«Αγριότοπος» του Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν (κριτική) – Ένας ιδεαλιστής αντιμέτωπος με την πραγματικότητα του πολέμου

«Ξέρεις τι είναι η Ιστορία; Είναι τα βάσανα που πρέπει να περάσουν οι άνθρωποι, ώστε τα πράγματα να καταλήξουν εκεί που θα κατέληγαν έτσι κι αλλιώς».

Ο Άνταμ Ρόζεντσβαϊγκ, ένας νεαρός Εβραίος από τη Βαυαρία, φεύγει από το γκέτο όπου κατοικεί, για να πολεμήσει μαζί με τους Βόρειους στον Αμερικανικό Εμφύλιο. Θέλει με κάποιον τρόπο να φανεί αντάξιος του πατέρα του, ο οποίος πρέσβευε ότι η ελευθερία είναι το ύψιστο αγαθό, είχε πάρει μέρος στις εξεγέρσεις της «Άνοιξης των λαών», και μάλιστα είχε φυλακιστεί για δεκατρία χρόνια για τις ιδέες του. Έτσι ξεκινάει ο Αγριότοπος (μτφρ. Άννα Μαραγκάκη, εκδ. Πόλις) του Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν. 

Ο Άνταμ κατατάσσεται στον στρατό και ταξιδεύει προς την Αμερική, αλλά για κακή του τύχη, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, κάποιος ανώτερος αντιλαμβάνεται την αναπηρία στο πόδι του και το όνειρο της συμμετοχής του στον πόλεμο τελειώνει άδοξα. Θέλουν να τον στείλουν πίσω στη Γερμανία, όμως εκείνος καταφέρνει να το σκάσει όταν το καράβι δένει στο πρώτο αμερικανικό λιμάνι. Ο Άνταμ βρίσκεται πλέον σε αμερικανικό έδαφος, ελεύθερος, μόνος, φοβισμένος και με επίγνωση ότι κανείς δεν νοιάζεται για το τι κάνει, για το αν ζει ή αν πέθανε.

Προχωρά προς το εσωτερικό της χώρας. Συναντά έναν πλούσιο συγγενή, ο οποίος του προτείνει να μείνει μαζί του και να πάρει τη θέση του νεκρού γιου του, όμως ο Άνταμ αρνείται, και βρίσκει μια θέση ως βοηθός προμηθευτή στην τροφοδοσία του στρατού. Βλέπει την πραγματικότητα του πολέμου από κοντά. Γνωρίζει και συναναστρέφεται διάφορους τύπους ανθρώπων: μαύρους, λευκούς που αντιδρούν στην υποχρεωτική στρατολόγηση, λιποτάκτες, καιροσκόπους, γυναίκες που έχασαν τους άντρες ή τα παιδιά τους στον πόλεμο. Αναρωτιέται γιατί πραγματικά ήθελε να κάνει αυτό το ταξίδι.

«Ο μόνος τρόπος να μάθεις γιατί κάνεις κάτι, είναι να το κάνεις»

Ο Άνταμ βρίσκεται στον Αγριότοπο, στο μέρος όπου έγιναν κάποιες μεγάλες μάχες του Αμερικανικού Εμφυλίου. Δύσβατη κι επικίνδυνη περιοχή, χωρίς δρόμους, όπου τώρα οι αντάρτες και διάφορα κακοποιά στοιχεία επιτίθενται σε όποιον συναντούν. Είναι τρομοκρατημένος, αλλά παρά τον φόβο του, δεν μένει ποτέ στάσιμος. Παρατηρεί αυτά που συμβαίνουν, σταθμίζει τις καταστάσεις, επιλέγει τον τρόπο δράσης του. Το μυαλό του εργάζεται πυρετωδώς. Διατυπώνει ερωτήματα που απαιτούν μιαν απάντηση, ελέγχει αν οι πράξεις του συμβαδίζουν με τα πιστεύω του. Προσπαθεί να φανταστεί το πώς νιώθουν οι άνθρωποι που συναντά και τους βλέπει να βασανίζονται, ή πώς θα ένιωθε εκείνος αν βρισκόταν στη θέση τους. Προσπαθεί να ανακαλύψει τον κόσμο και τους κανόνες του, καθώς και τη δική του θέση σ' αυτόν.

Εκείνος ήρθε στην Αμερική να πολεμήσει για την ελευθερία, ήρθε να εργαστεί για τη μέρα που ο κόσμος θα γνωρίσει τη δικαιοσύνη. Πίστευε πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι και έχουν δικαιώματα, όποιοι κι αν είναι. Εδώ όμως όλα ανατρέπονται, οι αντιλήψεις του κλονίζονται. Εκπλήσσεται με τον εαυτό του βλέποντας ότι νιώθει λιγότερη συμπόνοια για τους μαύρους απ’ ό,τι για τους λευκούς.

Οι προσδοκίες του πρωταγωνιστή από το ταξίδι στην Αμερική διαψεύδονται, οι μύθοι του καταρρίπτονται, οι προτεραιότητές του αλλάζουν. Τις αλλάζει ο πόλεμος. Το βασικό τώρα είναι να παραμείνει ζωντανός και όλα τα άλλα έρχονται μετά.

Οι προσδοκίες του από το ταξίδι στην Αμερική διαψεύδονται, οι μύθοι του καταρρίπτονται, οι προτεραιότητές του αλλάζουν. Τις αλλάζει ο πόλεμος. Το βασικό τώρα είναι να παραμείνει ζωντανός και όλα τα άλλα έρχονται μετά. Το αίσθημα της επιβίωσης είναι πάνω από κάθε ιδεολογία. Ο Άνταμ αρχίζει πλέον να ανακαλύπτει τον εαυτό του και τα όριά του.

Ποια πορεία θα επιλέξει μέσα σε αυτόν τον χαώδη, παράξενο κόσμο; Σε έναν κόσμο που δυσκολεύεται τόσο να καταλάβει; Βλέπει πράγματα που δεν έχει τη δύναμη να τα αντικρύσει, να σταθεί απέναντί τους και να τα ερμηνεύσει. Πού πρέπει να αναζητήσει την αλήθεια του; Και πόσο κοντά βρίσκεται η αλήθεια του ενός στην αλήθεια του άλλου;

Ο Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν γεννήθηκε στο Γκάθρι της Πολιτείας Κεντάκι των ΗΠΑ το 1905 και πέθανε στο Στράτον της Πολιτείας Βερμόντ το 1989. Ποιητής, πεζογράφος, κριτικός και πανεπιστημιακός δάσκαλος, είναι ο μόνος Αμερικανός συγγραφέας που τιμήθηκε τόσο με το βραβείο Πούλιτζερ ποίησης (δύο φορές, το 1957 και το 1979) όσο και με το Πούλιτζερ μυθιστορήματος (για το Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά, το 1947). Είναι επίσης ο πρώτος που έλαβε, το 1986, τον τίτλο του Δαφνοστεφούς Ποιητή των ΗΠΑ. Βραβεύθηκε με το Εθνικό Βραβείο ποίησης των ΗΠΑ και τιμήθηκε με το Medal of Freedom από τον Πρόεδρο Τζίμι Κάρτερ, καθώς επίσης και με το National Medal of Arts. Σπούδασε φιλολογία στα Πανεπιστήμια Vanderbilt, Μπέρκλεϊ, Γέιλ και Οξφόρδης (στο τελευταίο, ως Rhodes Scholar υπότροφος). Εργάστηκε ως καθηγητής φιλολογίας στο Southwestern College του Μέμφις, στο Louisiana State University, στο University of Minnesota και στο Yale University, από το 1950 ώς το 1956 και από το 1961 ως το 1973, οπότε και ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής. Το 1935 έγινε συνιδρυτής και συνεκδότης του σημαντικού λογοτεχνικού περιοδικού «The Southern Review» (το οποίο φιλοξένησε κείμενα, μεταξύ άλλων, των Mary MacCarthy, Ford Madox Ford και W.H. Auden). Έγραψε πλήθος κριτικά δοκίμια υπό την οπτική γωνία της σχολής της Νέας Κριτικής, ενώ μαζί με τον Cleanth Brooks συνέγραψαν τα περίφημα πανεπιστημιακά εγχειρίδια Understanding Poetry, Understanding Fiction και Fundamentals of Good Writing.

Η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη, εστιασμένη στον εργατικό, επίμονο, ήρεμο κι ευγενικό Άνταμ, με παράλληλες περιγραφές των ανθρώπων που συναντά και της συμπεριφοράς τους, καθώς και με εξαιρετικές περιγραφές εικόνων της φύσης. Όμως εκτός από τις ενέργειες των πρωταγωνιστών, ο συγγραφέας περιγράφει βήμα βήμα τη μεταβολή των συναισθημάτων του Άνταμ, σταχυολογεί μεθοδικά τις σκέψεις του, την πορεία των συλλογισμών του, την αλλαγή οπτικής, την προσγείωση στην πραγματικότητα.

Λιτός λόγος

Με λιτό λόγο που αποπνέει όμως έναν γνήσιο λυρισμό, με γλώσσα δουλεμένη μέχρι την τελευταία της λεπτομέρεια και με εξαιρετική χρήση υποθετικών προτάσεων οι οποίες δεν έχουν απόδοση, και παραπέμπουν στο ευμετάβολο της κατάστασης που επικρατεί στην ψυχή του ήρωα, ο συγγραφέας μιλά για τον Αμερικανικό Εμφύλιο και τις συνέπειές του, για το τι συμβαίνει κατά τη διάρκεια αλλά κυρίως μετά το τέλος του πολέμου, για το αποτύπωμα που άφησε στις ζωές εκείνων που επέζησαν.

Μας παραθέτει ιστορίες ανθρώπων που καταστράφηκε η ζωή τους, αφήνοντας όμως ως επίγευση μια ελπίδα ότι πάντα κάτι μπορεί να αλλάξει τα πράγματα προς το καλύτερο, όσο υπάρχουν άνθρωποι που το πιστεύουν αυτό και κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση.

Στο εμβληματικό Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά, (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Πόλις), ο συγγραφέας περιγράφει διεξοδικά το πώς η εξουσία έχει την ικανότητα να διαφθείρει και εκείνον που ξεκινά με τις καλύτερες προθέσεις.

Στον Αγριότοπο, αποδεικνύει περίτρανα ότι ποτέ και τίποτα δεν είναι άσπρο – μαύρο, ότι οι σχέσεις των ανθρώπων μπορούν να χαρακτηριστούν τουλάχιστον περίπλοκες, ότι ο πόλεμος αλλάζει τους πάντες και τα πάντα στο πέρασμά του, και ότι η πραγματικότητα μπορεί να γίνει συχνά πολύ σκληρή για τον καθένα.

Η μετάφραση της Άννας Μαραγκάκη αναδεικνύει την καλοδουλεμένη γλώσσα του κειμένου, την αριστουργηματική γραφή και τη μεθοδικότητα του συγγραφέα.

^＊Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Μου έσωσε τη ζωή, σκέφτηκε ο Άνταμ.
Αναρωτήθηκε τι να ‘ταν άραγε η ζωή του. Συμπέρανε πώς δεν ήξερε τι ήταν η ζωή του. Αυτό ακριβώς έμελλε ν’ ανακαλύψει. Κάπου στο τέρμα εκείνου του φιδογυριστού άσπρου δρόμου. Στο τέρμα κάποιων λασπερών χωματόδρομων. Πέρα μακριά στον Νότο. Ναι, σκέφτηκε, ναι, και θυμήθηκε τον Άαρον Μπλάουσταϊν να λέει: Ο μόνος τρόπος να μάθεις γιατί κάνεις κάτι είναι να το κάνεις.»