«Το σπίτι των ονείρων» της Κάρμεν Μαρία Ματσάδο (κριτική) – Ένα μανιφέστο ενάντια στα έμφυλα στερεότυπα

To σπίτι των ονείρων (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Αντίποδες). είναι κάτι παραπάνω από μια εκ βαθέων αλά Ουάιλντ εξομολόγηση για την ψυχολογική και σωματική κακοποίηση που υπέστη η συγγραφέας, Μαρία Ματσάδο, από την πρώην σύντροφό της. Είναι, πρωτίστως, ένα μανιφέστο ενάντια στα έμφυλα στερεότυπα. 

Η φαινομενική αποδοχή της διαφορετικότητας φαίνεται να αποτελεί ένα διαρκές αφήγημα των καπιταλιστικών μίντια. Κατά κανόνα, οι περιπτώσεις που προβάλλονται αφορούν πάντοτε τα άτομα που εξάρουν και επιβεβαιώνουν τα υπάρχοντα στερεότυπα -τα οποία και διατηρεί το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού για το φύλο, αλλά και για άλλα θέματα- και έχουν να κάνουν είτε με το κομμάτι του φιλήσυχου gay πολίτη που απλώς διεκδικεί το δικαίωμα να μιμηθεί την cis straight εμπειρία και να ζήσει ομαλά εντός του καπιταλιστικού κομφορμισμού, είτε την καρικατούρικη απεικόνιση ορισμένων ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων.

Ετεροκανονικότητα

Η παραπάνω πραγματικότητα οδηγεί σε αντίστοιχη λογοτεχνική ένδεια: το κλασικό αφήγημα της ετεροκανονικότητας αφορά, δηλαδή, το στόρυ της ανακάλυψης της ταυτότητας του ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμου και της δραματικής σύγκρουσης με το οικογενειακό περιβάλλον. Τις σπάνιες φορές που θα υπάρξει μια ιστορία για ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα χωρίς η ταυτότητά τους να είναι αιτία σύγκρουσης, αναδύονται χαρακτήρες που υφίστανται μια συντονισμένη εξυγίανση, μια ετεροκανονικοποίηση που σκοπό έχει να λειάνει την διαφορετικότητα για να ταιριάξει στις νόρμες του έμφυλου σεξισμού.

Παράλληλα, στις περιπτώσεις που ένα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο εγκληματεί και παραβαίνει το νόμο, το περιστατικό ανάγεται, κατά κανόνα, σε χαρακτηριστικό παράδειγμα για την υποτιθέμενη ανηθικότητα της κοινότητας, τάχα ως αντιπροσωπευτικό είδος συμπεριφοράς κάθε ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμου, ως αήθης απόδειξη της διαβρωτικής επίδρασης της μη ετεροκανονικής ταυτότητας στην κοινωνία.

H Mατσάδο, πέρα από την επώδυνη χαρτογράφηση του προσωπικού της τραύματος, υπερασπίζεται την ανθρωπινότητα τόσο του θύματος όσο και του θύτη.

H Mατσάδο, πέρα από την επώδυνη χαρτογράφηση του προσωπικού της τραύματος, υπερασπίζεται την ανθρωπινότητα τόσο του θύματος όσο και του θύτη, θέλοντας να καταρρίψει όλα τα παραπάνω. Τα έμφυλα στερεότυπα που θέλουν τις γυναίκες περισσότερο συναισθηματικές ή σωματικά αδύναμες, δημιουργούν αφηγηματικά τετελεσμένα και επιδρούν στους τρόπους που προσλαμβάνουμε μια ιστορία κακοποίησης. Οι προκαταλήψεις για τα φύλα, δήθεν εξακριβωμένες από έναν αναξιόπιστο και μη επαληθεύσιμο επιστημονισμό, διαμορφώνουν χαλκευμένα την πρόσληψη των γεγονότων.

Ακόμα και υπό τους όρους της καλοπροαίρετης προκατάληψης (benevolent prejudice), δηλαδή στερεοτύπων που μπορεί να καταδεικνύουν σε πρώτη φάση μια επιδερμικά θετική θέαση μιας ομάδας ατόμων -όπως για παράδειγμα η αντίληψη πως οι Ασιάτες είναι καλοί στα μαθηματικά ή πως τα μαύρα άτομα έχουν καλύτερες αθλητικές επιδόσεις- τα προκατασκευασμένα συμπεράσματα καταλήγουν να μάς φυλακίζουν σε ιδεοληψίες που αγνοούν την σημαντικότητα του ατομισμού και της προσωπικής εμπειρίας.

Μάρτυρες περιστατικών

Στο Σπίτι των Ονείρων γινόμαστε μάρτυρες περιστατικών που διαδραματίζονται μετά από το υποτιθέμενο ευτυχισμένο τέλος, όταν τα δύο κεντρικά πρόσωπα ζουν πλέον μαζί και υποτίθεται πως είναι ευτυχισμένα. Το ενδεχόμενο της γυναικείας κακοποίησης από γυναίκα έχει αγνοηθεί συστηματικά επειδή για την κοινωνία μια γυναίκα είναι τόσο αδύναμη και υπόχρεη σε ορισμένα δήθεν φυσικά χαρακτηριστικά, που είναι απίθανο να μπορεί να φερθεί το ίδιο κακοποιητικά, όπως ένας άνδρας.

Η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο γεννήθηκε το 1986 στην Αλλεντάουν της Πενσυλβάνια. Η πρώτη συλλογή διηγημάτων της, το Her Body and Other Parties, έφτασε στη μικρή λίστα για το National Book Award και απέσπασε πολλά και σημαντικά βραβεία. Το 2018 οι New York Times συμπεριέλαβαν το Her Body and Other Parties στα μέλη της «Νέας Πρωτοπορίας», ως ένα από τα «15 αξιοσημείωτα βιβλία γυναικών που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε και γράφουμε τη λογοτεχνία του 21ου αιώνα». Το δεύτερο βιβλίο της, το Σπίτι των Ονείρων, απέσπασε διθυραμβικές κριτικές και κέρδισε το Folio prize το 2021.

Η συγγραφέας μάς δίνει παραδείγματα ακόμα και από υποθέσεις που κατέληξαν στο φόνο, χωρίς να ληφθούν σοβαρά υπόψη από τη δικαιοσύνη. Άλλωστε, ο σεξισμός τοποθετεί τις ερωτικές γυναικείες σχέσεις υποδεέστερα από τις ετεροκανονικές, αφού για την κοινή φοβική αντίληψη είναι αδύνατο να υφίσταται μια παθιασμένη και ολοκληρωμένη σχέση χωρίς την παρουσία άνδρα.

Σε αυτό το σημείο μπορούμε να θυμηθούμε και την μελέτη της Άννας Σιμάτη, Οι Νταλίκες και τα γυναικάκια τους (εκδ. Futura). Τόσο στο βιβλίο της Ματσάδο, όσο και στη μελέτη της Σιμάτη, η αρρενωπότητα και η θηλυκότητα απεγκλωβίζονται από τις βιολογικές συνδέσεις του παρελθόντος και εξετάζονται κοινωνικά.

Η Ματσάδο παρουσιάζει τις πολλές πτυχές της butch λεσβιακής ταυτότητας, μιας και τόσο η ίδια, όσο και η πρώην σύντροφός της φαίνεται να ταυτίζονται με εκφάνσεις της αρρενωπότητας.

Η Ματσάδο παρουσιάζει τις πολλές πτυχές της butch λεσβιακής ταυτότητας, μιας και τόσο η ίδια, όσο και η πρώην σύντροφός της φαίνεται να ταυτίζονται με εκφάνσεις της αρρενωπότητας. Η αρρενωπότητα και η θηλυκότητα, όπως συμπεραίνουμε και από την προαναφερόμενη μελέτη, δεν συνδέονται απαραιτήτως με το βιολογικό φύλο, αντιθέτως, υπάρχουν θηλυκές αρρενωπότητες και ανδρικές θηλυκότητες, ποικιλία ταυτοτήτων που φιμώνεται συστηματικά από οποιαδήποτε μορφή ορατότητας.

Κοινωνική τάξη και οικονομικό στάτους

Γίνεται βέβαια φανερό μέσα από την αφήγηση πως εξίσου μεγάλο ρόλο παίζει η κοινωνική τάξη και το οικονομικό στάτους. Η κακοποιητική σύντροφος της συγγραφέως ήταν αρκετά πιο ευκατάστατη από την ίδια, χαρακτηριστικό που καταλήγει να επηρεάζει σημαντικά την διαχείριση μιας τέτοιας υπόθεσης από τη δικαιοσύνη.

Σε τελική ανάλυση, το νόημα της ιστορίας που αφηγείται η Ματσάδο δεν αφορά μια υποτιθέμενη απόδειξη πως οι ομοερωτικές σχέσεις είναι προβληματικές ή πως η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα είναι δυσλειτουργική, αλλά πως οι ομοερωτικές σχέσεις είναι πάνω από όλα ανθρώπινες και αυτό δίνει το αναφαίρετο δικαίωμα στα μέλη της να ευτυχίσουν ή να δυστυχήσουν χωρίς κανένας να ανάγει τις λεπτομέρειες της ζωής τους σε αφήγηση υπέρ ή κατά της κοινότητας.

Η υποχρέωση της ευτυχίας για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα προκύπτει από την φοβική ρητορική των μίντια, αλλά και από τον ίδιο τον καπιταλισμό.

Η υποχρέωση της ευτυχίας για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα προκύπτει από την φοβική ρητορική των μίντια, αλλά και από τον ίδιο τον καπιταλισμό. Ο πολύχρωμος καπιταλισμός (rainbow capitalism) προσχώρησε με ευκολία στον υπάρχοντα έμφυλο, με αποτέλεσμα βιομηχανίες με μοναδικό σκοπό το κέρδος να προωθούν μια εικόνα ψευδούς αποδοχής, που σκοπό έχει να λανσάρει προϊόντα που απευθύνονται στη νέα βιομηχανία του ετεροκανονικού queer.

Σε αυτή την βιομηχανία τα queer άτομα οφείλουν να ακολουθούν το ετεροκανονικό παράδειγμα και να παντρεύονται, ζώντας, υποτίθεται, το happy ever after τους, όπως ακριβώς και τα straight ζευγάρια, παρά το ότι ο γάμος ως θεσμός φαίνεται να αποτυγχάνει, χωρίς να επιφέρει την οποιαδήποτε είδους ευτυχία, αντιθέτως, όπως δείχνουν οι στατιστικές, οδηγεί συχνά σε διάλυση της σχέσης και διαζύγιο.

Το σπίτι των ονείρων, βέβαια, αποτελεί, εκτός όλων των παραπάνω, ένα γοητευτικό μεταφορικό κείμενο που μιλά για το τραύμα και την ενηλικίωση. Με αμέριστη χρήση διακειμενικότητας και αναφορών στην ποπ κουλτούρα, η συγγραφέας κινείται στα περιστατικά της παρελθούσας κακοποιητικής σχέσης με εντυπωσιακή τεχνική που παραπέμπει σε μια λογοτεχνική άσκηση για την κοινωνική αντίληψη του φαινομένου της αγάπης, ανάλογη με εκείνης του Roland Barthes στα Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου (εκδ. Κέδρος). 

^＊Η ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΩΣΤΑ-ΦΩΤΗ είναι συγγραφέας.