξύπνημα των πιο σκοτεινών ενστίκτων κρύβει την απόλυτη και τραχιά βιαιότητα. Μια πάλη του ανθρώπου με τη φύση του, με το ζωικό του μέρος, που οδηγεί πολλές φορές στην αυτοκαταστροφή και την αυτοεκμηδένιση. Δεν είναι τυχαίο ότι επιλέγεται η Αφροδίτη για να εκπροσωπήσει αυτή την τάση. Η Αφροδίτη, εξάλλου, ως σύμβολο του ανόθευτου ερωτισμού κρύβεται πίσω από τις ενορμήσεις μας ως αρχέγονο σύμβολο που τυφλώνει τα «πολιτισμένα ήθη», όπως αντίστοιχα παρατηρούμε με τη Αφροδίτη του Χάινε στους Εξόριστους Θεούς.

^＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΡΙΤΣΑΣ είναι ποιητής και Υποψήφιος Διδάκτορας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή Το ματωμένο όνειρο (εκδ. Οδός Πανός).