«Λόρενς της Αραβίας. Ο πρίγκιπας με τα δύο πρόσωπα» (κριτική) – Ο άνθρωπος πίσω από τον χολιγουντιανό μύθο

Λόρενς της Αραβίας! Μια εμβληματική μορφή της ιστορίας που διέγραψε λαμπρή πορεία στις αρχές του εικοστού αιώνα. Όμως ποιος πραγματικά ήταν ο Λόρενς της Αραβίας; Ήταν ο ήρωας που σκιαγραφεί η επική ταινία (1962) του Ντέιβιντ Λιν; Ήταν εκείνος που περιγράφουν οι πολυάριθμοι βιογράφοι του; Οι βιογράφοι βέβαια, έχουν την τάση να εξιδανικεύουν τα πρόσωπα στα οποία αναφέρονται, επηρεασμένοι από το αποτύπωμα που αυτά τα πρόσωπα άφησαν στην Ιστορία. Έτσι, εξάρουν συνήθως το θάρρος, τη δύναμη, την εξυπνάδα, τον τρόπο με τον οποίο επηρέασαν τον ρου των γεγονότων, και αναφέρονται ελάχιστα ή καθόλου στην τρωτή, σκοτεινή, ανθρώπινη πλευρά τους, που είναι αδύνατο να μην περιλαμβάνει και κάποια άλλα χαρακτηριστικά, όχι πάντα ηρωικά και μεγαλειώδη. 

Ο Ζιλμπέρ Σινουέ, μετρ του ιστορικού μυθιστορήματος, αναλαμβάνει να διερευνήσει και να φωτίσει όχι μόνο τις γνωστές, θαυμαστές πλευρές του Λόρενς, αλλά κι άλλες, οι οποίες είναι ελάχιστα ή καθόλου γνωστές. Το μυθιστόρημα Λόρενς της Αραβίας – Ο πρίγκιπας με τα δύο πρόσωπα (μτφρ. Χριστίνα Μανιά, εκδ. Ψυχογιός) ξεκινά την ώρα που ο Πολ Σαβαρί, ιστορικός και μυθιστοριογράφος, εν έτει 1962, βγαίνει από έναν παρισινό κινηματογράφο, όπου παρακολούθησε μαζί με τη σύζυγό του τη θρυλική ταινία του Ντέιβιντ Λιν. Και οι δύο δεν κρύβουν τον ενθουσιασμό τους, πράγμα που εξοργίζει έναν άλλο θεατή, τον Άλαν Κάρλσγουελ, ο οποίος ισχυρίζεται ότι γνώρισε κάποτε τον Λόρενς και ότι η ταινία απέχει πολύ από την πραγματική ιστορία του συγκεκριμένου ανθρώπου.

Ποιος ήταν ο Τόμας Έντουαρντ Λόρενς

Μετά από τη συνάντηση αυτή και από άλλες που ακολούθησαν, ο Σαβαρί παθιάζεται με τον Λόρενς της Αραβίας και αρχίζει να συλλέγει πληροφορίες γι’ αυτόν, από όλες τις διαθέσιμες πηγές: έγγραφα, βιογραφίες, μαρτυρίες ανθρώπων που τον γνώρισαν και είναι ακόμα εν ζωή. Παραθέτει επιστολές, συζητήσεις, αποσπάσματα από την αναφορά ενός διοικητή, φράσεις που έγραψε ο Λόρενς στο βιβλίο του.

Συνοψίζοντας τις πληροφορίες που μας παρέχει το μυθιστόρημα, ο Τόμας Έντουαρντ Λόρενς γεννιέται το 1888, σπουδάζει αρχαιολογία και σε πολύ νεαρή ηλικία παίρνει μέρος σε κάποιες βρετανικές αρχαιολογικές ανασκαφές στη Μέση Ανατολή. Όταν ξεσπά ο α΄ παγκόσμιος πόλεμος, κατατάσσεται στον στρατό, ως αξιωματικός των μυστικών υπηρεσιών στο Κάιρο. Στόχος είναι η χαρτογράφηση της ευρύτερης περιοχής και, παράλληλα αλλά μυστικά, η κάλυψη μιας στρατιωτικής αποστολής. Ο Λόρενς στα εικοσιπέντε του γίνεται πράκτορας των Βρετανών.

Ο Ζιλμπέρ Σινουέ γεννήθηκε το 1947 στην Αίγυπτο από πατέρα Αιγύπτιο και μητέρα Γαλλίδα, ενώ η γιαγιά του ήταν Ελληνίδα. Πολύ σύντομα έδειξε το σπάνιο συγγραφικό του ταλέντο. Τα έργα του έχουν αποσπάσει σημαντικά βραβεία, όπως το Jeand’heurs (Βραβείο Ιστορικού Μυθιστορήματος), το Prix des Romancieres, το Grand Prix de Litterature Policiere και το γαλλικό Βραβείο των Βιβλιοπωλών. Για το έργο του Ζιλμπέρ Σινουέ εκφράστηκε με τα πλέον εγκωμιαστικά λόγια ο Πιερ Γκριμάλ, επιφανής ιστορικός μελετητής. Τον χαρακτήρισε τον σπουδαιότερο και αρτιότερο σύγχρονο συγγραφέα ιστορικού μυθιστορήματος, ο οποίος βασίζεται πάντοτε σε αρχειακό υλικό και επισταμένη έρευνα.

Εκείνη την εποχή η Αραβία τελεί υπό Οθωμανική κατοχή. Όταν η Τουρκία αρχίζει να συντάσσεται με τη Γερμανία, η Βρετανία ενθαρρύνει την εξέγερση των Αράβων κατά των Οθωμανών, με την υπόσχεση να τους δοθούν εδάφη για την ίδρυση ανεξάρτητου κράτους. Ο Λόρενς είναι ο σύνδεσμος μεταξύ Βρετανίας και Αραβίας. Αποστολή του είναι να διακρίνει ποιος έχει τα προσόντα να γίνει αρχηγός του αραβικού λαού. Η επαφή του με το τοπίο και τους ανθρώπους της περιοχής είναι καθοριστική. Γίνεται ένας από αυτούς και κερδίζει την εμπιστοσύνη τους. Συνεργάζεται στενά με τον πρίγκιπα Φαϊζάλ.

Ο Λόρενς προσπάθησε και κατάφερε να ενώσει τον άτακτο στρατό των αραβικών φυλών, παρά την έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των φυλών και την άγνοια πειθαρχίας.

Προσπαθεί και καταφέρνει να ενώσει τον άτακτο στρατό των αραβικών φυλών, παρά την έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των φυλών και την άγνοια πειθαρχίας. Οι διοικητικές ικανότητες του Λόρενς, η ευφυία και η διορατικότητά του, η στρατηγική παρενόχλησης που χρησιμοποιεί και οι καταστροφές του σιδηροδρομικού δικτύου που εμποδίζουν τον ανεφοδιασμό των Οθωμανών, οδηγούν τους Άραβες στη νίκη και εκείνος γίνεται από τότε και για πάντα, ο Λόρενς της Αραβίας.

Τα πράγματα όμως δεν εξελίσσονται τόσο καλά για κείνον. Οι προσδοκίες των Αράβων διαψεύδονται, αφού η Βρετανία και η Γαλλία, με τη συμφωνία Σάικς-Πικό, μοιράζονται τα εδάφη από τα οποία αποχωρεί η Τουρκία. Κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται ότι εκείνος το γνώριζε, γι’ αυτό και τον θεωρούν διπρόσωπο. Ο Λόρενς επιστρέφει στη Βρετανία απογοητευμένος, απομονώνεται και γράφει το Οι επτά στύλοι της σοφίας, όπου εξιστορεί πολλά από αυτά που έζησε στη Μέση Ανατολή. Πεθαίνει το 1935, μετά από τροχαίο στο οποίο ενεπλάκη με τη μοτοσυκλέτα που οδηγούσε.

Μια πολύπλοκη προσωπικότητα

Τι είναι αυτό που ώθησε τον Λόρενς να εγκαταλείψει την πατρίδα του, να ταξιδέψει χιλιόμετρα μακριά και να αναλάβει τον συγκεκριμένο ρόλο διακινδυνεύοντας καθημερινά τη ζωή του; Ίσως το ότι ανακάλυψε πως ήταν νόθος και πως οι γονείς του δεν παντρεύτηκαν ποτέ, γεγονός που στην εποχή εκείνη τον καθιστούσε παρία. Ίσως η συμπεριφορά της θρησκόληπτης, αυταρχικής και καταπιεστικής μητέρας του, για την οποία έγραψε «το γεγονός ότι τη γνώρισα θα με προφυλάξει για πάντα από το να κάνω την οποιαδήποτε γυναίκα μητέρα». Ίσως πάλι η αναζήτηση συναρπαστικών εμπειριών να ήταν στοιχείο του χαρακτήρα του. Ίσως η περιπετειώδης ζωή του να ήταν πρώτα απ’ όλα η αναζήτηση του εαυτού του, αφού «επιθυμούσε διακαώς να γίνει κάποιος άλλος από το άτομο δευτερεύουσας σημασίας που ήταν μέχρι τότε».

Λόγω της κακοποίησης που είχε υποστεί ως παιδί- τον χτυπούσαν με βούρδουλα- απέφευγε κάθε σωματική επαφή και περιφρονούσε το σώμα του, με αποτέλεσμα να είναι καταδικασμένος σε μια ιδιότυπη μοναξιά.

Ενδιαφέρον είναι επίσης το ότι λόγω της κακοποίησης που είχε υποστεί ως παιδί- τον χτυπούσαν με βούρδουλα- απέφευγε κάθε σωματική επαφή και περιφρονούσε το σώμα του, με αποτέλεσμα να είναι καταδικασμένος σε μια ιδιότυπη μοναξιά. Αναφέρεται –χωρίς να είναι επιβεβαιωμένο- ότι το διάστημα που είχε φυλακιστεί, βιάστηκε από έναν Τούρκο διοικητή. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι ήταν ομοφυλόφιλος, αλλά αρνιόταν να το δεχτεί.

Απλός κι ειλικρινής ή νευρωτικός κι εγωκεντρικός; Απείθαρχος και ριψοκίνδυνος ή μαζοχιστής και παρανοϊκός; Ευφυής και εμβληματικός ή μυθομανής κι ομοφυλόφιλος; Αινιγματικός και μυστηριώδης ή υποκριτής; Διορατικός ή καιροσκόπος; Ίσως όλα αυτά μαζί και κάτι παραπάνω: ένας άνθρωπος στοιχειωμένος από την ιδέα να ελευθερώσει κάποιο λαό, τον λαό που τον πίστεψε, ένας άνθρωπος που υπερέβη εαυτόν και, παρά τις σκοτεινές πλευρές του, το όνομά του έμεινε στην Ιστορία, και είναι, γι’ αυτό, άξιος σεβασμού.

Οι λάτρεις της Ιστορίας θα ενθουσιαστούν με την ανάγνωση του βιβλίου, στο οποίο κάνουν την εμφάνισή τους ιστορικά πρόσωπα, όπως ο Τσόρτσιλ, ο Βάισμαν, ο μελλοντικός πρόεδρος του κράτους του Ισραήλ και άλλοι, πόλεις και λιμάνια της Ανατολής, το τοπίο της ερήμου και ο τρόπος ζωής των ντόπιων φυλών. Έχουμε μια συνοπτική καταγραφή των γεγονότων που έλαβαν χώρα στη Μέση Ανατολή, μια καταγραφή όμως που συνδυάζει το ιστορικό στοιχείο με τη ζωντανή και ενδιαφέρουσα αφήγηση. Ένα βιβλίο διαφωτιστικό και συναρπαστικό, που είναι με έναν τρόπο επίκαιρο, μετά τα πρόσφατα συγκλονιστικά γεγονότα στην περιοχή.

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Τι μπορεί να σκεφτεί κανείς, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, για τον Τόμας Έντουαρντ Λόρενς; Η απάντηση είναι απλή: Ήταν ένα αξιολύπητο τέκνο του 20ού αιώνα, διότι ήταν εμποτισμένος με τη φιλοδοξία να είναι κάποιος άλλος και να είναι αλλού, κάτι που στοίχειωσε τη νεολαία αυτού του αιώνα. Εφηύρε τον εαυτό του και αφέθηκε να τον εφεύρουν, έφυγε από τη χώρα του, μέχρι που η ανατολίτικη οφθαλμαπάτη διαλύθηκε και επικράτησε η πραγματικότητα: Δεν ήταν Άραβας, και δεν μπορούσε να συνεχίσει να δεσμεύεται σε πράγματα που η βρετανική πολιτική δεν είχε σκοπό να τα τηρήσει.»