«Το λεξικό των χαμένων λέξεων» της Πιπ Γουίλιαμς (κριτική) – Όταν οι γυναίκες αρχίζουν να έχουν λόγο για τις λέξεις τους

Υπάρχουν σημαντικές και ασήμαντες λέξεις, και με ποιο κριτήριο τις κατατάσσει κανείς σε μία από τις δύο κατηγορίες; Άραγε, μπορούν οι λέξεις να μας καθορίσουν ή έχουμε τη δύναμη να αλλάξουμε εμείς τη σημασία τους;

Τα πραγματικά γεγονότα

Το 1857 αποφασίζεται από την Επιτροπή Μη Καταγεγραμμένων Λέξεων της Φιλολογικής Εταιρείας του Λονδίνου η έκδοση ενός καινούριου Αγγλικού Λεξικού, το οποίο θα διαδεχτεί το Λεξικό της αγγλικής γλώσσας του Σάμιουελ Τζόνσον.

Επιμελητής της έκδοσης ορίζεται ο Τζέιμς Μάρεϊ, ο οποίος μετακομίζει από το Λονδίνο στην Οξφόρδη και εγκαθίσταται στο Σάνισαϊντ. Όλες οι εργασίες για την προετοιμασία του υλικού που θα περιλαμβάνεται στο Λεξικό, γίνεται σε ένα παράσπιτο από λαμαρίνα, το οποίο κατασκευάζει ο Μάρεϊ στον κήπο του σπιτιού του.

Είναι το σκριπτόριο, όπου ο καθηγητής Μάρεϊ, με τους βοηθούς που έχει προσλάβει, κάνει τη διαλογή, την ταξινόμηση και την καταγραφή των λέξεων, οι οποίες μετά αποθηκεύονται στις αμέτρητες θυρίδες που καλύπτουν τους τοίχους του οικήματος. Το 1884 εκδίδεται το πρώτο από τα εκατόν είκοσι πέντε τεύχη του Αγγλικού Λεξικού της Οξφόρδης, η έκδοση του οποίου ολοκληρώνεται το 1928.

Η ιστορία της Εσμέ

Στο σκριπτόριο αυτό μεγαλώνει και η ορφανή από μητέρα Εσμέ, κόρη του καθηγητή Χάρι Νίκολ, φίλου και βοηθού του Μάρεϊ. Η Εσμέ, ζώντας σε ένα τέτοιο περιβάλλον, από πολύ νωρίς αναπτύσσει μια λατρεία για τις λέξεις, θέλει να ξέρει τη σημασία, την προέλευση, και τη λειτουργία της κάθε μιας, γοητεύεται από το παιχνίδι της αναζήτησης και της συλλογής τους. Το σκριπτόριο είναι ο παράδεισός της.

Μια μέρα, ενώ βρίσκεται κάτω από το τραπέζι διαλογής, όπου ο πατέρας της και οι υπόλοιποι βοηθοί του Μάρεϊ επιλέγουν, διορθώνουν και κάνουν ατελείωτες συζητήσεις για την τελική καταχώρηση και καταγραφή λέξεων, ένα δελτίο πέφτει δίπλα της.

Η Εσμέ θεωρεί ότι δεν υπάρχουν λέξεις που πρέπει να μένουν κρυμμένες, ότι όλες έχουν την ίδια αξία και όλες πρέπει να έχουν την ευκαιρία να καταγραφούν και να βγουν στο φως.

Είναι ένα κομμάτι χαρτί με μια λέξη γραμμένη πάνω του, τη λέξη bondmaid. Bondmaid είναι η δούλα, η υπηρέτρια, εκείνη που δεν έχει δική της ζωή και είναι αφιερωμένη στο να φροντίζει τους άλλους. Η Εσμέ θεωρεί ότι οι βοηθοί του Μάρεϊ αποφάσισαν να απορρίψουν τη συγκεκριμένη λέξη, όπως είχε δει να κάνουν με άλλες. Αποφασίζει λοιπόν να τη διασώσει από τη λήθη, αυτήν κι όλες τις άλλες που θα απορρίπτονται ή θα παραλείπονται στο εξής, και να φτιάξει ένα δικό της λεξικό, διασώζοντας τις λέξεις που κινδυνεύουν να χαθούν.

Ένα ιδιότυπο Λεξικό

Η Εσμέ θεωρεί ότι δεν υπάρχουν λέξεις που πρέπει να μένουν κρυμμένες, ότι όλες έχουν την ίδια αξία και όλες πρέπει να έχουν την ευκαιρία να καταγραφούν και να βγουν στο φως. Κι αυτό γίνεται σκοπός της ζωής της. Αρχίζει να συγκεντρώνει λέξεις οι οποίες ποτέ δεν θα επιλέγονταν για το επίσημο Λεξικό. Λέξεις που χρησιμοποιούν οι φτωχοί, οι αμόρφωτοι, οι άνθρωποι του περιθωρίου, και κυρίως λέξεις που χρησιμοποιούν οι γυναίκες, λέξεις που τις αφορούν.

Με τη βοήθεια της Λίζι, της κοπέλας που δουλεύει ως υπηρέτρια στο σπίτι των Μάρεϊ και η οποία είναι εκείνη που τη φροντίζει, την αγαπά και την προσέχει, η Εσμέ πηγαίνει σε μέρη που χρησιμοποιούνται τέτοιες λέξεις, γνωρίζει ανθρώπους, μαθαίνει για τη ζωή τους. Για την ίδια, οι λέξεις είναι κάτι απτό, κάτι παραπάνω από γράμματα σημειωμένα σε μια σελίδα, ζει μέσα σε αυτές, και θέλει να ξέρει πώς νιώθουν και οι άλλες γυναίκες για τις λέξεις που τις αφορούν, ή πώς νιώθουν για τις λέξεις που οι άντρες έχουν ορίσει για το φύλο τους.

Η Πιπ Γουίλιαμς γεννήθηκε στο Λονδίνο, μεγάλωσε στο Σίντνεϊ και σήμερα ζει στο Αντελάιντ Χιλς. Είναι συν-συγγραφέας του βιβλίου Time Bomb: Work, Rest and Play in Australia Today (NewSouth Books, 2012), ενώ το 2017 έγραψε το One Italian Summer, τα απομνημονεύματά της από τα ταξίδια που έκανε η οικογένειά της (Affirm Press). Επίσης, έχει δημοσιεύσει ταξιδιωτικά άρθρα, βιβλιοκριτικές, διηγήματα μικρής φόρμας και ποιήματα. Για το Λεξικό των χαμένων λέξεων η Pip ερεύνησε τα αρχεία του Αγγλικού Λεξικού της Οξφόρδης και ανακάλυψε μια ιστορία χαμένων λέξεων, καθώς και τη ζωή γυναικών που βρίσκονταν πίσω από τη δημιουργία του. Το Λεξικό των χαμένων λέξεων είναι το πρώτο της μυθιστόρημα, το οποίο πρόκειται να εκδοθεί σε δεκάδες χώρες και να μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

Στο σκριπτόριο μόνο οι άντρες αποφασίζουν ποιες λέξεις θα μπουν στο Λεξικό και ποιες όχι. Αλλά και για τις ζωές των γυναικών, πάλι οι άντρες αποφασίζουν. Παρά το γεγονός ότι ο πατέρας της Εσμέ και ο καθηγητής Μάρεϊ είναι πολύ προοδευτικοί για την εποχή τους, το κοινωνικό πλαίσιο είναι πολύ αυστηρό όσον αφορά τις επιλογές που έχει η Εσμέ, και κάθε γυναίκα. Οι γυναίκες μπορούν να σπουδάσουν αλλά χωρίς να αποκτούν πτυχίο, μπορούν να βοηθούν σε διάφορες εργασίες τους άντρες, χωρίς να διεκδικούν μια θέση ευθύνης, είναι αποδεκτές μόνο αν ακολουθούν τους κανόνες που έχουν θέσει οι άντρες, γιατί εκείνοι καθορίζουν τη μοίρα τους.

Η ιστορία μας λαμβάνει χώρα στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα. Είναι η εποχή που πραγματοποιείται το κίνημα των γυναικών για την απόκτηση του δικαιώματος ψήφου.

Μπορούν να είναι κόρες, σύζυγοι και μητέρες. Τίποτα περισσότερο. Δεν μπορούν να έχουν άποψη για τα κοινά, δεν μπορούν να ψηφίζουν, δεν ορίζουν εκείνες το σώμα τους και τη ζωή τους. Η Εσμέ αρνείται να υποκύψει σε αυτούς τους κανόνες και να ζήσει μια συμβατική ζωή, όμως το τίμημα που θα πληρώσει, θα είναι πολύ ακριβό.

Ιστορικά γεγονότα και μυθοπλασία σε αγαστή συνεργασία

Η ιστορία μας λαμβάνει χώρα στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα. Είναι η εποχή που πραγματοποιείται το κίνημα των γυναικών για την απόκτηση του δικαιώματος ψήφου, με τις σουφραζέτες να θυσιάζουν τα πάντα για την επίτευξη αυτού του σκοπού. Είναι και η εποχή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος επηρεάζει καθοριστικά τις ζωές των ηρώων του μυθιστορήματος.

Η συγγραφέας τοποθετεί τη ζωή της Εσμέ δίπλα στη ζωή ανθρώπων που υπήρξαν και πήραν μέρος στην έκδοση του Λεξικού. Συνδυάζει έξοχα την πραγματικότητα με τη μυθοπλασία, παραδίδοντάς μας ένα βιβλίο που διαβάζεται σαν παραμύθι, αλλά ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει τους αγώνες που έγιναν για να απολαμβάνουμε εμείς πράγματα που τώρα θεωρούνται δεδομένα, ενώ ενισχύει παράλληλα την επίγνωση ότι ο αγώνας δεν σταματά ποτέ, αφού μένουν πολλά ακόμα να κατακτηθούν από την πλευρά των γυναικών.

Η αμεσότητα της αφήγησης σε πρώτο πρόσωπο από την Εσμέ, η παράθεση επιστολών που ανταλλάσσουν οι ήρωες, η ενδιαφέρουσα θεματολογία, η δεξιοτεχνία στην εξέλιξη της πλοκής, καθώς και οι χαρακτήρες που είναι πλασμένοι γεμάτοι ανθρωπιά, ψυχική αντοχή και κατανόηση, κάνουν συναρπαστική την ανάγνωση του βιβλίου.

Ένα βιβλίο το οποίο μιλά για τη δύναμη της γλώσσας, αλλά και τη δύναμη της αγάπης, για τις απώλειες που δεν μπορεί να αποφύγει κανείς, αλλά και τις θυσίες που πρέπει να κάνει για να μείνει πιστός στα θέλω του. Ένα βιβλίο το οποίο τονίζει την ανάγκη των γυναικών να συνυπάρχουν ισότιμα με τους άντρες. Η μετάφραση της Λένιας Μαζαράκη αποδίδει υπέροχα τη συγκινητική και συναρπαστική ιστορία εκείνης που ήθελε να υπηρετεί τις λέξεις χωρίς να την καθορίζουν και χωρίς να περιορίζουν την ελευθερία της.

^＊Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Δούλα. Ξαναθυμήθηκα τη λέξη εκείνη τη στιγμή και συνειδητοποίησα ότι οι λέξεις που χρησιμοποιούνταν συχνότερα για να μας ορίσουν ήταν λέξεις που περιέγραφαν τη λειτουργία μας σε σχέση με τους άλλους. Ακόμη και οι πιο ευνοϊκές λέξεις -δεσποινίς, σύζυγος, μητέρα- δήλωναν αν ήμασταν παρθένες ή όχι. Ποιο ήταν το αρσενικό αντίστοιχο του δεσποινίς; Δεν μου ερχόταν κάποιο. Ποιο ήταν το αρσενικό αντίστοιχο για την πόρνη ή τη μέγαιρα; Κοίταξα από το παράθυρο προς το σκριπτόριο, τον χώρο όπου φυλάσσονταν οι ορισμοί όλων αυτών των λέξεων. Ποιες λέξεις όριζαν εμένα; Ποιες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να με κρίνουν ή να με συμπεριλάβουν; Δεν ήμουν δεσποινίς, αλλά δεν ήμουν και σύζυγος κάποιου. Και δεν είχα καμία διάθεση να γίνω.»