Μπορεί κάθε δυστοπικό μυθιστόρημα να προβάλει την αφήγησή του σε ένα μελλοντικό κόσμο, καταστατικά διαφορετικό από τον δικό μας, αυτό όμως που το καθιστά σημαντικό και τελικά ενδιαφέρον είναι ο τρόπος που διαχειρίζεται και περιπλέκει, στην προέκτασή τους, σύγχρονα ζητήματα και προβληματισμούς. Αυτό είναι που δίνει και στα βιβλία της Σούζαν Κόλλινς το ιδιαίτερο στίγμα τους.
Του Δημήτρη Αργασταρά
Η διεθνής και η καθημερινή μας πραγματικότητα βρίσκεται πλέον σε μια δίνη προβλημάτων που ξεπερνούν κατά πολύ τις ατομικές υποθέσεις ενός συνηθισμένου βίου, και τα δυστοπικά μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας γνωρίζουν μια καινούρια άνθιση. Είτε κάνοντας πάλι επίκαιρα κλασικά έργα –γιατί ως είδος ήταν το αγαπημένο του 20ου αιώνα – όπως τα 1984 και Η Φάρμα των Ζώων του Όργουελ, το Γενναίος Καινούριος Κόσμος του Χάξλει, το Φαρενάιτ 451 του Μπράντμπερυ ή το Η ιστορία της Θεραπαινίδας της Άτγουντ, είτε δίνοντας τις τελευταίες δεκαετίες καινούρια μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας, τα οποία μάλιστα στοχεύουν σε πολύ νεότερες ηλικίες.
Αγώνες Πείνας
Ανάμεσα σε αυτά η σειρά βιβλίων Αγώνες Πείνας της Σούζαν Κόλλινς υπήρξε από τις πιο επιτυχημένες. Το πρώτο βιβλίο, Αγώνες Πείνας, κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2008 και σύντομα ακολούθησαν δύο συνέχειες, τα Φωτιά (2009) και Κοτσιφόκισσα (2010). Τα βραβεία που κέρδισαν τα βιβλία στις Ηνωμένες Πολιτείες και η μεγάλη εκδοτική επιτυχία οδήγησε σε πολλές μεταφράσεις και κυκλοφορίες στις αντίστοιχες χώρες καθώς και σε μία σειρά, εξίσου επιτυχημένων, κινηματογραφικών ταινιών. Φέτος, δέκα χρόνια μετά την κυκλοφορία του τελευταίου βιβλίου, η Κόλλινς επέστρεψε με ένα καινούριο μυθιστόρημα, το Η μπαλάντα των αηδονιών και των φιδιών (2020), ένα prequel που εξελίσσεται 64 χρόνια νωρίτερα από τα αρχικά βιβλία κι έχει σκοπό να μας γνωρίσει καλύτερα έναν από τους πιο σκοτεινούς χαρακτήρες της τριλογίας.
 |
 |
 |
Η δυστοπία είναι μια ιστορία του μέλλοντος στην πιο σκοτεινή εκδοχή του. Το ίδιο συμβαίνει και στους Αγώνες Πείνας. Σύμφωνα με την βασική ιδέα βρισκόμαστε πολλά χρόνια στο μέλλον όταν οι διαλυμένες πλέον Ηνωμένες Πολιτείες –εξαιτίας μιας καταστροφής που μένει απροσδιόριστη κι άρα ανοιχτή σε όλα τα πιθανά σενάρια– έχουν αντικατασταθεί από την Πάνεμ, μια καινούρια κρατική μορφή με μεγάλη ανισότητα στο εσωτερικό της. Η ακμάζουσα πρωτεύουσα της Πάνεμ είναι η Κάπιτολ, η οποία ασκεί μια αυταρχική διακυβέρνηση οργουελικού τύπου στις άλλες δώδεκα περιοχές-πολιτείες που αποτελούν την χώρα. Βασικά οι άλλες Περιοχές, αριθμημένες από το 1 μέχρι το 12, δεν ζουν μόνο σε ένα καθεστώς υποτέλειας και φτώχειας αλλά φαίνεται να υπάρχουν για να εξυπηρετούν τις ανάγκες της Κάπιτολ.
Η Κάπιτολ το έχει μετατρέψει σε ένα μεγάλο τηλεοπτικό θέαμα, ένα υπερ-Reality του μέλλοντος, όπου κάμερες υπάρχουν παντού...
Η συγκεκριμένη κατάσταση έχει δημιουργηθεί μετά την λήξη ενός πολέμου, ο οποίος ξεκίνησε από τις επαναστατημένες περιοχές και κατέληξε καταπνίγοντας κάθε αντίσταση. Ως μία συνεχής υπενθύμιση αυτής της ήττας οι κυβερνώντας έχουν ορίσει τους ετήσιους Αγώνες Πείνας, στους οποίους κάθε περιοχή στέλνει από δύο «φόρους», ένα αγόρι κι ένα κορίτσι, για να αγωνιστούν ως μονομάχοι σε μία αρένα με σκοπό την επιβίωση μονάχα ενός. Αυτό το γεγονός υπενθύμισης της υποτέλειας αλλά και διατήρησης ενός διχαστικού ανταγωνισμού ανάμεσα στις Περιοχές, η Κάπιτολ το έχει μετατρέψει σε ένα μεγάλο τηλεοπτικό θέαμα, ένα υπερ-Reality του μέλλοντος, όπου κάμερες υπάρχουν παντού καλύπτοντας την άφιξη των φόρων, την προετοιμασία και την παρουσίασή τους στο κοινό, μέχρι την ζητούμενη μάχη τους μέσα στους Αγώνες.
Προβολή σε ένα δυστοπικό κόσμο
Μπορεί κάθε δυστοπικό μυθιστόρημα να προβάλει την αφήγησή του σε ένα μελλοντικό κόσμο, καταστατικά διαφορετικό από τον δικό μας, αυτό όμως που το καθιστά σημαντικό και τελικά ενδιαφέρον για τους αναγνώστες είναι ο τρόπος που διαχειρίζεται και περιπλέκει, στην προέκτασή τους, σύγχρονα ζητήματα και προβληματισμούς. Αυτό είναι που δίνει και στα συγκεκριμένα βιβλία της Κόλλινς το δικό τους, ιδιαίτερο στίγμα.
Οι Αγώνες Πείνας κυκλοφόρησαν το Σεπτέμβριο του 2008, σχεδόν στην αρχή της οικονομικής κρίσης, όταν διαφαινόταν πια πως η ‘‘φούσκα’’ ευμάρειας που είχαν ζήσει οι προηγούμενες γενιές θα έσκαγε στα χέρια των νέων της εποχής, οι οποίοι καλούνταν να ζήσουν πιο φτωχικά από τους γονείς τους. Το γεγονός ότι η οικονομική άνεση των ισχυρών βασίζεται στην καταπίεση και την εκμετάλλευση πιο φτωχικών περιοχών ερχόταν πάλι στο προσκήνιο, την ίδια στιγμή που ο κόσμος όλος γίνεται μία σκηνή με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και επικοινωνίας να γνωρίζουν ραγδαία άνοδο.
Η ζωή ως θέαμα
Έτσι, ένα άλλο ένα θέμα γύρω από το οποίο περιστρέφεται έντονα η προβληματική των βιβλίων είναι η ζωή ως θέαμα και ως εικονική πραγματικότητα. Ήδη από την αρχή της άφιξής τους στην Κάπιτολ οι «φόροι» αρχίζουν να μεταμορφώνονται σε προϊόντα ενός θεάματος που έχει σκοπό να τραβήξει την προσοχή του κοινού. Η σωματική δύναμη δεν θα είναι ο μοναδικός τους σύμμαχος, χρειάζονται επιπλέον την προσποίηση, την δημαγωγία, την πόζα που θα τους επιτρέψει να γίνουν αναγνωρίσιμοι κι αγαπητοί – σαν πραγματικοί μονομάχοι μέσα στην Αρένα. Κι εδώ μπορούμε να σκεφτούμε, επίσης, τους ιστορικούς και μυθολογικούς απόηχους της ιστορίας. Η Κόλλινς αντλεί φυσικά την αρχική της έμπνευση από τον μύθο του Θησέα –αναρωτιόμαστε αν η βοήθεια που δέχθηκε ο Αθηναίος πρίγκιπας από την Αριάδνη ήταν και το πρότυπο για τον κάθε Μέντορα της Πάνεμ που αντιστοιχεί σε κάθε «φόρο» από τις περιοχές– αλλά και από τις μονομαχίες στην αρχαία Ρώμη – το γνωστό ρητό «Άρτος και Θεάματα» στα λατινικά είναι Panem et circenses. Εν τέλει, χωρίς να λείπουν κι οι ιστορικές και βαθύτερες αντιστοιχίσεις, οι Αγώνες Πείνας στρέφουν κυρίως την προσοχή μας σε σύγχρονες και οικείες καταστάσεις, οι οποίες σχολιάζονται έμμεσα και βρίσκονται συνεχώς στον πυρήνα της προβληματικής αυτών των βιβλίων νεανικής φαντασίας.
Η μπαλάντα των αηδονιών και των φιδιών
Η μεγάλη επιτυχία της αρχικής τριλογίας οφειλόταν σε σημαντικό βαθμό στην εμβληματική ηρωίδα που δικαίωνε τόσο το θέμα όσο και την περιπετειώδη δράση των βιβλίων. Η Κάτνις Έβερντιν θα μπει στους Αγώνες εθελοντικά, αντικαθιστώντας την μικρότερη αδερφή της, θα γνωρίσει από κοντά την υπερφίαλη και διεφθαρμένη Κάπιτολ, και τελικά θα καταφέρει να επικρατήσει χάρη στις κυνηγετικές της ικανότητες αλλά και στο πολυδιαφημισμένο φλερτ με έναν έτερο συναγωνιστή της. Καθώς η ίδια μετατρέπεται σε σύμβολο της επανάστασης για τις περιοχές, η σκληρότητα της κεντρικής εξουσίας εντείνεται, προσωποποιημένη στον συγκεντρωτικό Πρόεδρο Σνόου, τον δαιμόνιο απολυταρχικό ηγέτη. Κι όμως, είναι αυτή η φιγούρα του Κακού, παρουσιασμένη στα νεανικά του χρόνια, όταν αρχίζει να διαμορφώνει τον χαρακτήρα του ως ενήλικας, που θα επιλέξει η Κόλλινς ως βασικό της ήρωα στο τελευταίο βιβλίο, το Η μπαλάντα των αηδονιών και των φιδιών.
Αυτή τη φιγούρα του Κακού, παρουσιασμένη στα νεανικά του χρόνια, όταν αρχίζει να διαμορφώνει τον χαρακτήρα του ως ενήλικας, θα επιλέξει η Κόλλινς ως βασικό της ήρωα στο τελευταίο βιβλίο.
Ο Κοριολανός Σνόου είναι μαθητής στο τελευταίο έτος στην περίφημη Ακαδημία της Κάπιτολ, το σχολείο για τους προνομιούχους γόνους της πρωτεύουσας, διακατέχεται όμως από ένα διπλό άγχος. Από την μία πρέπει να καλύπτει με διάφορα κόλπα την ένδεια του οικονομικά ξεπεσμένου οίκου των Σνόου και από την άλλη πρέπει να πετύχει μια πολύ καλή υποτροφία ώστε να καταφέρει να σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο, το εφαλτήριό του για την μετέπειτα, όπως πιστεύει, εξέλιξή του. Η επερχόμενη γιορτή του ‘‘θερισμού’’, όπου για πρώτη φορά θα αναθέσουν μέντορες στους φόρους από τις περιοχές, ίσως να είναι η ευκαιρία που ζητάει. Αν καταφέρει ως μέντορας να κερδίσει ο δικός του υποψήφιος στους Αγώνες Πείνας, τότε ο δρόμος θα είναι ανοικτός για την κοινωνική του άνοδο. Όμως στον Κοριολανό ανατίθεται το κορίτσι από την πιο φτωχή Περιοχή 12, μια αδύνατη κοπέλα με ένα φανταχτερό φόρεμα, που η μόνη της ικανότητα φαίνεται πως είναι ότι ξέρει να τραγουδάει.
Ένας αμφίσημος ηθικά ήρωας
Καθώς οι μέντορες αρχίζουν να γνωρίζουν τους φόρους τους, κι η απειλητική κατάσταση που επικρατεί στην Κάπιτολ ξεδιπλώνεται –η αυταρχικότητα και τα περίεργα πειράματα της εξουσίας, μια τρομοκρατική επίθεση στην αρένα πριν την έναρξη των Αγώνων– οι δυναμικές των σχέσεων αλλάζουν συνεχώς και ο Κοριολανός διχάζεται ανάμεσα σε ηθικά διλλήματα και στην επιδίωξη των δικών του, προσωπικών συμφερόντων. Τελικά, η Λούσι Γκρέι Μπερντ, το κορίτσι που ανατέθηκε στον Κοριολανό, θα καταφέρει να επικρατήσει, αλλά με μία έμμεση βοήθεια από εκείνον, και γι’ αυτό ο Σνόου τιμωρείται με μια στρατιωτική θητεία ως Ειρηνοποιός, του στρατιωτικού κατασταλτικού σώματος που στέλνεται στις περιοχές, κάτι που θα καθορίσει την μετέπειτα πορεία του…
Παρόλο που η συγγραφέας μένει πιστή σε πολλά κοινά στοιχεία, Η μπαλάντα των αηδονιών και των φιδιών μπορεί να διαβαστεί ανεξάρτητα, χωρίς την απαραίτητη γνώση των βιβλίων της τριλογίας. Αυτό ίσως να αποβαίνει και θετικά προς τον αναγνώστη, ο οποίος μπαίνει χωρίς προκαταλήψεις στην ιστορία και αντιλαμβάνεται σταδιακά τα αμφίσημα ηθικά χαρακτηριστικά του κεντρικού χαρακτήρα. Σε αντίθεση επίσης με τα πρώτα βιβλία όπου η αφήγηση ταυτιζόταν με την εσωτερική φωνή της ηρωίδας, με κέρδος την αμεσότητα και τον πιο έντονο συναισθηματικό τόνο, εδώ επιλέγεται η τριτοπρόσωπη, πιο αντικειμενική αφήγηση, κάτι που επιτρέπει μια πιο στέρεη σκιαγράφηση των προσώπων και των καταστάσεων.
Ο Κοριολανός είναι ο χαρισματικός, πολλά υποσχόμενος νέος, με το ήρεμο σθένος και την φιλοπερίεργη, ερευνητική διάθεση, που εμποδίζεται όμως από τις συνθήκες και προσπαθεί να βρει μια διέξοδο προς τις προσωπικές του φιλοδοξίες. Δεν φαίνεται να νοιάζεται ιδιαίτερα για τους άλλους, όμως με την Λούσι Γκρέι αναπτύσσει μια περίεργη σχέση που ταλαντεύεται ανάμεσα στην εκμετάλλευση και την έγνοια. Εκείνη, μια ύπαρξη μετέωρη κι απροστάτευτη, είναι εξαρχής καταδικασμένη από μια άδικη μοίρα, προϊόν της καταγωγής της, αλλά δείχνει να διαθέτει εσωτερικές δυνάμεις. Οι ερωτικές τους στιγμές είναι χαριτωμένες κι εκβιάζουν την συγκίνηση του αναγνώστη, παρά την αίσθηση του ανεκπλήρωτου που τις διαποτίζει. Η προσοχή μας μοιράζεται και στους υπόλοιπους χαρακτήρες – την γιαγιά που έχει μείνει στο προπολεμικό μεγαλείο, την δρ. Γκολ με τα φρικτά γενετικά πειράματα, τους μαθητές με την ευαίσθητη ή κακομαθημένη πλευρά τους, τον ξεπεσμένο καθηγητή Χαιμπότομ – οι μεταξύ τους σχέσεις, αν και μένουν κάπως στην επιφάνεια, παρουσιάζονται ωστόσο με πειστικό τρόπο.
 |
| H Suzanne Collins γεννήθηκε το 1962 στο Κονέκτικατ. Ο πατέρας της ήταν αξιωματικός της πολεμικής αεροπορίας που πολέμησε στην Κορέα και στο Βιετνάμ. Ξεκίνησε την καριέρα της ως παρουσιάστρια σε παιδικό κανάλι. Ήταν ήδη συγγραφέας τριών βιβλίων όταν έγινε ευρύτερα γνωστή με τη σειρά βιβλίων Τα χρονικά της κατωχώρας (στα ελληνικά από την Πλατύπους Εκδοτική). Με τα τρία βιβλία Αγώνες Πείνας που ακολούθησαν κέρδισε παγκόσμια αναγνώριση. Μάλιστα, το 2012, η Αμαζον ανακοίνωσε ότι η Κόλινς ήταν η πιο ευπώλητη συγγραφέας όλων των εποχών στο kindle. Έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία σχετικά με βιβλία για παιδιά κι εφήβους. |
Σε αυτό το βιβλίο οι ίδιοι οι Αγώνες Πείνας δεν καταλαμβάνουν πολλές σελίδες, χωρίζουν όμως την πλοκή σε ένα πριν κι ένα μετά, ενώ η βαριά σκιά τους χρωματίζει την ατμόσφαιρα. Πρόκειται σίγουρα για ένα σκοτεινό και βίαιο εύρημα που υποβάλλει την εικόνα ενός σκληρού κι αμείλικτου κόσμου. Η συγγραφέας παίζει με τις αντιθέσεις, κλείνει το μάτι στα σύγχρονα τηλεοπτικά ήθη, παγιδεύει τους ήρωες της σε ένα παιχνίδι που τους κανόνες τους ορίζουν άλλοι. Ωστόσο, το δεύτερο μέρος του βιβλίου, η περιπέτεια του Σνόου ως Ειρηνοποιού, διαβάζεται μάλλον διεκπεραιωτικά, ο ήρωας δεν έχει καταφέρει να κερδίσει την συμπάθειά μας και οι σελίδες γυρνούν γρήγορα με μια διάθεση να φτάσουμε στο τέλος.
Η μπαλάντα των αηδονιών και των φιδιών μάλλον ολοκληρώνει την σειρά βιβλίων Αγώνες Πείνας της Σούζαν Κόλλινς. Μαζί με τον Χάρρυ Πότερ της Ρόουλινγκ και το Λυκόφως της Στέφανι Μέγιερ, ήταν από τα βιβλία με την μεγαλύτερη επιτυχία και επίδραση στο είδος της νεανικής φαντασίας στην πρώτη δεκαετία του 2000. Αγγίζοντας μια ποικιλία σύγχρονων ζητημάτων –όπως οι συνέπειες του πολέμου, η κοινωνική και οικονομική ανισότητα, η κουλτούρα των media και των reality, η διαφθορά της εξουσίας– δημιουργούν μια περίεργη αίσθηση ρεαλισμού, ενώ μπορούν να ανακινήσουν πολλές συζητήσεις.
*
* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΡΓΑΣΤΑΡΑΣ ασχολείται με τη λογοτεχνία του φανταστικού και διευθύνει το blog http://argastaras.blogspot.com.
