bajac250

Της Έλενας Χουζούρη

Ο Βλάντισλάβ Μπάγιατς [Βελιγράδι, 1954], συγγραφέας, μεταφραστής και εκδότης, συστήθηκε για πρώτη φορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό με το μυθιστόρημά του Ο Μέγας Αλέξανδρος στη χώρα των Κελτών [Κέδρος], όπου, εκτός των άλλων, ο Μακεδόνας στρατηλάτης ανοίγει έναν άκρως ενδιαφέροντα και διαχρονικό διάλογο μ έναν Δρυίδη.

Σημειώνω ότι οι Κέλτες είχαν φτάσει μέχρι τα νότια Βαλκάνια. Μ’ άλλα λόγια ο Μπάγιατς επινοεί μια συνάντηση και μια συνομιλία εντελώς διαφορετικών πολιτισμών και φιλοσοφιών, αναζητώντας τα συνδετικά και όχι τα αποσυνδετικά τους στοιχεία και μάλιστα στο τόσο εύθραυστο έδαφος των Βαλκανίων. Στο δεύτερο μυθιστόρημά του η ιδέα αυτή παίρνει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις με επίκεντρο το ζήτημα του δυισμού και της διπλής ταυτότητας σε επίπεδο εθνοτικό, γλωσσικό, θρησκευτικό.

Η πρώτη ερώτηση που μπορεί να κάνει ο αναγνώστης όταν διαβάσει τον τίτλο του μυθιστορήματος είναι: Πώς είναι δυνατόν ένα χαμάμ να λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος για τα Βαλκάνια [Νοτιοανατολική Ευρώπη τα λέμε σήμερα]; Και η δεύτερη ερώτηση: Πώς είναι δυνατόν ένα χαμάμ να πυροδοτήσει την μετατροπή της λογοτεχνίας σε Ιστορία και να ωθήσει τη φαντασία να γίνει Γεγονός;

Ο Μπάγιατς έχει τις απαντήσεις στο πολυσύνθετο, πολυεπίπεδο μυθιστόρημά του. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα; Σε καμιά περίπτωση [ας τελειώνουμε πια μ αυτήν την εύκολη και εν πολλοίς ανόητη κατηγοριοποίηση]. Το μυθιστόρημα του Μπάγιατς είναι υποδειγματικά μεταμοντέρνο. Άλλωστε κάτω από τον τίτλο του μυθιστορήματος υπάρχει κι ένας –ας πούμε– υπότιτλος που υπονοεί πολλά όπως θα δούμε: [Μυθιστόρημα και άλλα διηγήματα]. Πραγματικά ο Σέρβος συγγραφέας καταφέρνει να εγκιβωτίζει στο μυθιστόρημά του τόσο το παρελθόν -ας το πούμε Ιστορία- όσο και το παρόν –ας το πούμε «άλλα διηγήματα»- δίνοντας, χάρη σε μια εναλλασσόμενη, διαπλεκόμενη αφήγηση, απρόσμενες διαστάσεις στο χρόνο και το χώρο.

Ο χώρος του παρελθόντος; Τα Οθωμανικά Βαλκάνια και κυρίως, η Βοσνία, το Βελιγράδι, η Κωνσταντινού-πολη. Ο ακριβής μυθιστορηματικός χρόνος; Οι ένδοξες δεκαετίες της εξουσίας του Σουλειμάν του Μεγαλοπρεπούς, του Κανούν τουρκιστί, δηλαδή του Νομοθέτη και λίγο μετά τον θάνατό του, τουτέστιν 16ος αιώνας. Σημαδιακός σταθμός, η ναυμαχία της Ναυπάκτου, το 1571, οπόταν ο Οθωμανικός στόλος νικήθηκε από τον στόλο των Ενωμένων Ευρωπαίων.

Ήρωες: Ο, επί 14 συναπτά έτη, Μέγας Βεζίρης Αχμέτ Σοκολού, δηλαδή το οθωμανικό, μουσουλμανικό προσωπείο του Σερβοβόσνιου-χριστιανού Μπάγιτσα Σοκόλοβιτς, αρπαγμένου στα 18 του από ένα μοναστήρι της Βοσνίας, στο γνωστό σε όλους τους χριστιανικούς λαούς της Οθωμανικής επικράτειαςπαιδομάζωμα. Ο περίφημος αρχιτέκτονας του αρχιτεκτονικού οθωμανικού μεγαλείου, Μιαμάρ Γιουσούφ Σινάν, δηλαδή το οθωμανικό-μουσουλμανικό προσωπείο του Έλληνα-χριστιανού Ιωσήφ από ένα ελληνικό χωριό της Μικράς Ασίας, αρπαγμένος επίσης στο παιδομάζωμα.

Ο χώρος του παρόντος; Ένα χαμάμ, κάπου στη σημερινή Βοσνία αλλά και όπου αλλού οδηγείται η φαντασία του συγγραφέα.

Ήρωες; Δύο σύγχρονοι συγγραφείς. Ο Σέρβος Β. Μπ. [εμφανώς παιχνίδι του Μπάγιατς με το μυθιστορηματικό του προσωπείο] και ο Τούρκος συγγραφέας Ορχάν Παμούκ. Με κοινό σερβο-τουρκικό, δηλαδή, οθωμανικό, ιστορικό παρελθόν και οι δύο. Κοινό θέμα παρελθόντος-παρόντος; Οι δύο ταυτότητες στο ίδιο πρόσωπο. Σύγκρουση ή σύνθεση; Δημιουργικός ή καταστροφικός δυισμός; Πώς βιώνουν, πώς διαχειρίζονται τον δυισμό τους οι δύο κεντρικοί ήρωες του μυθιστορήματος; Ο Αχμετ-Μπάγιτσα και ο Γιουσούφ-Ιωσήφ; Πώς αντιμετωπίζουν το ίδιο θέμα, κοιτάζοντάς το από το σήμερα οι δύο συγγραφείς, καθώς σχολιάζουν τα όσα «πράττουν» ή «λένε» ο Μπάγιτσα και ο Σινάν, πληροφορούν τον αναγνώστη για άγνωστες, ή σχεδόν, πλευρές και λειτουργίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όταν το όνειρο του Σουλειμάν ήταν η κατάκτηση της Βιέννης, δηλαδή της Ευρώπης-Δύσης. Παρενθετικά σημειώνω ότι η επιλογή του Παμούκ, ως μυθιστορηματικής περσόνας, δεν είναι τυχαία. Ο νομπελίστας Τούρκος συγγραφέας είναι κατ’ εξοχήν συνομιλητής της Ανατολής με τη Δύση μέσα από το έργο του.

Και το χαμάμ; Τι ρόλο παίζει μέσα στο μυθιστόρημα και πώς δικαιολογεί τον τίτλο; Στις δύο πρώτες σελίδες, πριν την έναρξη του μυθιστορήματος, ο συγγραφέας επιχειρεί μια επικούρεια αντιμετώπιση του χαμάμ υπό τον τίτλο Το χαμάμ ή η δεξιοτεχνία της ύπαρξης. Υπό την επικούρεια λοιπόν έννοια το χαμάμ είναι μια μορφή απόλαυσης, τέρψης και χαλάρωσης σωματικής και ψυχικής, ένας γενικότερος εξαγνισμός και καθαρμός. Όσο για τους λαούς των Βαλκανίων, ο Μπάγιατς μας πληροφορεί ότι αυτοί πάντα ήταν φαν του Επίκουρου, τουτέστιν είχαν, έχουν -και εύχομαι να εξακολουθήσουν να έχουν- μια τάση προς τον ηδονισμό και τις απολαύσεις! Αυτή είναι η μία πλευρά, η φιλοσοφική, η άλλη είναι απολύτως γήινη και αφορά τα χαμάμ που ξεφύτρωσαν σαν μανιτάρια σε ολόκληρη την Οθωμανική Επικράτεια κατά τη διάρκεια της εξουσίας του Σουλειμάν.

Πώς κι έτσι; Ο Σουλειμάν παρόλο που ήταν Μεγαλοπρεπής δεν ήθελε να απολαμβάνει μόνον αυτός τις χάρες και τις απολαύσεις του νερού στο προσωπικό του χαμάμ αλλά όλοι οι υπήκοοί του. Έδωσε λοιπόν εντολή στον αρχιτέκτονα Σινάν να σχεδιάσει και να ανεγείρει χαμάμ παντού. Ο αυτοκρατορικός χρηματοδότης ήταν ο Μέγας Βεζίρης Αχμέτ-Μπάγιτσα Σοκόλοβιτς που είχε στο μεταξύ αναπτύξει μια γερή φιλία με τον Σινάν. Έτσι τα χαμάμ, ένα μουσουλμανικο-χριστιανικό-τουρκικό-σερβικό-ελληνικό δημιούργημα συμβολίζουν τον στέρεο πολιτισμικό κρίκο των εθνοτήτων, των γλωσσών και των θρησκειών της άγνωστης –και εν πολλοίς παρεξηγημένης- Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Να σημειώσω ότι Σοκόλοβιτς χρηματοδότης και Σινάν αρχιτέκτονας έσπειραν γεφύρια, βρύσες, υδραγωγεία κ.λπ. σε όλα τα Βαλκάνια. Το περίφημο γεφύρι του Δρίνου, γνωστό σε μας από το ομότιτλο μυθιστόρημα του νομπελίστα Σερβοβόσνιου συγγραφέα Ίβο Άντριτς, στη συνεργασία των δύο ανδρών οφείλεται. Αυτός είναι ο κύριος κορμός του μυθιστορήματος του Μπάγιατς. Τα παρακλάδια του όμως –τα άλλα διηγήματα όπως τα ονομάζει- καθώς και οι αφηγηματικές τεχνικές που μετέρχεται είναι πολύ περισσότερες καθώς το παρόν εισχωρεί μέσα από ποικίλους προβληματισμούς, από την πολιτική έως την λογοτεχνία, τον κόσμο και τους ανθρώπους της. Εκεί «παίζουν» ό Μπόρχες, ο Ερνέστο Καρδενάλ, ο Άλεν Γκίνσμπεργκ, ακόμα κι ένας αρχηγός της… ΕΤΑ. Και βέβαια σ ένα μεταμοντέρνο μυθιστόρημα που σέβεται τον εαυτό του, δεν είναι δυνατόν να μην παρακολουθεί ο αναγνώστης πώς ό συγγραφέας του το στήνει, υπονομεύοντας έτσι και την υποτιθέμενη αληθοφάνειά του. Μπορεί να φαίνονται μπερδεμένα όλα αυτά, αλλά ο Σέρβος συγγραφέας καταφέρνει να τα συνδυάσει περίφημα. Τίποτε δεν περισσεύει και τίποτε δεν είναι λιγότερο. Όταν το τελειώνεις δεν έχεις μόνον επιβεβαιώσει τη σχέση σου –ως Βαλκάνιος και δη Έλληνας- με τον Επίκουρο αλλά έχεις εισχωρήσει σ έναν κόσμο που σε κάνει να σκεφτείς και να αναρωτηθείς για πολλά. Ένα μπράβο και στην μεταφράστρια Μαρία Κεσίνη.

xamam_balkaniaΧαμάμ Μπαλκάνια
Βλαντισλάβ Μπάγιατς
Μτφρ. Μαρία Κεσίνη
Κέρδος 2011

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ιούδας» του Άμος Οζ (κριτική) – Η Ιστορία, η προδοσία και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι

«Ιούδας» του Άμος Οζ (κριτική) – Η Ιστορία, η προδοσία και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι

Για το βιβλίο του Άμος Οζ «Ιούδας» (μτφρ. Μάγκι Κοέν, εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: o Μπεν Γκουριόν, ιδρυτής και πρώτος πρωθυπουργός του Ισραήλ, επιθεωρεί στρατεύματα το 1957. 

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός 

Η παρ...

«Το σπίτι των ονείρων» της Κάρμεν Μαρία Ματσάδο (κριτική) – Ένα μανιφέστο ενάντια στα έμφυλα στερεότυπα

«Το σπίτι των ονείρων» της Κάρμεν Μαρία Ματσάδο (κριτική) – Ένα μανιφέστο ενάντια στα έμφυλα στερεότυπα

Για το βιβλίο της Κάρμεν Μαρία Ματσάδο [Carmen–Maria Machado] «Το σπίτι των ονείρων» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης, Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Αντίποδες). Kεντρική εικόνα: λεπτομέρεια από την αγγλική έκδοση του βιβλίου. 

Γράφει η Αντωνία Κώστα-Φώτη

...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (κριτική) – Ο Μάρκες συναντά τον Χουάν Ρούλφο σε χωριό της Χιλής

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (κριτική) – Ο Μάρκες συναντά τον Χουάν Ρούλφο σε χωριό της Χιλής

Για το βιβλίο του Αντρές Μοντέρο [Andres Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα: από την ταινία «Τhe Settlers». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Νότια της Χ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Γυναίκες άλλων εποχών, αλλά και σύγχρονες. Βασίλισσες, αλλά και γυναίκες της διπλανής πόρτας. Επιλέγουμε πέντε πρόσφατα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων που μας προσφέρουν, αντίστοιχα, πέντε εντυπωτικές και καλοσχηματισμένες ηρωίδες. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος  ...

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ