alt

Για το βιβλίο του Σπύρου Κιοσσέ «Εισαγωγή στη δημιουργική ανάγνωση και γραφή του πεζού λόγου – Η συμβολή της αφηγηματολογίας» (εκδ. Κριτική).

Της Κατερίνας Δ. Σχοινά

Στο βιβλίο του Η λογοτεχνία σε κίνδυνο ο μεγάλος θεωρητικός Τσβετάν Τοντορόφ προσπαθώντας να εξηγήσει το διαρκώς μειούμενο ενδιαφέρον των σύγχρονων ανθρώπων για την ανάγνωση της λογοτεχνίας, διερωτάται για τα (ενδεχόμενα) λάθη που γίνονται στη διδασκαλία της. Τέτοιο λάθος γίνεται, κατά την άποψή του, όταν στα τρυφερά χρόνια του σχολείου, τότε που διαμορφώνει κανείς δυνητικούς αναγνώστες, διδάσκεται στα παιδιά όχι «για ποιο πράγμα μιλούν τα έργα αλλά για ποιο πράγμα μιλούν οι κριτικοί».

Μια λογική απο-σχολειοποίησης της λογοτεχνίας, δηλαδή απομάκρυνσης από το παραδοσιακό διδακτικό μοντέλο του σχολείου και την αυθεντία του διδάσκοντος, που, κατά τον Κιοσσέ, ευλόγως συνδέεται με την αποσχολιοποίηση, την απαλλαγή, με άλλα λόγια, του διδασκόμενου λογοτεχνικού κειμένου από τα «πολλά μαλάματα» του εξαντλητικού φιλολογικού σχολιασμού.

Για τον Τοντορόφ ο μελετητής της λογοτεχνίας πρέπει φυσικά να γνωρίζει καλά τα θεωρητικά της εργαλεία, καθώς η θεωρία είναι αυτή που θα προσφέρει ασφαλείς, «λεπτές» και «οργανωμένες» προσεγγίσεις του λογοτεχνικού κειμένου, ωστόσο, όταν κανείς καλείται να διδάξει λογοτεχνία σε νέους ανθρώπους οφείλει να μην ξεχνά το βαρύ του καθήκον: «να εσωτερικεύει αυτό που έμαθε στο πανεπιστήμιο, αλλά αντί να το διδάσκει, να το επαναφέρει στην κατάσταση ενός αόρατου εργαλείου». Έτσι, η θεωρία και οι μέθοδοί της θα περιορίζονται μόνο στο μυαλό του διδάσκοντος, ο οποίος θα επιδιώκει να απομακρυνθεί από τα πεδία του σημαίνοντος και να πλησιάσει στην ουσία των κειμένων και στην ανάδειξη πρωτίστως της αυταξίας τους.

Μια ανάλογη προβληματική δείχνει να διαπνέει και το βιβλίο του Σπύρου Κιοσσέ Εισαγωγή στη δημιουργική ανάγνωση και γραφή του πεζού λόγου–Η συμβολή της αφηγηματολογίας, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κριτική. Μια λογική απο-σχολειοποίησης της λογοτεχνίας, δηλαδή απομάκρυνσης από το παραδοσιακό διδακτικό μοντέλο του σχολείου και την αυθεντία του διδάσκοντος, που, κατά τον Κιοσσέ, ευλόγως συνδέεται με την αποσχολιοποίηση, την απαλλαγή, με άλλα λόγια, του διδασκόμενου λογοτεχνικού κειμένου από τα «πολλά μαλάματα» του εξαντλητικού φιλολογικού σχολιασμού. Με όρους καθημερινότητας, αντί να απασχολεί διδάσκοντες και διδασκομένους η κατά γράμμα εφαρμογή των λογοτεχνικών θεωριών, μπορούν όλοι οι εμπλεκόμενοι με ευχάριστο και παιγνιώδη τρόπο να δουν το κείμενο διαφορετικά: να αξιοποιήσουν την πρωτότυπη και εξαιρετικά πλούσια παρακαταθήκη προτεινόμενων δράσεων στην προσέγγιση ενός λογοτεχνικού κειμένου, οι οποίες συνθέτουν το 100σέλιδο παράρτημα του εν λόγω βιβλίου, εξίσου σημαντικό, ευανάγνωστο και λειτουργικό με τον βασικό (θεωρητικό) κορμό που προηγείται. Παιχνίδια φαντασίας, δημιουργικότητας και εφευρετικότητας με το (συνήθως αναξιοποίητο) «παρακειμενικό κατώφλι» (συγγραφέας, τίτλοι, αφιερώσεις, πληροφορίες στο «αυτί» των βιβλίων κ.λπ), ασκήσεις με το θέμα, την επιλογή του και την ανοικειωτική εξεργασία του για τη δημιουργία έκπληξης στον αναγνώστη, προσεκτικές προσεγγίσεις των λογοτεχνικών χαρακτήρων σε συνάρτηση με τις εκάστοτε περικειμενικές περιστάσεις, συναρπαστικές πλεύσεις στα ποτέ ήσυχα αφηγηματικά ύδατα και ανακάλυψη των κρυμμένων θησαυρών τους (όπως είναι οι χρονοτοπικές παράμετροι, οι συγκρούσεις που συνιστούν την πλοκή των ιστοριών, οι μύριοι τρόποι οργάνωσης μιας αφήγησης και οι φωνές που την κατευθύνουν ή που θα μπορούσαν να την κατευθύνουν) προσφέρονται προς δημιουργική αξιοποίηση. Όλα αυτά απλοποιημένα και ευφάνταστα εμπλέκουν βιωματικά τον διδασκόμενο στη γοητευτική περιπέτεια της ανάγνωσης και της δημιουργίας προφορικού και γραπτού λόγου, χωρίς το βαρύ, πληκτικό φορτίο της θεωρίας, που στέκεται διακριτικά πίσω και κάτω από τις παραπάνω δραστηριότητες, περιοριζόμενη απλώς στο να αποτελεί ένα χρήσιμο, αλλά «αόρατο εργαλείο». 

alt
Ο Σπύρος Κιοσσές

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης

Αν και πραγματεύεται σύνθετα εννοιολογικά σχήματα και μετέρχεται απαιτητικά μεθοδολογικά εργαλεία από διάφορους επιστημονικούς κλάδους, διαθέτει σπάνια ευκρίνεια∙ διαφωτιστικές εισαγωγές, κατατοπιστικές συνόψεις, διαυγή διαγράμματα και πίνακες, πλούσιες υποσημειώσεις και παράθεση πλήρους ελληνόγλωσσης και ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας. 

Η μελέτη του βιβλίου που υπογράφει ο Σπύρος Κιοσσές είναι αληθινά «ξανακερδισμένος χρόνος» για τον αναγνώστη του. Αν ο τίτλος του παραπέμπει στην τόσο δημοφιλή (πλέον και στη χώρα μας) δημιουργική γραφή και στον συσχετισμό της με την ανάδειξη νέων συγγραφικών ταλέντων στον λογοτεχνικό μας χώρο, προτάσσει, ωστόσο, το κεφαλαιώδες ζήτημα της δημιουργικής ανάγνωσης που προηγείται της γραφής, αυτονόητης αλλά ενίοτε λησμονημένης. Έτσι, το βιβλίο του Κιοσσέ στέκεται πολύτιμος και εύχρηστος οδηγός πρώτα απ’ όλα στον δρόμο της λογοτεχνικής ανάγνωσης, ιδίως των αφηγηματικών κειμένων [1], όποιον και να αφορά αυτή: τον μαθητή και φοιτητή που πατούν στο «πρώτο σκαλί» της λογοτεχνικής τους μαθητείας, τον νέο ή και εμπειρότερο αναγνώστη της λογοτεχνίας, τον διδάσκοντα που αναζητά έναν ευσύνοπτο οδηγό λογοτεχνικής θεωρίας, τον επίδοξο συγγραφέα που εμπιστεύεται κάποιο σεμινάριο δημιουργικής γραφής ή που σχεδιάζει λογοτεχνικά σκαριφήματα στις προσωπικές του στιγμές. Τώρα που το ερώτημα «είναι διδακτή η λογοτεχνική γραφή;» έχει μάλλον ξεπεραστεί ως προβληματισμός από τους περισσότερους, σε εποχές όπου και στα ελληνικά εκπαιδευτικά προγράμματα όλων των βαθμίδων ο λογοτεχνικός γραμματισμός εμπεριέχει δραστηριότητες δημιουργικής γραφής, η ανάγκη της βιβλιογραφικής ενίσχυσης κάθε ενδιαφερόμενου με ένα αξιόπιστο εγχειρίδιο δημιουργικής γραφής είναι μεγάλη. Αυτό το ευάρεστο έργο επιτελεί το βιβλίο του Σπύρου Κιοσσέ, που, αν και πραγματεύεται σύνθετα εννοιολογικά σχήματα και μετέρχεται απαιτητικά μεθοδολογικά εργαλεία από διάφορους επιστημονικούς κλάδους, διαθέτει σπάνια ευκρίνεια∙ διαφωτιστικές εισαγωγές, κατατοπιστικές συνόψεις, διαυγή διαγράμματα και πίνακες, πλούσιες υποσημειώσεις και παράθεση πλήρους ελληνόγλωσσης και ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας, ενισχυμένα από πληθώρα ενδεικτικών παραδειγμάτων συνιστούν πυξίδες στον ωκεανό της θεωρίας και της κριτικής. 

Η μελέτη του εν λόγω βιβλίου είναι χρόνος ξανακερδισμένος για κάθε αναγνώστη, καθώς τον βοηθά να (ανα)συγκροτήσει ένα προσιτό και σαφές θεωρητικό πλαίσιο με το οποίο του ανοίγονται δρόμοι για την ανά-γνωση (ανα-γνώριση) των κειμένων, την ανάσκαψη των κρυμμένων μυστικών τους, την ανατομή των πολύπλοκων οργανισμών τους. Η ανακάλυψη των μαγικών συναρθρώσεων που οδηγούν στην επιτυχία της γραφής, την οποία επιχειρεί το βιβλίο του Κιοσσέ, όχι μόνον ενδυναμώνει το αναγνωστικό ενδιαφέρον για την αναζήτηση ωραίων έργων, αλλά προσφέρει σημαντική τεχνογνωσία σε κάθε (επίδοξο) χρήστη των εργαλείων του λόγου, ιδιαίτερα του αφηγηματικού. Τα υπόλοιπα εναπόκεινται στην ελευθερία των αναγνωστών που θα κατασκευάσουν το δικό τους νόημα των κειμένων, αλλά και εκείνων που θα παραγάγουν ίσως τον προσωπικό τους λόγο. Οπωσδήποτε εναπόκεινται, όμως, και στην ανυπότακτη φύση του ίδιου του δημιουργικού λόγου και των ποικίλων του εκφάνσεων: «Σε στίχο ελεύθερο/ θα σας συνθέσω./ Να αντιβαίνετε ανυπόταχτα/ τη μελαγχολική κατάληξη/ της ομοιότητας./ […] /Να μειδιάτε ελαφρώς/ σ’ όποια αναζήτηση/ κρυφίων νοημάτων./ Να οικτίρετε/ κάθε απόπειρα εκλογίκευσης/ της εσκεμμένης αταξίας σας» [2]. 

* Η ΚΑΤΕΡΙΝΑ Δ. ΣΧΟΙΝΑ είναι φιλόλογος.

[1] Η βαθιά επιστημονική γνώση του Σπύρου Κιοσσέ στον τομέα της αφηγηματολογίας, οφειλόμενη στις διδακτορικές και μεταδιδακτορικές του μελέτες και ενασχολήσεις, ευθύνεται αρκετά για την έμφαση που δίνεται στο βιβλίο στην πολυσύνθετη αφηγηματική διαδικασία. Επιπλέον, τα πάντα σχεδόν είναι αφήγηση: από τα πρώτα παραμύθια που ακούει κανείς στην αγκαλιά των παππούδων του και τις εικονογραφημένες ιστορίες των παιδικών βιβλίων, μέχρι τα μυθιστορήματα-αναγνώσματα της ενήλικης ζωής, από την ιστορική αφήγηση μέχρι την καθημερινή προφορική αφήγηση προσωπικών μικροσυμβάντων που ανταλλάσσουμε με οικεία πρόσωπα ή την πολυμεσική ειδησεογραφική μας ενημέρωση από τα ΜΜΕ, η αφήγηση είναι μέρος σημαντικό της επικοινωνίας μας με τον κόσμο.
[2] Από το ποίημα του Σπύρου Κιοσσέ «Τα ποιήματά μου» στη συλλογή του Το κάτω κάτω της γραφής, εκδ. Μελάνι, Αθήνα 2018, σ. 35.

altΕισαγωγή στη δημιουργική ανάγνωση και γραφή του πεζού λόγου
Η συμβολή της αφηγηματολογίας
Σπύρος Κιοσσές
Κριτική 2018
Σελ. 488, τιμή εκδότη €26,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΠΥΡΟΥ ΚΙΟΣΣΕ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Για τη μετάφραση των τριών τραγωδιών του Σοφοκλή «Ο Οιδίποδας τύραννος, Ο Οιδίποδας στον Κολωνό, Αντιγόνη» (μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Πένυ Παπουτσή (Ισμήνη), Μάνος Κατράκης (Οιδίπους), Αγνή Μουζενίδου (Αντιγόνη) από την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου «Οιδίπους τύραννος» (1973) (σκην. Τά...

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Για το βιβλίο της Ursula K. Le Guin «Το κύμα μέσα στο μυαλό - Κείμενα για τη γραφή, την ανάγνωση και τη φαντασία» (μτφρ. Βικτώρια Αρδίτη & Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ας μιλήσουμε λίγο για τη φαντασία, τη δ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μην πεις λέξη: Η κρυφή ιστορία του IRA, του Πάτρικ Ράντεν Κιφ

Μην πεις λέξη: Η κρυφή ιστορία του IRA, του Πάτρικ Ράντεν Κιφ

Για το βιβλίο του Patrick Radden Keefe «Μην πεις λέξη - Βία και προδοσία στη Βόρεια Ιρλανδία, Η κρυφή ιστορία του IRA» (Μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο). Στην κεντρική εικόνα, η δολοφονημένη από τον IRA Jean-McConville, μαζί με τρία από τα δέκα παιδιά της (!) και τον σύζυγό της. 

...

Bildungsroman, του Άκη Παπαντώνη (κριτική)

Bildungsroman, του Άκη Παπαντώνη (κριτική)

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η πρώτη ποιητική συλλογή του Άκη Παπαντώνη «Bildungsroman» (εκδ. Κίχλη). 

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Bildungsroman ...

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μια μέρα σαν σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου 1977, πέθανε στο Παρίσι από καρδιακή προσβολή στα 54 της χρόνια η «θεία» Μαρία Κάλλας. 

Της Ελένης Κορόβηλα

Η μεγαλύτερη ντίβα της όπερας, η Μαρία Κάλλας, γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη στις 2 Δεκεμβρίου 1923. Η κόρη τ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 31 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ