vivilakis360

Του Γιώργου Π. Πεφάνη

Δεν είναι απορίας άξιο το γεγονός ότι οι φερόμενοι ως πολέμιοι του θεάτρου καταφεύγουν συχνά στο ίδιο το θέατρο για να ενισχύσουν τα επιχειρήματά τους με την ένταση και την παραστατικότητα που αντλούν από τη δραματική και τη σκηνική τέχνη; Αυτό συνέβη με τον Πλάτωνα των Νόμων, όπου η θεσμοθέτηση της δίκαιης πολιτείας δεν παρομοιάζεται με τίποτε άλλο παρά με «αληθεστάτη τραγωδία» (817b).

Αυτό συνέβη και με τον Rousseau στην περίφημη Επιστολή στον D'Alembert, όπου στο τέλος προτείνεται στους πολίτες της Γενεύης, αλλά και των άλλων πόλεων, μια θεατρική γιορτή γύρω από το δέντρο της δημοκρατίας. Αυτό συνέβη και στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπου η θεατρική ορολογία γνωρίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα χρήση τουλάχιστον στα Πατερικά κείμενα. Ο Ιωσήφ Βιβιλάκης, που μελέτησε το θέμα αυτό, μας προσφέρει ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο που μελετά τις λανθάνουσες παραστασιακές διαστάσεις του κηρύγματος στην ορθόδοξη Ανατολή. Ο συγγραφέας εκπροσωπεί τη μοναδική περίπτωση (για την ελληνική τουλάχιστον θεατρολογία) θεολογικού και θεατρολογικού συνδυασμού.

Η θεατρικότητα στην ορθόδοξη παράδοση ή πώς εκφέρεται ο Λόγος

Και στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η θεατρική ορολογία γνωρίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα χρήση τουλάχιστον στα Πατερικά κείμενα.

Η τελευταία μονογραφία του Το κήρυγμα ως performance μας δείχνει με σαφή στοιχεία και προσεκτικές αναλύσεις ότι η παραστατικότητα, έστω και σε μια στοιχειώδη έκφανσή της, δεν ήταν εντελώς απαγορευμένος καρπός για την ενδοεκκλησιαστική ορθόδοξη παράδοση. Και εάν μας είναι γνωστό ότι ευδοκιμούσαν στους κόλπους της Δυτικής Εκκλησίας η μίμηση και η αναπαράσταση εικόνων, καταστάσεων και σχέσεων (βλ εικόνα George Whitefield, Preaching Outside), μπορούμε τώρα να ισχυριστούμε ότι υπήρχε στα καθ' ημάς αν μη τι άλλο ένας προβληματισμός για το θέμα και μια έκδηλη προσπάθεια οικειοποίησης παραστατικών τεχνικών προκειμένου να εξυπηρετηθεί καλύτερα και αποτελεσματικότερα το έργο των όσων κήρυτταν τον λόγο του Θεού. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί μια ουσιώδης παραχώρηση των εκπροσώπων της Εκκλησίας: στο μέτρο που ο λόγος του Θεού είναι πριν από κάθε τι άλλο φωτισμός και διδαχή, προτροπή και πρόσκληση, αυτό που μετράει (και που πάντα μετρούσε στο πέρασμα των χριστιανικών αιώνων) είναι το περιεχόμενο αυτού του λόγου: το τι λέγεται. Κατά την περίοδο όμως μεταξύ του 16ου και του 18ου αιώνα η εκκλησιαστική ρητορική (με τον Ραρτούρο, τον Πηγά, τον Σκούφο, τον Μηνιάτη ή τον Βάμβα) ρίχνει το βάρος και στο πώς λέγεται αυτός ο λόγος, στην επιτελεστικότητά του, άρα και στη χρησιμότητα ή την αποτελεσματικότητά του σε σχέση με τα ακροατήρια που τον προσελάμβαναν. Υψηλό περιεχόμενο, αλλά και γοητεία της εκφοράς του, το θεϊκό νόημα, αλλά και η διάδοσή του στον «πολύ» κόσμο που συνέρρεε (κάποτε) στις εκκλησίες.

Από άμβωνος και επί σκηνής 

Η παρείσφρηση αυτού του λειτουργισμού (ή του πραγματισμού) καθόλου δεν μειώνει το εγχείρημα των ρητόρων ή των συγγραφέων, οι οποίοι ενσωμάτωναν τις τεχνικές της ρητορείας στο ύφος των κειμένων τους. Απεναντίας προσθέτει μια επιπλέον διάσταση στο έργο τους: καθώς το δραματικό κήρυγμα εξελίσσεται σε κηρυγματικό δράμα, το ρητορικό εγχείρημα εγγράφεται στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής, όπου το κήρυγμα καλείται να υπερβεί τον αποκαλυπτικό του χαρακτήρα και να προσοικειωθεί την τεχνική και τη λειτουργικότητα της πειθούς: ο κηρυγματικός Λόγος μπορεί να εκπέμπεται από άμβωνος, αλλά οφείλει πλέον να επιτελείται εντός του ποιμνίου, να γίνεται λόγος πειστικός και συγκινητικός, δραματικός, σχεδόν πρακτικός. Έτσι εξηγούνται οι σωματικές τεχνικές, οι αφηγηματικές παρεμβάσεις, οι διαλογικές αναπτύξεις των νοημάτων και, ως εκ τούτου, οι δράσεις που εκδιπλώνονται εκεί που περιμένει κανείς μόνο τον διαλογισμό και την ενόραση.

Το δραματικό κήρυγμα εξελίσσεται σε κηρυγματικό δράμα.

Το πόνημα του Βιβιλάκη είναι σημαντικό καθώς περιγράφει μεθοδικά τον τρόπο με τον οποίο η υποκριτική τέχνη, η σωματικότητα, και η επιτελεστικότητα αναφύονται σε εκείνα τα περιβάλλοντα λόγου και σε εκείνα τα θεσμικά πεδία όπου αποκλείονταν και αποδεικνύει είτε ότι ο διάλογος, το δράμα και η σκηνή δεν είναι έννοιες που ανήκουν μόνο στη θεατρική τέχνη είτε ότι το θέατρο είναι μια πολύ ευρύτερη (απ' ό,τι συνήθως πιστεύουμε) κατηγορία, η οποία περικλείει εμπειρίες και βιώματα σε όλο το πλάτος του προσωπικού και κοινωνικού βίου.

ΓΙΩΡΓΟΣ Π. ΠΕΦΑΝΗΣ

vivilakis-exofylloΤο κήρυγμα ως Performance
Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο
Ιωσήφ Βιβιλάκης
Εκδόσεις Αρμός, 2013
Τιμή € 30,00, σελ. 520
 politeia-link

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗ 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Για τη μετάφραση των τριών τραγωδιών του Σοφοκλή «Ο Οιδίποδας τύραννος, Ο Οιδίποδας στον Κολωνό, Αντιγόνη» (μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Πένυ Παπουτσή (Ισμήνη), Μάνος Κατράκης (Οιδίπους), Αγνή Μουζενίδου (Αντιγόνη) από την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου «Οιδίπους τύραννος» (1973) (σκην. Τά...

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Το κύμα μέσα στο μυαλό, της Ούρσουλα Λε Γκεν

Για το βιβλίο της Ursula K. Le Guin «Το κύμα μέσα στο μυαλό - Κείμενα για τη γραφή, την ανάγνωση και τη φαντασία» (μτφρ. Βικτώρια Αρδίτη & Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ας μιλήσουμε λίγο για τη φαντασία, τη δ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ