«Ο ανυπόφορος γκάουτσο» του Ρομπέρτο Μπολάνιο (κριτική) – Ο τελευταίος αποχαιρετισμός του Χιλιανού συγγραφέα

Σκέψεις ενός αυθεντικού Μπολανιολόγου (sic): τι θα μπορούσε να είχε γράψει αυτό το φοβερό παιδί της χιλιανής λογοτεχνίας αν δεν είχε φύγει τόσο νωρίς από τη ζωή;  Αν κρίνει κανείς από τα κατάλοιπά του, όλα τα post mortem βιβλία του που είχαμε την τύχη να διαβάσουμε, εύκολα μπορούμε να συμπεράνουμε πως έφυγε τη στιγμή που βρισκόταν σε πλήρη ακμή.

Ο ύστατος λογοτεχνικός αποχαιρετισμός του είναι η συλλογή διηγημάτων Ο ανυπόφορος γκάουτσο που εκδόθηκε το 2003 στη Βαρκελώνη από τις εκδόσεις Anagrama. Ήταν το πρώτο μεταθανάτιο έργο του για να ακολουθήσουν οι έτερες συλλογές διηγημάτων του Τηλεφωνήματα (μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, εκδ. Άγρα) και Πουτάνες φόνισσες (μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, εκδ. Άγρα).

Η περιπέτεια της συλλογής και της υγείας του 

Το ιδιαίτερο μ’ αυτό το βιβλίο, δείγμα της απόλυτης ταύτισης του Μπολάνιο με την ουσία της λογοτεχνίας, είναι ότι παραδόθηκε στον Ισπανό εκδότη του λίγες ημέρες πριν εκπνεύσει.

Συγκεκριμένα, στις 29 Ιουνίου 2003, ο Μπολάνιο έμενε με τον γιο του, Λαουτάρο, σε ένα διαμέρισμα αστο Blanes. Το επόμενο πρωί, κι αφού άφησε τον γιο του στο σχολείο, άρχισε να αισθάνεται άσχημα και τελικά να κάνει αιμόπτυση. Ανήσυχος για την κατάσταση της υγείας του (είχε χρόνια ηπατική ανεπάρκεια) κάλεσε την Carmen Pérez de Vega, την τελευταία του σύντροφο, η οποία πήγε να τον πάρει από τη Βαρκελώνη με αυτοκίνητο με σκοπό να τον μεταφέρει στο νοσοκομείο.

Ωστόσο, ο Μπολάνιο ούτε που ήθελε να ακούσει για νοσοκομείο. Της ζήτησε επιμόνως να τον πάει στο σπίτι της. Εκεί τύπωσε το αντίγραφο της συγκεκριμένης συλλογής (την είχε αποθηκεύσει σε μια δισκέτα) και την ίδια μέρα παρέδωσε τον πάκο με τα τυπωμένα χαρτιά στον φίλο του, Jorge Herralde, εκδότη του Anagrama, όπου δημοσίευσε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του. Νωρίς το πρωί της 1ης Ιουλίου, ο Ρομπέρτο ​​ξύπνησε κάνοντας νέα αιμόπτυση και τότε η Κάρμεν τον πήγε χωρίς δεύτερη κουβέντα στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Valle de Hebron. Εκεί έμεινε δύο εβδομάδες ώσπου κατέληξε ενώ περίμενε να του γίνει μεταμόσχευση ήπατος.

Το βραβείο

Γνωρίζοντας όλα αυτά, ίσως διαβάσει κανείς με άλλο… μάτι αυτή τη συλλογή. Μέσα σ’ αυτές τις λέξεις δεν υπάρχει μόνο ο πειραματισμός της γραφής ενός ανήσυχου συγγραφέα.

Δεν βρίσκεται μόνο ο οφειλόμενος σεβασμός σε συγγραφείς που βοήθησαν τον Μπολάνιο να γίνει αυτό που έγινε (βλ. Μπόρχες και Κάφκα), αλλά και η αγωνία του ανθρώπου που έβλεπε τις μέρες του να λιγοστεύουν επικίνδυνα και τον ανάγκαζαν να επισπεύσει τις λογοτεχνικές καταγραφές του.

Για την ιστορία: Ο ανυπόφορος γκάουτσο θα λάβει το βραβείο αφήγησης Altazor, ένα χρόνο μετά τον θάνατό του, ενώ την μεθεπόμενη χρονιά πήρε ξανά το βραβείο για το μυθικό και λαβυρινθώδες 2666.

Για την ιστορία: Ο ανυπόφορος γκάουτσο θα λάβει το βραβείο αφήγησης Altazor, ένα χρόνο μετά τον θάνατό του, ενώ την μεθεπόμενη χρονιά ο Μπολάνιο πήρε ξανά το βραβείο για το μυθικό και λαβυρινθώδες 2666 (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος, εκδ. Άγρα).

Η συλλογή αποτελείται από πέντε ιστορίες και δύο διαλέξεις του Μπολάνιο που γράφτηκαν τους τελευταίους μήνες της ζωής του. Μέσα σ’ αυτές πραγματεύεται όλες τις βασικές θεματικές που όρισαν τη λογοτεχνική του υπόσταση: Η ζεύξη της πραγματικότητας με τη μυθοπλασία, έτσι που στο τέλος να μην μπορείς να διαχωρίσεις τη μια από την άλλη, είναι ο ένας πυλώνας.

Ο Ρομπέρτο Μπολάνιο (Σαντιάγο της Χιλής, 1953 - Βαρκελώνη 2003), πεζογράφος και ποιητής, έχει επιβληθεί ως ένας από τους σημαντικότερους Λατινοαμερικανούς συγγραφείς του καιρού μας. Γεννήθηκε στη Χιλή, αλλά σε ηλικία 13 ετών μετανάστευσε με την οικογένειά του στο Μεξικό. Το 1973 αποφάσισε να επιστρέψει στη Χιλή προκειμένου να στηρίξει το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του Αλλιέντε, έφτασε όμως λίγες μέρες μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του Πινοσέτ. Συνελήφθη για τη συμμετοχή του στην αντίσταση ενάντια στη δικτατορία, ενώ μετά την απελευθέρωσή του επέστρεψε στο Μεξικό, απ όπου αργότερα μετανάστευσε στην Ισπανία (1978) για να εγκατασταθεί οριστικά στην Blanes, μια μικρή παραθαλάσσια πόλη της Καταλωνίας. Πέθανε στη Βαρκελώνη το 2003 από δυσλειτουργία του ήπατος, η οποία τον ταλαιπωρούσε για περισσότερο από μία δεκαετία.

Η λογοτεχνία ως υπόσταση, αντικείμενο έρευνας, παίγνιο, αλλά και μέλος της πλοκής, είναι η δεύτερη θεματική του Χιλιανού συγγραφέα, ενώ δεν λείπουν οι σκιαμαχίες μεταξύ ζωής και θανάτου, η αστυνομική ίντριγκα, όπως και η αναζήτηση μιας αλήθειας που δεν επιδιώκει να αποδειχθεί καθολική, αλλά μόνο ιδιωτική. Προσφέρεται μόνο σε όσους θέλουν έντονα να τη συναντήσουν και να την κατακτήσουν.

Συνάντηση με τον Κάφκα 

Από αυτές τις πέντε ιστορίες δεν γίνεται να μην ξεχωρίσεις τον «Αστυνόμο των αρουραίων» που είναι στην ουσία μια συνομιλία του Μπολάνιο με τον Κάφκα και το διήγημά του «Η Ζοζεφίνα η τραγουδίστρια». Ο αστυνόμος είναι κι αυτός αρουραίος που ψάχνει να βρει τον… σίριαλ κίλερ που σκοτώνει τον ένα μετά τον άλλο τους «συμπολίτες» του, μέσα στις σκοτεινές και απομακρυσμένες σύραγγες της πόλης.

Το διήγημα πλέκει με εξαιρετικό τρόπο την αστυνομική ίντριγκα με το θρίλερ, αλλά και το υπαρξιακό «στένεμα» μέσα στο οποίο κινείται ο αστυνομικός που, όχι, δεν είναι πανίσχυρος, αλλά υπόκειται κι αυτός στη σκληρή νομοτέλεια μιας δύσκολης ζωής. Σαν αυτή που έχει οριστεί για τους αρουραίους.

Υπόκλιση στον «μέγα» Χόρχε Λουίς Μπόρχες είναι το διήγημα που δίνει και τον τίτλο στη συλλογή «Ο ανυπόφορος γκάουτσο». Είναι ο ορισμός της διακειμενικότητας, καθώς πέραν του Μπόρχες υπάρχουν αναφορές στον Ντι Μπενεντέττο, τον Κορτάσαρ και τον Φρεζάν.

Ο «α-τυπικός» αστυνομικός είναι ένας καλλιτέχνης που ψάχνει μια αλήθεια που οι άλλοι δεν θέλουν να δουν. Ιδού, λοιπόν, και ένας ακόμη πλάγιος συμβολισμός του Μπολάνιο για τη σημασία του καλλιτέχνη, αλλά και την τέχνη ως εμμονή και πηγή διαφορετικότητας.

Υπόκλιση στον Μπόρχες

Υπόκλιση στον «μέγα» Χόρχε Λουίς Μπόρχες είναι το διήγημα που δίνει και τον τίτλο στη συλλογή «Ο ανυπόφορος γκάουτσο». Είναι ο ορισμός της διακειμενικότητας, καθώς πέραν του Μπόρχες υπάρχουν αναφορές στον Ντι Μπενεντέττο, τον Κορτάσαρ και τον Φρεζάν.

Πρωταγωνιστής είναι ο δικηγόρος Περέδα που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη λογοτεχνία (πιο Μπορχεσιανός δεν γίνεται). Ένας αστός που αποφασίζει να επιστρέψει στην ύπαιθρο (όπως έκανε μικρός με τον πατέρα του) που μοιάζει να είναι μια επιστροφή στην ουσιαστική Εδέμ των ανθρώπων, στη μήτρα των πάντων.

Η σχέση του με τους γκάουτσος που πλέον κυνηγούν κουνέλια και δεν θυμίζουν τα κλέη του παρελθόντος θα τον αλλάξει ριζικά και όταν θα επιστρέψει ξανά στην πόλη δεν θα είναι για πολύ. Το χώμα και η γη τον καλούν ξανά πίσω.

Το θαυμαστό σ’ αυτό το διήγημα είναι ότι ο Μπολάνιο καταφέρνει να αφήσει τους κυματισμούς του κωμικού στοιχείου να ακολουθήσουν την πορεία του τραγικού, δίχως να χάνεται η δύναμη ούτε του ενός ούτε του άλλου.

Οι ιστορίες «Τζιμ» και «Το ταξίδι του Άλβαρο Ρουσσελό» βασίζονται σε πραγματικά πρόσωπα. Στην πρώτη, ο πρωταγωνιστής είναι ο Αμερικανός ιδιοκτήτης μιας πιτσαρίας που σύχναζε ο Μπολάνιο όταν είχε χρήματα για να φάει! Η δεύτερη αναφέρεται στον συγγραφέα Άλβαρο Ρουσσελό που έχει πάθει εμμονή με έναν Γάλλο σκηνοθέτη που πιστεύει ότι του «κλέβει» τα βιβλία για να φτιάξει τα δικά του σενάρια. Ωστόσο, περισσότερο από μια αναζήτηση, ο Μπολάνιο καταφέρνει να αποσταθεροποιήσει τον ήρωα εσωτερικά και να τον θέσει σε μια κατάσταση ένδον περιήγησης.

Τέλος, η έκδοση συμπληρώνεται με δύο μικρά διηγήματα που τα ονομάζει «καθολικά» λόγω της θεματική τους (όντως, έχουν να κάνουν με τη θρησκεία), καθώς και δύο διαλέξεις του Μπολάνιο με τίτλο «Λογοτεχνία + Ασθένεια = Ασθένεια» και «Οι μύθοι του Κθόλου» που μιλάει εκτενώς για τη λογοτεχνία της Λατινικής Αμερικής και ιδιαιτέρως της αργεντίνικης. Και στις δύο αυτές διαλέξεις διακρίνεται το σπινθηροβόλο, περιπαιχτικό, πρωτότυπο και λαγαρό πνεύμα του Μπολάνιο.

 ^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Απόσπασμα από το βιβλίο:

«Με λέμε Χοσέ, παρότι τα άτομα που με γνωρίζουν με γωνάζουν Πέπε, και μερικοί, συνήθως όσοι δεν με γνωρίζουν πολύ καλά ή δεν έχουν οικειότητα μαζί μου, με αποκαλούν Πέπε ο Μπάτσος. Το Πέπε είναι χαϊδευτικό υποκοριστικό, φιλικό, εγκάρδιο, δεν με μειώνει ούτε με γιγαντώνει, μια ονομασία που δείχνει, επιπλέον, κάποιον τρυφερό σεβασμό, αν μου επιτρέπεται η έκφραση, όχι έναν σεβασμό απόμακρο. Μετά ακολουθεί το άλλο όνομα, το παρατσούκλι, η ουρά ή η καμπούρα, που το σέρνω με ευχαρίστηση, χωρίς να προσβάλλομαι, κατά κάποιον τρόπο επειδή ποτέ ή σχεδόν ποτέ δεν το χρησιμοποιούν μπροστά μου» (σελ. 65).