«Η άλλη Εδέμ» του Πολ Χάρντινγκ (κριτική) – Ο χαμένος παράδεισος που έγινε κόλαση

Στις εκβολές του ποταμού Νew Meadows, στον κόλπο Casco της πολιτείας του Μέιν, βρίσκεται ένα τόσο μικρό νησί που δύσκολα μπορεί να το εντοπίσει κανείς στον χάρτη των ΗΠΑ. Πρόκειται για το νησί Μάλαγα. Μόνο που δεν είναι τόσο ειδυλλιακό όσο η αντίστοιχη ισπανική πόλη. Αντίθετα, η ιστορία του κουβαλάει κάμποσες διηγήσεις για τον σκληροτράχηλο βίο των λιγοστών κατοίκων του.

Οι μόλις 47 κάτοικοι του νησιού αναγκάστηκαν το 1912 να το εγκαταλείψουν άρον άρον...

Το νησί από την εποχή του Εμφυλίου Πολέμου έως και το 1912 ήταν το απάγκιο μιας μικρής διαφυλετικής κοινότητας που στηριζόταν οικονομικά στην αλιεία. Οι μόλις 47 κάτοικοι του νησιού αναγκάστηκαν το 1912 να το εγκαταλείψουν άρον άρον, όταν οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι αποφάσισαν πως έπρεπε να «αδειάσουν» την περιοχή από τους ακάθαρτους και πνευματικά υποδεέστερους κατοίκους της.

Η απομάκρυνσή τους ήταν βίαιη (σημειωτέον ότι υπήρχαν και παιδιά μεταξύ των νησιωτών), ενώ ο εκτοπισμός τους αποδείχθηκε ολέθριος, καθώς κάποιοι κατέληξαν σε ιδρύματα κι άλλοι πέθαναν. Επρόκειτο για μια πράξη νόμιμης σκληρότητας και αναίτιου πογκρόμ. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2010, πολλά χρόνια μετά, η πολιτεία του Μέιν εξέδωσε επίσημη «δημόσια συγγνώμη» για το γεγονός.

Φοκνερικό πνεύμα 

Τι από όλα αυτά χρησιμοποιεί ο Πολ Χάρντινγκ για να αναπλάσει τη ζωή στο Απλ Άιλαντ (όπως ονομάζει το δικό του νησί) στο νέο του μυθιστόρημα Η άλλη Εδέμ; Ο ίδιος λέει όχι πολλά, αν και είναι φανερές οι αναφορές στο πραγματικό γεγονός. Εντούτοις, εξαρχής έχεις την αίσθηση πως πρόθεση του Αμερικανού συγγραφέα (βραβευμένου με Πούλιτζερ) δεν ήταν να μεταμορφώσει το ιστορικό γεγονός προβάροντας πάνω του ένα ντύμα μυθοπλασίας.

Τούτο το μυθιστόρημα διαθέτει πολλούς περισσότερους δρόμους ανακάλυψης από μια κουκκίδα στο χάρτη, κάπου στον Ατλαντικό. Η μαστοριά του Χάρντιγκ φαίνεται από το πυκνό και ποιητικό ύφος του, τόσο κοντά σ’ αυτό που έχουμε στο μυαλό μας ως «φοκνερικό» πνεύμα.

Μια εσωτερική φλόγα δονεί την ιστορία, ένα βύθισμα στον κλειστό πυρήνα των χαρακτήρων, μια ροή συνείδησης που διαστρέφει τους χρόνους. Κάθε πρόταση κουβαλάει ένα δικό της βάρος, σε σημείο που να δίνει τη δυνατότητα στο κείμενο να αυτονομείται αρκετές φορές από την κύρια πλοκή.

Μια εσωτερική φλόγα δονεί την ιστορία, ένα βύθισμα στον κλειστό πυρήνα των χαρακτήρων, μια ροή συνείδησης που διαστρέφει τους χρόνους. Κάθε πρόταση κουβαλάει ένα δικό της βάρος, σε σημείο που να δίνει τη δυνατότητα στο κείμενο να αυτονομείται αρκετές φορές από την κύρια πλοκή.

Σκηνές επικές, ενδοστρεφείς, γεμάτες από παλλόμενα χρώματα και με το μεθυστικό άρωμα της παρθένας φύσης να εισδύει από παντού, κατακλύζουν το μυθιστόρημα. Ο Χάρντινγκ μεταπλάθει την εδεμική φύση του Απλ Άιλαντ σε κυρίαρχο παράγοντα του βιβλίου. Την κάνει να μοιάζει (και να είναι) αναπόσπαστο μέρος της πλοκής.

Η αρχή της ιστορίας 

Η ιστορία ξεκινάει από το 1792 όταν ο πρώην σκλάβος Μπέντζαμιν Χάνι και η Ιρλανδή γυναίκα του, Πέισιενς, αποφασίζουν να ζήσουν ελεύθεροι στο ερημονήσι. Το Άπλ Άιλαντ πήρε το όνομά του από τις μηλιές που φύτεψε εξαρχής ο Χάνι. Προοδευτικά το νησί έγινε τόπος λύτρωσης και για άλλους σκλάβους, απόκληρους του κόσμου και ιθαγενείς. Μια πανσπερμία φυλών που γέννησε διάφορες επιμειξίες, αλλά και ενδογαμίες.

Το νησί το δέρνουν συχνά οι αέρηδες και οι καταιγίδες, αλλά από την άνοιξη και μετά ένας λαμπρός ήλιος το λούζει, ενώ ο ουρανός (ειδικά ο νυχτερινός) μοιάζει με αραβούργημα.

Εκατό χρόνια μετά, οι απόγονοι του ζευγαριού είναι λίγοι, πάμφτωχοι, πεινασμένοι, αλλά τουλάχιστον ήσυχοι στον παράδεισό τους. Μέσω ενός διαύλου έρχονται σε επαφή με τους κατοίκους της ενδοχώρας, κάνοντας διάφορες δουλειές του ποδαριού γι’ αυτούς, αλλά οι επισκέψεις που δέχονται είναι ελάχιστες. Το νησί το δέρνουν συχνά οι αέρηδες και οι καταιγίδες, αλλά από την άνοιξη και μετά ένας λαμπρός ήλιος το λούζει, ενώ ο ουρανός (ειδικά ο νυχτερινός) μοιάζει με αραβούργημα.

Εκεί ζουν οι βασικοί ήρωες του μυθιστορήματος. Η γριά Έσθερ Χάνι που είναι καθηλωμένη σε μια καρέκλα και διαρκώς καπνίζει την πίπα της. Μια γυναίκα που έχει περάσει πολλά, έχει κακοποιηθεί από τον πατέρα της, τον οποίο σε μια στιγμή απόγνωσης τον σκότωσε και έκτοτε αισθάνεται πως την κυνηγάει μια κατάρα.

Ο γιος της, Έχα Χάνι, καρπός του βιασμού της από τον πατέρα της, ζει μαζί της όπως και τα παιδιά του. Η γυναίκα του έχει χαθεί από καιρό. Ένα από τα παιδιά του, ο Ίθαν, θα αποτελέσει σημαντικό μέρος του μυθιστορήματος, καθώς διαθέτει σπάνιο ταλέντο στη ζωγραφική και είναι ο μόνος που φεύγει από το νησί για να βρει καλύτερη τύχη.

Οι ιδιαίτεροι νησιώτες 

Οι άνθρωποι του νησιού είναι γεμάτοι ιδιαιτερότητας. Δύο ξαδέλφια είναι παντρεμένα, κάποια παιδιά είναι φιλάσθενα και, ίσως, έχουν κάποια μορφή νοητικής στέρησης, ενώ ένας άλλος, ο Ζάκαρι Μάρτυς μου ο Θεός, ζει σε μια κουφάλα δέντρου, την οποία έχει χαράξει με σκηνές από τη Βίβλο.

Ο μοναδικός που τους επισκέπτεται κάθε καλοκαίρι είναι ο ιεραπόστολος Μάθιου Ντάιαμοντ. Αν και μέσα του φωλιάζει ο ρατσισμός (δεν μπορεί να ανεχτεί ότι λευκοί και μαύροι συνυπάρχουν), διαθέτει την απαραίτητη φλόγα ιδεαλισμού να κάνει μάθημα στα παιδιά και να προάγει τα ταλέντα τους. Αυτός θα είναι, άλλωστε, η αιτία που ο λευκός Ίθαν θα προσπαθήσει να ανοίξει τα φτερά του για κάτι καλύτερο.

Πόσο αβέβαιη είναι η μοίρα αυτών των ανθρώπων. Όταν θα καταφτάσει η πρώτη επιτροπή του κυβερνήτη του Μέιν θα κατανοήσουν πως ο έξω κόσμος τους βλέπει σαν μια ομάδα αμαρτωλών, βρόμικων, μικρονοϊκών υπάρξεων που πρέπει να φύγουν άμεσα από το νησί.

Πόσο αβέβαιη είναι η μοίρα αυτών των ανθρώπων. Όταν θα καταφτάσει η πρώτη επιτροπή του κυβερνήτη του Μέιν θα κατανοήσουν πως ο έξω κόσμος τους βλέπει σαν μια ομάδα αμαρτωλών, βρόμικων, μικρονοϊκών υπάρξεων που πρέπει να φύγουν άμεσα από το νησί. Την ίδια στιγμή που αναγκάζονται σε υποχρεωτικό ξεριζωμό, εξαφανίζεται ο Ίθαν καθώς ο αφέντης που του είχε προσφέρει κατοικία τον έδιωξε όταν διαπίστωσε πως είχε ερωτικές σχέσεις με την γκουβερνάντα του σπιτιού. Λες και η μοίρα των ανθρώπων του Άπλ Άιλαντ είναι στιγματισμένη εξαρχής. Στην πραγματικότητα τους διώχνουν σαν να είναι καταπατητές με σκοπό στο νησί να χτιστεί ένα ξενοδοχείο. Ο «πολιτισμός» νικάει με χαρακτηριστική ευκολία.

Ο Χάρντινγκ ξέρει να εξατομικεύει την τραγωδία κάθε ήρωα, να εστιάζει πάνω του, να εισδύει στον ψυχισμό του, έτσι ώστε το ιστορικό πλαίσιο να μην υποσκάπτει τα θεμέλια και την ουσία του μυθιστορήματος.

Οι οπαδοί της ευγονικής 

Δεν κρύβει, δε, πως πέραν των επιχειρηματικών κινήτρων, οι γραφειοκράτες και οι ιατροί του Μέιν εμφορούνται από τις εξωφρενικές ιδέες περί ευγονικής που στις αρχές του 20ου αιώνα έβρισκαν αρκετά εύπιστα αυτιά να τις δεχθούν. Μάλιστα, ο Χάρντιγνκ αναφέρει ότι στο Συνέδριο Ευγονικής που είχε διεξαχθεί στο Λονδίνο και προωθούσε αυτές τις ακατανόμαστες θεωρίες περί μειονεξίας κάποιων ανθρώπων, εισηγητής ήταν και ο γιος του Δαρβίνου!

Στα μάτια όλων αυτών των «επιστημόνων» οι νησιώτες του Άπλ Άιλαντ είναι άνθρωποι ενός κατώτερου θεού που χρήζουν άμεσης εισαγωγής σε «ειδικά» ιδρύματα. Με τα γνωστά επακόλουθα.

Ο Μιχάλης Μακρόπουλος προχώρησε μια λελογισμένη χρήση κάποιων ιδιωματισμών στην εκφορά του λόγου των κατοίκων, η οποία εκ των πραγμάτων δεν είναι αστική. Αυτή η απόφαση αφαιρεί το περιττό βάρος του φολκλόρ και τονίζει ακόμη περισσότερο την αληθοφάνεια των χαρακτήρων. Ως εκ τούτου, μάς παραδίδει μια άρτια μετάφραση.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο Ίθαν σχεδιάσε τις σειρές του απλωμένου χόρτου και το λιβάδι ξεπρόβαλε στον κενό χώρο γύρω του. Σχεδίασε το χαρτοκοπτικό και τους άντρες που τσουγκράνιζαν από πίσω, και ήταν σαν θερισμός ενός αόρατου λιβαδιού σ’ έναν αόρατο πλανήτη. Ή σαν απομεσήμερο όπου χάραζαν αυλάκια γύρω από έναν πλανητικό κύλινδρο, σκέφτηκε η Μπρίτζετ. Το φως στο αληθινό λιβάδι μπρος της ήταν γεμάτο αιωρούμενη γύρη, σκόνη και σκύβαλα από τον θερισμό», (σελ. 160)