xatzidakis

Του Πάρι Κωνσταντινίδη

Ποιος δεν έχει ακούσει τη μουσική των Τσιτσάνη και Χατζιδάκι ή έστω μια ιστορία γι αυτούς; Είναι τόσο ισχυρή η παρουσία τους στον πολιτισμό μας σήμερα που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο αποτελούν κομμάτι του εαυτού μας, κομμάτι του τρόπου με τον οποίο κάποια στιγμή διασκεδάσαμε, χαρήκαμε ή συγκινηθήκαμε. Ακόμα κι αν δεν μας πάθιασαν ποτέ, είναι αδύνατον ζώντας στην Ελλάδα να μην επηρεαστήκαμε θετικά ή αρνητικά από τον μουσικό κόσμο που έπλασαν. Είναι όμως αυτοί πανταχού παρόντες ή ο μύθος τους; 

Ο Ηλίας Πετρόπουλος έδινε υπέρμετρη έμφαση στο «περιθωριακό» στοιχείο, ενώ παρέβλεπε ή υποτιμούσε την πολυεθνική καταγωγή του ρεμπέτικου από τη λαϊκή μουσική των πόλεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Δυστυχώς μέσα από μύθους γνωρίζουμε τη μουσική που συνδέθηκε με τον Βασίλη Τσιτσάνη: το λαϊκό και το ρεμπέτικο. Ένας από τους μεγαλύτερους μυθοποιούς υπήρξε ο περίφημος Ηλίας Πετρόπουλος, ο οποίος έδινε υπέρμετρη έμφαση στο «περιθωριακό» στοιχείο, ενώ στο πλαίσιο της ευρύτερης τάσης της εποχής παρέβλεπε ή υποτιμούσε την πολυεθνική καταγωγή του ρεμπέτικου από τη λαϊκή μουσική των πόλεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που ήταν εν πολλοίς κοινή για τις διαφορετικές εθνότητες που κατοικούσαν σε αυτές. Επιπλέον, στο έργο του παρουσιάζονται μεθοδολογικά προβλήματα. Για παράδειγμα συμπλήρωνε ο ίδιος κατά το δοκούν στίχους ή τους άλλαζε τη σειρά, όπου δεν μπορούσε να εντοπίσει τους αυθεντικούς. Παρόλα αυτά, ο Πετρόπουλος, παραμένει μια σημαντική πηγή πληροφοριών, του οποίου τα σφάλματα η νεότερη γενιά μουσικολόγων ολοένα και συχνότερα επισημαίνει*. Σε αυτή τη γενιά ανήκει και ο Νίκος Ορδουλίδης (Η δισκογραφική καριέρα του Βασίλη Τσιτσάνη, Ιανός, 2014), ο οποίος με άμεση και απλή γλώσσα αποσαφηνίζει μια σειρά από παρεξηγημένα ζητήματα που αφορούν την ελληνική, αστική λαϊκή μουσική.

alt

tsitsanis ordoulidisΟ Ορδουλίδης, με επίκεντρο τον Τσιτσάνη, εξετάζει την προέλευση των λαϊκών μουσικών δρόμων από τα τούρκικα μακάμ (μουσικοί τρόποι) ώς την επίδραση που άσκησε σε αυτούς η δυτική αρμονία (οι μείζονες και ελάσσονες κλίμακες), καθώς και η μουσική του ινδικού κινηματογράφου, που ήταν αγαπητή στα λαϊκά στρώματα τη δεκαετία του ’60. Επιπλέον, αναφέρεται στους ρυθμούς της λαϊκής μουσικής και στον τρόπο που ενσωματώθηκαν σε αυτήν οι εξωτικοί, λάτιν ρυθμοί. Δεν αναφέρεται όμως μόνο στα δομικά χαρακτηριστικά της μουσικής, αλλά αναλύει και τις ηχογραφήσεις, τις οποίες θεωρεί ως την κατεξοχήν έκφραση των προθέσεων του τραγουδοποιού. Με αυτήν την οπτική, ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκτούν οι επισημάνσεις για τις αλλοιώσεις που υπάρχουν στις επανεκδόσεις ιστορικών ηχογραφήσεων σε σχέση με τις αυθεντικές, ιστορικές ηχογραφήσεις.

Σε κάθε ζήτημα με το οποίο καταπιάνεται ο συγγραφέας γίνονται φανερά τα προβλήματα που έχει δημιουργήσει στην κατανόηση της ελληνικής λαϊκής μουσικής η έλλειψη επιστημονικής προσέγγισής της. Η λαϊκή μουσικολογία (popular musicology) είναι –ως ακαδημαϊκός κλάδος– σχεδόν ανύπαρκτη στην Ελλάδα. Έμμεση συνέπεια αυτής της ανυπαρξίας υπήρξε και η επιπόλαιη κατεδάφιση του στούντιο της Κολούμπια το 2006 χωρίς να έχει προηγηθεί διάσωση των εγγράφων και των μηχανημάτων που υπήρχαν εντός του κτιρίου, εξαφανίζοντας για πάντα, ανεκτίμητης αξίας, πηγές ιστορικής γνώσης. Το ίδιο βέβαια συνέβη και με τα –καθόλου «λαϊκά»– αρχεία της Στέγης Γραμμάτων και Καλών Τεχνών το 1999, τα οποία πετάχτηκαν στα σκουπίδια (!) δείχνοντας ότι η αξία των αρχείων και της επιστημονικής έρευνας δεν εκτιμάται ιδιαίτερα στη χώρα μας.

Από τον Τσιτσάνη στον Χατζιδάκι

Ο Ορδουλίδης θεωρεί τον Τσιτσάνη σημαντικό επειδή «προχώρησε» το λαϊκό τραγούδι, το οποίο ακόμα και σήμερα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις καινοτομίες του Τσιτσάνη.

Η προκατάληψη για τη λαϊκή (popular) μουσική, ως αντικειμένου μελέτης, υπήρχε παλαιότερα παντού στην Ευρώπη, αφού η (ιστορική) μουσικολογία ήταν ιδιαίτερα επηρεασμένη από την χεγκελιανή αντίληψη της ιστορίας, όπου ιστορικά σημαντικό θεωρείτο ό,τι συμβάλει στην πρόοδο της ανθρωπότητας. Επομένως, (αποκλειστική) δουλειά της μουσικολογίας ήταν η μελέτη της μουσικής-ως-τέχνης, η οποία γινόταν αντιληπτή ως η ιστορία της αυτονόμησης της μουσικής από κάθε είδους χρηστικότητα, ή αλλιώς: της απελευθέρωσης της δημιουργικής ιδιοφυΐας του συνθέτη από κάθε εξωγενή παράγοντα, όπως την αριστοκρατία, την εκκλησία, την πολιτική εξουσία και την αγορά. Ωστόσο, στοιχεία της (εξελικτικής) χεγκελιανής λογικής –με εξαίρεση το αξίωμα της αυτονομίας– ενυπάρχουν και στη λαϊκή μουσικολογία, αφού ο Ορδουλίδης θεωρεί τον Τσιτσάνη σημαντικό επειδή «προχώρησε» το λαϊκό τραγούδι, το οποίο ακόμα και σήμερα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις καινοτομίες του Τσιτσάνη.

hadjidakis dalianoudiΣτον Βασίλη Τσιτσάνη βασίστηκαν και οι Έξι Λαϊκές Ζωγραφιές του Μάνου Χατζιδάκι, που τις είχε συνθέσει για το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου, το 1951. Η εκτίμηση του Χατζιδάκι για το ρεμπέτικο σόκαρε τους ευρωπαϊκής, «κλασικής» μουσικής παιδείας διανοούμενους εκείνη την εποχή. Η κριτική αυτή παραμένει, εν μέρει «ζωντανή», ιδιαίτερα όσον αφορά το «έντεχνο-λαϊκό» των Θεοδωράκη και Χατζιδάκι και θα παρουσιαστεί στη Book Press στο επόμενο διάστημα. Για την ώρα, αξίζει να αναφερθούμε στη Ρενάτα Δαλιανούδη (Μάνος Χατζιδάκις και λαϊκή μουσική παράδοση, Ελληνικά Πρόσωπα, 2009) που μας έχει προσφέρει την πιο ολοκληρωμένη έρευνα που κυκλοφορεί για το έργο του Μάνου Χατζιδάκι.

Η Δαλιανούδη διακρίνει τη ζωή και το έργο του Χατζιδάκι σε πέντε περιόδους. Για κάθε περίοδο επιλέγει και αναλύει συγκεκριμένα κομμάτια και αναδεικνύει τη σχέση τους με το ρεμπέτικο, το λαϊκό και το δημοτικό τραγούδι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανάλυση συγκεκριμένων στοιχείων που συνθέτουν το λεγόμενο «έντεχνο-λαϊκό», δείχνοντας ποια είναι τα «έντεχνα» και ποια τα «λαϊκά» στοιχεία που το συνθέτουν. Προβληματική, είναι πάντως η πρότασή της για αντικατάσταση του όρου «έντεχνη-λαϊκή» μουσική, από τον όρο «ημιλόγια» μουσική, η οποία δεν συμβάλει ούτε στην περαιτέρω κατανόηση της εν λόγω μουσικής, ούτε στην καλύτερη «ταξινόμησή» της, τη στιγμή μάλιστα που ακόμα και ο όρος «λόγια» μουσική, ως χαρακτηρισμός της «κλασικής» μουσικής, υποχωρεί έναντι του όρου «έντεχνη», που επανέρχεται στο προσκήνιο ως ο πλέον κατάλληλος.

Xatzidakis-Tsitsanis300Η συγγραφέας εύστοχα επιλέγει να αναφερθεί στις παράλληλες μουσικές ιστορίες σε άλλες χώρες την ίδια εποχή, καθώς και στην αντίστοιχη αναζήτηση του «εθνικού» στοιχείου στη λαϊκή μουσική. Αποφεύγει όμως να εμβαθύνει στις ιδιαίτερες ελληνικές συνθήκες και στη διαμάχη για τον ορισμό της «σωστής» ελληνικής μουσικής, μεταξύ των υποστηρικτών της Εθνικής Σχολής του Μανώλη Καλομοίρη και των υπερασπιστών του «έντεχνου-λαϊκού». Επιπλέον, ο εμφανής και δηλωμένος θαυμασμός της για τον Μάνο Χατζιδάκι την εμποδίζει να ασχοληθεί κριτικά με τις απόψεις του, τις  οποίες αποδέχεται με ιδιαίτερη ευκολία ως ιστορικές «αλήθειες». Για παράδειγμα, υιοθετεί ως έχει την χατζιδακική «απόδειξη» της «ελληνικότητας» του ρεμπέτικου ως απογόνου της αρχαίας τραγωδίας, επειδή αποτελείται από λόγο, χορό και κίνηση, λες και το ρεμπέτικο είναι η μοναδική μουσική στον κόσμο με τα παραπάνω στοιχεία! Η χερντεριανή αντίληψη του έθνους ως ζωντανού οργανισμού με αναλλοίωτα χαρακτηριστικά στο πέρασμα των αιώνων ίσως να ήταν ακόμα κοινός τόπος την εποχή της νιότης του Χατζιδάκι, αλλά σήμερα είναι τουλάχιστον επιπόλαιο να αποδεχόμαστε απόψεις που βασίστηκαν σε αυτές τις προπαραδοχές.

Πάντως και οι δύο παραπάνω μελέτες, με εξαίρεση ελάχιστα σημεία, διαβάζονται άνετα από κάποιον που δεν έχει ειδικές μουσικές γνώσεις. Κυρίως όμως συνεισφέρουν σε ένα, έως πρόσφατα, παρθένο έδαφος για την ελληνική μουσικολογία, αφού για πρώτη φορά εμβαθύνουν σε δύο σημαντικούς μουσικούς για τους οποίους δεν γνωρίζαμε παρά... τον μύθο τους.

* Για την κριτική στον Ηλία Πετρόπουλο αξίζει να διαβάσει κανείς το άρθρο "The Nationalization of Ottoman Popular Music in Greece" του Φιλανδού μουσικολόγου Risto Pekka Pennanen,  και το "Rebetiko Worlds" (Cambridge, 2007) της Δάφνης Τραγάκη.

* Ο ΠΑΡΙΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ είναι μουσικολόγος.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Για τη μετάφραση των τριών τραγωδιών του Σοφοκλή «Ο Οιδίποδας τύραννος, Ο Οιδίποδας στον Κολωνό, Αντιγόνη» (μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Πένυ Παπουτσή (Ισμήνη), Μάνος Κατράκης (Οιδίπους), Αγνή Μουζενίδου (Αντιγόνη) από την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου «Οιδίπους τύραννος» (1973) (σκην. Τά...

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Για το βιβλίο της Ursula K. Le Guin «Το κύμα μέσα στο μυαλό - Κείμενα για τη γραφή, την ανάγνωση και τη φαντασία» (μτφρ. Βικτώρια Αρδίτη & Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ας μιλήσουμε λίγο για τη φαντασία, τη δ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ