Έτος Μίκη Θεοδωράκη: Δύο αφιερωματικές εκδόσεις για τον μεγάλο συνθέτη

Στις 29 Ιουλίου του έτους που διανύουμε, εκατό ακριβώς χρόνια από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, το υπουργείο Πολιτισμού αφιέρωσε το 2025 στον μεγάλο συνθέτη. Έχοντας περάσει πλέον τα μέσα της χρονιάς, ξεχωρίζουμε δύο κυκλοφορίες από τις εκδόσεις Μετρονόμος: πρόκειται για το ογδοηκοστό πέμπτο τεύχος του περιοδικού Μετρονόμος, με τίτλο 100 χρόνια Μίκης Θεοδωράκης: Έργα & Ημέρες, αλλά και τη μελέτη, με τον μακρύ τίτλο, Μίκης Θεοδωράκης-Γιάννης Ρίτσος – Επιτάφιος/Ρωμιοσύνη: Η πρόσληψη της ποίησης μέσα από τη μουσική της Ευαγγελίας Σκαρσουλή.

Το τεύχος του περιοδικού Μετρονόμος

Ξεκινώντας με το περιοδικό, να αναφέρουμε πως φιλοξενεί σαράντα τέσσερα κείμενα από μελετητές, συναδέλφους του Μίκη και γενικότερα, δημιουργούς και καλλιτέχνες που συνομιλούν με το έργο του. Αντί για editorial, το τεύχος ανοίγει με ένα σημείωμα του ιδίου του Θεοδωράκη, στο οποίο επιχειρεί μια αποτίμηση και ερμηνεία της πορείας του, καταλήγοντας:

«Ώστε η πρόκληση της ζωής είναι να απαντάς κάνοντας ζωή; Φυσικά… Κι απ’ όλα τα είδη της ζωής, ποιο είναι αυτό που αντέχει περισσότερο στον χρόνο; Η πνευματική. Το πνευματικό δημιούργημα. Αυτό αντέχει, και η αντοχή του και η διάρκειά του δεν είναι παρά μια μορφή αθανασίας. Μια νίκη στο θάνατο, τον τελικό μας νικητή. (…) Είμαστε πιο τυχεροί από όλα τα άλλα δημιουργήματα που γεννιούνται και πεθαίνουν, γιατί εξακολουθούμε να υπάρχουμε μετά το τέλος μέσω όλων αυτών που αφήνουμε πίσω μας. Τις πράξεις μας και τα έργα μας».

Ακολουθεί σύντομο βιογραφικό κείμενο από τον Γιώργο Π. Τσάμπρα, που συνοψίζει τον βίο και την πολιτεία του Μίκη, εστιάζοντας στα χρόνια της δημιουργικής ακμής του, τη δεκαετία του ‘60, που ανέβηκε στο προσκήνιο, αλλά και τα σκοτεινά χρόνια της Χούντας, κατά τα οποία πέρασε στην παρανομία και στην εξορία, αρχικά στη Ζατούνα, ένα μικρό αρκαδικό χωριό, έπειτα στο Παρίσι, όπου αφοσιώθηκε σε συναυλίες, περνώντας σαφώς το μήνυμα ενάντια στη δικτατορία. Με την έλευση της Μεταπολίτευσης, το τραγούδι του τον καθιέρωσε επισήμως πλέον και παρέμεινε παραγωγικός, ιδίως ως το 1996.

Ο «Επιτάφιος», το «Άξιον Εστί» και οι υπόλοιποι σταθμοί

Το κείμενο του Γιώργου Τσάμπρα, που σκιαγραφεί το πορτραίτο του καλλιτέχνη, έρχονται να συμπληρώσουν τα υπόλοιπα της έκδοσης, αρκετά εκ των οποίων τα υπογράφει ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης, ενώ κάποια άλλα είναι γραμμένα από ερευνητές, στοχαστές και δημιουργούς που συμπορεύτηκαν μαζί του. Η αρχή, αναμενόμενη: ξεκινάμε με λίγα λόγια για τον «Επιτάφιο», με τον οποίο ο Θεοδωράκης κλόνισε τη μουσική πραγματικότητα της εποχής, σημείο συνάντησής του με τον Γιάννη Ρίτσο, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Μανώλη Χιώτη, και κομμάτι που αποτέλεσε έντεχνο αποχαιρετισμό στον Γρηγόρη Λαμπράκη.

Όπως αναφέρει ο Ρίτσος, με τη μελοποίηση του Θεοδωράκη, το έργο «πήρε τον πραγματικό προορισμό του γιατί ακούστηκε ομαδικά, δεν τον διάβαζε ο καθένας μόνος του. Με τη μελοποίηση του Θεοδωράκη οι άνθρωποι δεν πήγαιναν πια να βρουν το ποίημα, πήγαινε το ποίημα μέσω της μουσικής, όχι απλώς στην όρασή τους αλλά στ’ αυτιά τους, στον παλμό τους, δίνοντας τον ίδιο τον ρυθμό του αίματος, της καρδιάς, τον σφυγμό και τον παλμό και οπτικά και ηχητικά».

Το λόγια του ποιητή, απόσπασμα από συνέντευξη που παραχώρησε σε ξένο τηλεοπτικό κανάλι το 1983, φιλοξενούνται στην έκδοση του Μετρονόμου. Διαβάζοντάς τη, θυμόμαστε το μεγαλύτερο μέρος της δημιουργικής πορείας του Θεοδωράκη, πηγαίνοντας στη συνέχεια στον κύκλο του «Αρχιπελάγους», σε στίχους του Νίκου Γκάτσου, του Οδυσσέα Ελύτη, του αδερφού του, Γιάννη Θεοδωράκη, κ.ά., κατόπιν στις «Πολιτείες» και στα «Επιφάνια» και στη συνεργασία με τον Σεφέρη, που με μεγάλη προθυμία προσέφερε την ποίησή του στον Μίκη, αφότου άκουσε τη δουλειά που είχε κάνει ο δεύτερος με το υλικό του Ρίτσου.

Ριζοσπαστική ανανέωση της παράδοσης και σμίξιμο της υψηλής τέχνης της Γενιάς του ‘30 με τους λαϊκούς ρυθμούς… Ο Θεοδωράκης καινοτόμησε ουκ ολίγες φορές και μια από τις κορυφαίες στιγμές του ήταν, χωρίς αμφιβολία, η μελοποίηση της συλλογής Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη, κειμένου που τον ώθησε να αναζητήσει νέες μουσικές μορφές. Ολοκληρώνοντας τη δουλειά του, ο Θεοδωράκης θεώρησε πως εφηύρε «το κλειδί για τη λύση του καίριου προβλήματος της σύγχρονης μουσικής τέχνης. Πώς δηλαδή θα έχουμε μια σύγχρονη μουσική τέχνη, δηλαδή τέχνη μαζών, πέρα απ’ τις πρωτογενείς μορφές του λαϊκού τραγουδιού και του κύκλου τραγουδιών».

Το αποτέλεσμα; Όπως συμπεραίνει η Ιουλίτα Ηλιοπούλου: «Το Άξιον Εστί είναι το σταθερό βήμα σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα, είναι το λεπτομερές ιδεόγραμμα της χώρας, το καθαρό δακτυλικό της αποτύπωμα».

Από το αφιέρωμα του Μετρονόμου δεν θα μπορούσαν να λείπουν κείμενα για τις αρχικές και τις μεταγενέστερες στιγμές συνεργασίας με τον Μάνο Χατζιδάκι, το «Τραγούδι του νεκρού αδερφού», τη σύνθεση του σάουντρακ της ταινίας «Αλέξης Ζορμπάς» του Μιχάλη Κακογιάννη, την εμβληματική «Ρωμιοσύνη», κατεξοχήν σημείο αναφοράς για την περίοδο της Μεταπολίτευσης, καθώς και για μεταγενέστερες δημιουργίες, όπως τη «Συνάντηση» του Θεοδωράκη με τον Λευτέρη Παπαδόπουλο, τον Βασίλη Τσιτσάνη και τον Σταμάτη Κόκοτα.

Η μελέτη της Ευαγγελίας Σκαρσουλή

Ας περάσουμε, όμως, στην έκδοση Μίκης Θεοδωράκης-Γιάννης Ρίτσος – Επιτάφιος/Ρωμιοσύνη: Η πρόσληψη της ποίησης μέσα από τη μουσική, έργο της Ευαγγελίας Σκαρσουλή, συγγραφέα και φιλολόγου που εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή με θέμα την πρόσληψη της μελοποιημένης ποίησης.

Με τη συγκεκριμένη μελέτη της, από όλο το έργο και τη μακρά πορεία του Μίκη, στέκεται σε δυο κομβικές στιγμές της συνομιλίας του με τον Γιάννη Ρίτσο: όπως μαρτυρά ο τίτλος, το βιβλίο επικεντρώνεται στις συνθέσεις του «Επιταφίου» και της «Ρωμιοσύνης» – αμφότερες τον ανέδειξαν και τον καθιέρωσαν με δυναμικό τρόπο.

Ο τόμος ξεκινά με αναφορές στη διαδικασία της μελοποίησης των συνθεμάτων του Ρίτσου, εκκινώντας από γενικές παρατηρήσεις για τη διαδικασία αυτή, στοιχεία για την έκδοση και την πορεία της εκάστοτε συλλογής, καθώς και παρατηρήσεις όσον αφορά στη δομή των τραγουδιών. Το μέρος για τον «Επιτάφιο» ανοίγει με την εξής επισήμανση:

«“Μερικές φορές οι επαναλήψεις επιβάλλονται από τη δισκογραφική ανάγκη ένα τραγούδι να έχει κάποια συγκεκριμένη διάρκεια”. Η παραπάνω παρατήρηση αξίζει να υπογραμμιστεί, γιατί καταδεικνύει μία από τις δισκογραφικές παραμέτρους, αυτή της συγκεκριμένης διάρκειας, που καθορίζει την εργασία του συνθέτη πάνω στο ποιητικό κείμενο».

Ο συνθέτης παραλαμβάνει το ποίημα και ύστερα το τροποποιεί, με βάση τις ανάγκες της τέχνης του. Στην περίπτωση του Επιταφίου, από τα είκοσι άσματα μελοποιήθηκαν τα οκτώ, με αλλαγές στη σειρά των ενοτήτων – για παράδειγμα, το πρώτο τραγούδι του δίσκου είναι παρμένο από την ενότητα Ι και από την ενότητα VIII.

Από τις αναφορές στη μορφή, ο αναγνώστης συνειδητοποιεί πόσο σύνθετη είναι η διαδικασία της μελοποίησης. Στο ίδιο συμπέρασμα καταφτάνει καθώς θυμάται πως πέρα από τον «Επιτάφιο» του Θεοδωράκη με τον Μπιθικώτση, υπάρχει και ο «αδερφός» του από τον Χατζιδάκι και τη Μούσχουρη, γεγονός που έκανε πολλούς να μιλούν για δυο στρατόπεδα, δυο κατηγορίες κοινού και αισθητικών κριτηρίων. 

Παρότι η μελοποίηση του Επιταφίου ήταν μια απαιτητική διαδικασία, η δουλειά πάνω στη Ρωμιοσύνη αποδείχθηκε, κατά τα λεγόμενο του ίδιου του Θεοδωράκη, μεγαλύτερη πρόκληση, λόγω του ιδιαίτερου, ελεύθερου στίχου: «Από την άποψη της ποιητικής φόρμας η Ρωμιοσύνη παρουσίαζε σοβαρά προβλήματα προκειμένου να γίνει τραγούδι για τον λαό». Η διαδικασία ολοκληρώθηκε, παρόλα αυτά, σε μικρό χρονικό διάστημα και κλίμα δημιουργικού οίστρου. Διαβάζουμε τη συγγραφέα:

«Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, αν και τα δύο έργα ανήκουν στο είδος της έντεχνης λαϊκής μουσικής του Θεοδωράκη, ο “Επιτάφιος” αναδεικνύει το λαϊκό μουσικό σκέλος και η “Ρωμιοσύνη” το έντεχνο».

Το ζήτημα της πρόσληψης

Το θέμα της πρόσληψης απασχολεί ιδιαιτέρως της ερευνήτρια. Το υπόλοιπο μέρος του βιβλίου αφορά σε αυτό το κομμάτι, λοιπόν, εξετάζοντας τα πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά συμφραζόμενα της δεκαετίας του ‘60, τη σημασία της κατοπινής απαγόρευσης των έργων από τη Χούντα -η οποία «ενεργοποίησε» τα τραγούδια περισσότερο, οδηγώντας σε κύματα διαμαρτυρίας και στη μετατροπή της ακρόασής τους σε αντιστασιακή πράξη-, τη σχέση του Θεοδωράκη με την αριστερά και τα έντυπά της -ταραχώδης, εξαιτίας του συχνού δογματισμού των κινημάτων, αλλά και των αμφιλεγόμενων απόψεων που υιοθέτησε ο συνθέτης-, την ξεκάθαρη πρόθεση του Θεοδωράκη να συνδέσει την «υψηλή» ποίηση με όργανα και στοιχεία από το ρεμπέτικο και τη λαϊκή κουλτούρα κ.ά.

Η ερευνήτρια παρέχει πληθώρα στοιχείων για τη θέση της αριστεράς -παραδόξως ίσως, περισσότερο ομοιογενής και ξεκάθαρη απέναντι στη «Ρωμιοσύνη» παρά στον «Επιτάφιο»-, την άποψη της αστικής διανόησης, του Σεφέρη, του Θεοτοκά, του Ελύτη και άλλων, που υπερασπίστηκαν τον Θεοδωράκη μετά τη λογοκρισία που του επέβαλε η Χούντα, την κριτική των φιλολόγων κ.ά.

Την έκδοση κλείνει ένα σημείωμα της Ευαγγελίας Σκαρσουλή, μια τελευταία αναφορά στη μακρά πορεία που διαγράφουν τα τραγούδια του Θεοδωράκη που βασίζονται στην ποίηση του Ρίτσου, πορεία που συνεχίζεται ως σήμερα παρά την απουσία των αρχικών δημιουργών.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.