alt

Για το μυθιστόρημα του νομπελίστα J.M.G. Le Clézio «Άλμα» (μτφρ. Γιώργος Ξενάριος, εκδ. Κλειδάριθμος).

Του Νίκου Ξένιου

Ο Ζερεμί Φέλσεν αναζητά τις ρίζες της οικογένειάς του στο νησί του Μαυρίκιου, ακολουθώντας τα ίχνη του χαμένου «ντοντό», ενός άπτερου άλμπατρος της ξηράς που, όπως φημολογείται, αφανίστηκε στον 17ο αιώνα. Σαν τον μυθικό φοίνικα, το «ντοντό» θα αναγεννηθεί «εκ της κόνεώς του» στο μυθιστόρημα του Ζαν-Μαρί Γκυστάβ Λε Κλεζιό Άλμα (εκδ. Κλειδάριθμος, σε μετάφραση Γιώργου Ξενάριου), ένα βιβλίο με 44 κεφάλαια χαλαρής σύνδεσης που περνά ανεπαίσθητα τον αναγνώστη στη σφαίρα του πανθεϊστικού μύθου. Οι ψυχές των νεκρών είναι παρούσες και ανακατασκευάζουν το παρελθόν εν είδει αφηγηματικού παρόντος.

Σε μια ποιητική διελκυστίνδα ανάμεσα στο οικείο και στο ανοίκειο, σε αντίθεση με τον σεβασμό που οι ντόπιοι απέδιδαν στη φύση, οι νεήλυδες Ολλανδοί εξολοθρεύουν το μυθικό «ντοντό». O άνθρωπος έχει απολέσει τον επίγειο παράδεισο, αυτόν που αναγράφεται στο δεύτερο διαβατήριο του νομπελίστα συγγραφέα.

Βρισκόμαστε στην αρχή της βιομηχανικής εποχής, στην εποχή του Ντίκενς. Το δάσος στον Άγιο Μαυρίκιο (île Maurice, που ανήκει στο συγκρότημα των νησιών Μασκαρέν) καλύπτει, ακόμη, τα εννιά δέκατα του νησιού. Eίναι η εποχή των «κουλήδων», της κοινωνικής αδικίας, όμως η φύση διαδραματίζει ακόμη καθοριστικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων: σε μια ποιητική διελκυστίνδα ανάμεσα στο οικείο και στο ανοίκειο, σε αντίθεση με τον σεβασμό που οι ντόπιοι απέδιδαν στη φύση, οι νεήλυδες Ολλανδοί εξολοθρεύουν το μυθικό «ντοντό» (Raphus cucullatus, «πουλί της ναυτίας»). O άνθρωπος έχει απολέσει τον επίγειο παράδεισο, αυτόν που αναγράφεται στο δεύτερο διαβατήριο του νομπελίστα συγγραφέα.

Dodo: δυο φωνές, δυο εποχές

O ευρωπαίος αφηγητής αποκαλύπτει τη νοσταλγία του συγγραφέα, αναζητώντας τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι πρόγονοί του στην τραγική ιστορία του νησιού: μυστικές, άγνωστες τοποθεσίες, πλευρές που ο τουρισμός έχει ισοπεδώσει, η θεματική του ταξιδιού, η αναζήτηση του χαμένου ίχνους, η βουτιά στη μυστικιστική ατμόσφαιρα μιας παρωχημένης εποχής, το μοναχικό προσκύνημα στα βήματα των παππούδων και στα βήματα των πειρατών του Ινδικού Ωκεανού: ως αποτύπωμα απολεσθείσας πολιτιστικής ταυτότητας αναδύεται ο Μαυρίκιος, το νησί όπου μετανάστευσαν στον δέκατο έβδομο αιώνα οι πρόγονοι του Λε Κλεζιό. 

Ο πολυφωνικός χαρακτήρας της αφήγησης προϋποθέτει την αντιπαράθεση διαφορετικών οπτικών. Ο δεύτερος αφηγητής/αντίποδας του Ζερεμί, ο Ντομινίκ Φέλσεν είναι ένας σκλάβος, ορφανός και άστεγος ιθαγενής που κατάγεται από την καταραμένη πλευρά της ίδιας γενιάς, με πρόσωπο, παρειές, φρύδια, και μύτη κατεστραμμένα από το φοβερό αφροδίσιο νόσημα που δεν κατονομάζεται («αν και το κεφαλαίο "Σίγμα" παραπέμπει σαφώς στη σίφυλη»), βγαλμένος από τη σιωπή, μουρμουρίζει σε διαρκή ενεστώτα τη γλώσσα των μαυρικιανών κρεολών: απλοϊκός «hobo» που διασώζει σαν λεκτικό φυλακτό τους θρύλους του τόπου του, εξιλαστήριο θύμα, σφάγιον της ανθρώπινης λαγνείας για την επιβολή, αλλά και σφάλμα της φύσης, προδικασμένο στην εξαφάνιση. Αυτό το πρόσωπο ψηλαφεί με τη μνήμη τα ερείπια του παρελθόντος και φέρει, επίσης, την επωνυμία «Ντοντό». 

Ο Ζερεμί και ο Ντομινίκ δεν συναντιούνται, παρόλο που οι πορείες τους διασταυρώνονται, παρά μόνο στην Alma, την ιδιοκτησία των προγόνων τους, το αγρόκτημα/υποστατικό που θα γίνει σκηνικό ανάκλησης της ιστορίας του νησιού. Όμως, κάποια άλλα πρόσωπα-φαντάσματα ή ασήμαντες υπάρξεις στοιχειώνουν το βιβλίο και αποκτούν φωνή, μέσα στον περίπλοκο αφηγηματικό ιστό του βιβλίου: νεκροί με τους οποίους επικοινωνεί ο Ντοντό, αφρικανοί σκλάβοι, πόρνες, σιωπηλά κορίτσια με μπλε μαλλιά.  από τα λόγια τους.

alt
Το dodo ήταν ενδημικό πουλί που ζούσε στον Ινδικό ωκεανό
και ειδικότερα στο νησί του Μαυρίκιου. Ήταν συγγενικό είδος
με τα περιστέρια. Το ύψος του ανερχόταν περίπου στο ένα 
μέτρο και το βάρος του περίπου στα 20 κιλά. Τρεφόταν
κυρίως με φρούτα που φύτρωναν στο έδαφος. Το ντόντο
δεν φοβόταν καθόλου τους ανθρώπους, και αυτό,
σε συνδυασμό με έλλειψη μαχητικότητάς του, το έκανε
εύκολη λεία για τους κυνηγούς.


Υπάρξεις βγαλμένες από τη γη

Υπάρχει διάκριση κλασικού και μοντέρνου; Αν υφίσταται μια κατηγορία λογοτεχνίας που θα μπορούσε να αποκληθεί «πρωτόγονη», τότε ο ρεαλισμός πρέπει να αποκτήσει μια νέα νοηματοδότηση. «Η δυτική τέχνη», λέει σε μια διάλεξή του ο Λε Κλεζιό, «βασίζεται στην επανάληψη και στην ανασυγκρότηση του "πραγματικού"». Εμπλουτισμένη με στοιχεία περιπλάνησης, μύθου και ψευδαίσθησης, η δική του, «μεταδοτική» λογοτεχνία είναι από τις πιο πολυμεταφρασμένες της Ευρώπης (τα έργα του έχουν μεταφραστεί στα Αγγλικά, στα Γερμανικά, στα Ιταλικά, στα Ισπανικά, στα Καταλανικά, στα Πορτογαλικά, στα Ρωσικά, στα Κινεζικά, στα Ιαπωνικά, στα Κορεατικά, στα Δανικά, στα Σουηδικά, στα Ελληνικά και στα Τουρκικά). Ο νομπελίστας συγγραφέας επιχειρεί τη δημιουργία μιας νέας πραγματικότητας στο κείμενό του, επιστρατεύοντας ποικιλία «φωνών» και αποφεύγοντας τα πολλά επίθετα. Με τα ρήματα και τα ονόματα ως όπλα του, ξεκίνησε τη συγγραφή του Άλμα πριν από τριάντα χρόνια, αναδιφώντας στα αρχεία της Outre-mer, στην οδό Oudinot, στο Παρίσι, όπου διάβασε τη λίστα των πιστοποιητικών βάπτισης δεκάδων σκλάβων. 

[Στον σύγχρονο Μαυρίκιο] συναντά κανείς και τους μύθους των κρεολών του νησιού, τα ήθη και τη βαθύτατη θλίψη τους: αυτή εκφράζεται είτε με μια μάσκα βίας και υποταγής, είτε με τη μελέτη της «κρυφής» ιστορίας των οικογενειών των αποικιοκρατών, είτε, ακόμη, με την ποιητική ματιά στους θρύλους που γεφυρώνουν τα δύο. 

«Τα ονόματα εμφανίζονται κι εξαφανίζονται ως δια μαγείας […] Είναι η κοσμική σκόνη που καλύπτει το δέρμα μου». Αυτοί οι σκλάβοι, «που εγκαταλείφθηκαν στο έλεος του καυτού ήλιου και του μαστιγίου», κατά τη βάπτισή τους έπαιρναν ένα εύκολο όνομα, ως επώνυμο όμως τους δινόταν το όνομα του καραβιού που τους έφερε αλυσοδεμένους. Μοναδική τους έγγεια ιδιοκτησία ήταν οι σωροί από πέτρες που βρίσκονταν κατά μήκος ενός συγκεκριμένου δρόμου, σε μια συγκεκριμένη γωνιά αυτού του νησιού που ολόγυρα το δέρνει ο ωκεανός. Σήμερα σώζονται μόνο τα κάτεργα όπου κρατούνταν, δίπλα σε εξωτικές πλαζ για σέρφινγκ και υποβρύχιες καταδύσεις. Στον σύγχρονο Μαυρίκιο συναντά κανείς τον χαμογελαστό απόηχο του «Paul et Virginie», της νουβέλας του Μπερναρντέν ντε Σαιν Πιερ. Αλλά συναντά και τους μύθους των κρεολών του νησιού, τα ήθη και τη βαθύτατη θλίψη τους: αυτή εκφράζεται είτε με μια μάσκα βίας και υποταγής, είτε με τη μελέτη της «κρυφής» ιστορίας των οικογενειών των αποικιοκρατών, είτε, ακόμη, με την ποιητική ματιά στους θρύλους που γεφυρώνουν τα δύο. 

Η αποικιοκρατική ηθική αφανίζει συστηματικά τη μνήμη του δουλεμπορίου, σβήνοντας από τα αρχεία της μνήμης τα ονόματα και τις καταβολές των πληθυσμών που μετεμφυτεύθηκαν εκεί βίαια, διασκορπίζοντας τα πιστοποιητικά βαφτίσεως, κατακαίοντας τους τίτλους ιδιοκτησίας. Η βιομηχανική εποχή ασκεί λογοκρισία, συνθλίβει τα εργατικά συνδικάτα και αγνοεί τις διαφορές θρησκεύματος και κουλτούρας. Η σύγχρονη κοινωνία παράγει με φρενήρη ρυθμό πλαστές ταυτότητες και ιδιοκτησίες «δεύτερου βαθμού» που εξ ορισμού δεν είναι συναγωνίσιμες στην αγορά αγαθών, μετατρέποντας τον πληθυσμό του νησιού σε υπηρέτη στον ίδιο του τον τόπο.

alt
Από το 1970 μεχρι το 1974 ο Λε Κλεζιό έζησε με τη φυλή 
των ιθαγενών Εμπέρα στον Παναμά. Είναι παντρεμένος 
από το 1975 με τη μαροκινή Ζεμιά και έχει τρεις κόρες. 
Από το 1990 μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στο 
Αλμπουκέρκι του Νέου Μεξικού των Η.Π.Α, τον Άγιο 
Μαυρίκιο και τη Νις. Τον Οκτώβριο του 2008 τού 
απονέμεται το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η λογοτεχνία 
του χαρακτηρίστηκε ως «κριτική στους πολιτισμούς
του κόσμου».




Καθιερώνοντας μια νέα αισθητική αρχή

Ο J.M.G. Le Clézio, ο γαλλόφωνος συγγραφέας με το βρετόνικο επίθετο και την καταγωγή από τον Μαυρίκιο, γεννήθηκε στη Νίκαια της νότιας Γαλλίας το 1940 (τότε ο Άγιος Μαυρίκιος ανήκε στους Βρετανούς, στα χέρια των οποίων είχε περιέλθει με τους ναπολεόντειους πολέμους). Πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Roquebillière, ένα μικρό χωριό κοντά στη Νίκαια μέχρι το 1948, όταν επιβιβάστηκε με τη μητέρα και τον αδελφό του σε πλοίο για να συναντήσουν τον πατέρα τους στη Νιγηρία. Αφού σπούδασε Αγγλικά στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Ινστιτούτο Φιλολογικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Νις. Το μυθιστόρημά του «L’interrogation» (1963) εκδόθηκε από τον Gallimard όταν ήταν μόλις είκοσι τριών χρονών. Το 1964 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Αιξ-αν-Προβάνς και τελικά μετακόμισε στις ΗΠΑ για να εργαστεί ως καθηγητής. Το 1967 υπηρέτησε στον γαλλικό στρατό στην Ταϊλάνδη, αλλά γρήγορα απελάθηκε από τη χώρα για τη διαμαρτυρία του ενάντια στην παιδική πορνεία και στάλθηκε στο Μεξικό για να ολοκληρώσει τη θητεία του. Το 1968 το νησί Μαυρίκιος απέκτησε την ανεξαρτησία του.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).


altΆλμα
J.M.G. Le Clézio
Μτφρ. Γιώργος Ξενάριος
Κλειδάριθμνος 2019
Σελ. 328, τιμή εκδότη €14,40

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ J.M.G. LE CLÉZIO


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η ανθρώπινη δίψα του Ιησού

Η ανθρώπινη δίψα του Ιησού

Για το μυθιστόρημα της Amélie Nothomb «Δίψα» (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, εκδ. Στερέωμα).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο ήρεμος, σχεδόν αβασάνιστος, Ιησούς του πρώιμου Ραφαήλ στον πίνακα Μond Crusifixion, απόλυ...

Ούρσουλα Λε Γκεν: Η μεγάλη κυρία της λογοτεχνίας του φανταστικού

Ούρσουλα Λε Γκεν: Η μεγάλη κυρία της λογοτεχνίας του φανταστικού

Επισκόπηση του έργου της Ούρσουλα Λε Γκεν με οδηγό ορισμένα από τα βιβλία της που κυκλοφορούν σε ελληνική μετάφραση, εστιάζοντας ιδιαίτερα στην τελευταία της τριλογία «Τα Χρονικά της Δυτικής Ακτής» (εκδ. Parsec).

Του Δημήτρη Αργασταρά

Αν αντικρίσο...

Πράκτορες με καρδιά, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου

Πράκτορες με καρδιά, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου

Για το μυθιστόρημα του Γκράχαμ Γκρην «Ο ανθρώπινος παράγοντας» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πόλις).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Λονδίνο. Οι Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, καλούνται να εντοπίσουν την πηγή μιας διαρροής πληροφορι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ζαχαρίας Σκούρας: «Η Γη είναι φιλόξενος ξενιστής μας»

Ζαχαρίας Σκούρας: «Η Γη είναι φιλόξενος ξενιστής μας»

Συνέντευξη με τον συγγραφέα Ζαχαρία Σκούρα, με αφορμή το βιβλίο του «Ταξιδεύοντας στην εποχή του ανθρώπου – η ζωή στην Ανθρωπόκαινο» (εκδ. Γερμανός).

Της Ελένης Κορόβηλα

Μπορεί ένα βιβλίο να αγγίξει σχεδόν όλα τα ζητήματα που άπτονται της ιστορίας του ...

Δίνοντας φωνή και παρηγόρια στους παρίες

Δίνοντας φωνή και παρηγόρια στους παρίες

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Νίκου Χρυσού «Καινούργια μέρα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Νικόλα Ευαντινού
Φωτογραφία © Jean Gaumy/Magnum Photos

Ο Walter Benjamin αναλύοντας τη φύση και τη λειτουργία του μυθιστορήματος, σε σ...


Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ