vivilakis360

Του Γιώργου Π. Πεφάνη

Δεν είναι απορίας άξιο το γεγονός ότι οι φερόμενοι ως πολέμιοι του θεάτρου καταφεύγουν συχνά στο ίδιο το θέατρο για να ενισχύσουν τα επιχειρήματά τους με την ένταση και την παραστατικότητα που αντλούν από τη δραματική και τη σκηνική τέχνη; Αυτό συνέβη με τον Πλάτωνα των Νόμων, όπου η θεσμοθέτηση της δίκαιης πολιτείας δεν παρομοιάζεται με τίποτε άλλο παρά με «αληθεστάτη τραγωδία» (817b).

Αυτό συνέβη και με τον Rousseau στην περίφημη Επιστολή στον D'Alembert, όπου στο τέλος προτείνεται στους πολίτες της Γενεύης, αλλά και των άλλων πόλεων, μια θεατρική γιορτή γύρω από το δέντρο της δημοκρατίας. Αυτό συνέβη και στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπου η θεατρική ορολογία γνωρίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα χρήση τουλάχιστον στα Πατερικά κείμενα. Ο Ιωσήφ Βιβιλάκης, που μελέτησε το θέμα αυτό, μας προσφέρει ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο που μελετά τις λανθάνουσες παραστασιακές διαστάσεις του κηρύγματος στην ορθόδοξη Ανατολή. Ο συγγραφέας εκπροσωπεί τη μοναδική περίπτωση (για την ελληνική τουλάχιστον θεατρολογία) θεολογικού και θεατρολογικού συνδυασμού.

Η θεατρικότητα στην ορθόδοξη παράδοση ή πώς εκφέρεται ο Λόγος

Και στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η θεατρική ορολογία γνωρίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα χρήση τουλάχιστον στα Πατερικά κείμενα.

Η τελευταία μονογραφία του Το κήρυγμα ως performance μας δείχνει με σαφή στοιχεία και προσεκτικές αναλύσεις ότι η παραστατικότητα, έστω και σε μια στοιχειώδη έκφανσή της, δεν ήταν εντελώς απαγορευμένος καρπός για την ενδοεκκλησιαστική ορθόδοξη παράδοση. Και εάν μας είναι γνωστό ότι ευδοκιμούσαν στους κόλπους της Δυτικής Εκκλησίας η μίμηση και η αναπαράσταση εικόνων, καταστάσεων και σχέσεων (βλ εικόνα George Whitefield, Preaching Outside), μπορούμε τώρα να ισχυριστούμε ότι υπήρχε στα καθ' ημάς αν μη τι άλλο ένας προβληματισμός για το θέμα και μια έκδηλη προσπάθεια οικειοποίησης παραστατικών τεχνικών προκειμένου να εξυπηρετηθεί καλύτερα και αποτελεσματικότερα το έργο των όσων κήρυτταν τον λόγο του Θεού. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί μια ουσιώδης παραχώρηση των εκπροσώπων της Εκκλησίας: στο μέτρο που ο λόγος του Θεού είναι πριν από κάθε τι άλλο φωτισμός και διδαχή, προτροπή και πρόσκληση, αυτό που μετράει (και που πάντα μετρούσε στο πέρασμα των χριστιανικών αιώνων) είναι το περιεχόμενο αυτού του λόγου: το τι λέγεται. Κατά την περίοδο όμως μεταξύ του 16ου και του 18ου αιώνα η εκκλησιαστική ρητορική (με τον Ραρτούρο, τον Πηγά, τον Σκούφο, τον Μηνιάτη ή τον Βάμβα) ρίχνει το βάρος και στο πώς λέγεται αυτός ο λόγος, στην επιτελεστικότητά του, άρα και στη χρησιμότητα ή την αποτελεσματικότητά του σε σχέση με τα ακροατήρια που τον προσελάμβαναν. Υψηλό περιεχόμενο, αλλά και γοητεία της εκφοράς του, το θεϊκό νόημα, αλλά και η διάδοσή του στον «πολύ» κόσμο που συνέρρεε (κάποτε) στις εκκλησίες.

Από άμβωνος και επί σκηνής 

Η παρείσφρηση αυτού του λειτουργισμού (ή του πραγματισμού) καθόλου δεν μειώνει το εγχείρημα των ρητόρων ή των συγγραφέων, οι οποίοι ενσωμάτωναν τις τεχνικές της ρητορείας στο ύφος των κειμένων τους. Απεναντίας προσθέτει μια επιπλέον διάσταση στο έργο τους: καθώς το δραματικό κήρυγμα εξελίσσεται σε κηρυγματικό δράμα, το ρητορικό εγχείρημα εγγράφεται στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής, όπου το κήρυγμα καλείται να υπερβεί τον αποκαλυπτικό του χαρακτήρα και να προσοικειωθεί την τεχνική και τη λειτουργικότητα της πειθούς: ο κηρυγματικός Λόγος μπορεί να εκπέμπεται από άμβωνος, αλλά οφείλει πλέον να επιτελείται εντός του ποιμνίου, να γίνεται λόγος πειστικός και συγκινητικός, δραματικός, σχεδόν πρακτικός. Έτσι εξηγούνται οι σωματικές τεχνικές, οι αφηγηματικές παρεμβάσεις, οι διαλογικές αναπτύξεις των νοημάτων και, ως εκ τούτου, οι δράσεις που εκδιπλώνονται εκεί που περιμένει κανείς μόνο τον διαλογισμό και την ενόραση.

Το δραματικό κήρυγμα εξελίσσεται σε κηρυγματικό δράμα.

Το πόνημα του Βιβιλάκη είναι σημαντικό καθώς περιγράφει μεθοδικά τον τρόπο με τον οποίο η υποκριτική τέχνη, η σωματικότητα, και η επιτελεστικότητα αναφύονται σε εκείνα τα περιβάλλοντα λόγου και σε εκείνα τα θεσμικά πεδία όπου αποκλείονταν και αποδεικνύει είτε ότι ο διάλογος, το δράμα και η σκηνή δεν είναι έννοιες που ανήκουν μόνο στη θεατρική τέχνη είτε ότι το θέατρο είναι μια πολύ ευρύτερη (απ' ό,τι συνήθως πιστεύουμε) κατηγορία, η οποία περικλείει εμπειρίες και βιώματα σε όλο το πλάτος του προσωπικού και κοινωνικού βίου.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΦΑΝΗΣ

vivilakis-exofylloΤο κήρυγμα ως Performance
Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο
Ιωσήφ Βιβιλάκης
Εκδόσεις Αρμός, 2013
Τιμή € 30,00, σελ. 520
 politeia-link

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗ 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πολιτισμός είναι το σώμα» του Ταντάσι Σουζούκι (κριτική)

«Πολιτισμός είναι το σώμα» του Ταντάσι Σουζούκι (κριτική)

Για τη συλλογή μελετών του Tadashi Suzuki «Πολιτισμός είναι το σώμα – Κείμενα για το θέατρο» (μτφρ. – σχόλια: Αναστάσης Ροϊλός, εκδ. Κείμενα). 

Του Νίκου Ξένιου

Ο Ταντάσι Σουζούκι ίδρυσε στην Τόγκα, στα βουνά του νομού Τογιάμα, την ομάδα Suzuki Co...

«Η ιστορία «ενός Θρύλου» – Η Ελένη Ουράνη και η θεατρική κριτική», της Βαρβάρας Γεωργοπούλου

«Η ιστορία «ενός Θρύλου» – Η Ελένη Ουράνη και η θεατρική κριτική», της Βαρβάρας Γεωργοπούλου

Για το βιβλίο της Βαρβάρας Δ. Γεωργοπούλου «Η ιστορία “ενός θρύλου”: Η Ελένη Ουράνη και η θεατρική κριτική (1915-1971)» (εκδ. Σιδέρης Ι.). Φωτογραφία: Ελένη Ουράνη, 1945 © Studio Ξανθάκη (Σταδίου 7) / Φωτογραφικό αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.

Του Γιώργου Πεφάνη

...
Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Η συγγραφέας Γκιτάντζαλι Σρι (Geetanjali Shree) και η μεταφράστρια Daisy Rockwell θα μοιραστούν το χρηματικό έπαθλο των 50,000 λιρών για το «εξαιρετικά διασκεδαστικό και αστείο» βιβλίο «Tomb of Sand» (Τάφος από άμμο). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press ...

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...
Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) – Εκατό χρόνια από τη γέννησή του

Εθνική Βιβλιοθήκη: Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997) – Εκατό χρόνια από τη γέννησή του

Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος συνεχίζει τον κύκλο εκδηλώσεων «Λόγος 10» που επιµελείται ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συµβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, κ. Σταύρος Ζουµπουλάκης. Η τρίτη εκδήλωση...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ