alt

Για την ποιητική συλλογή του Γιάννη Τζανετάκη «Θαμπή πατίνα» (εκδ. Πόλις).

Του Κωνσταντίνου Κωστέα

Ο ποιητής, παραλληλίζοντας την καταλυτική, μη αναστρέψιμη επίδραση που ασκεί ο καλπασμός του χρόνου στα «βιαστικά κι άπειρα όντα της στιγμής» με την οξείδωση των χημικών αντικειμένων, χρησιμοποιεί ως τίτλο της καλαίσθητης ένατης συλλογής ποιημάτων του τη συνεκφορά Θαμπή Πατίνα. Εστιάζοντας στη φράση αυτή καθ΄ αυτή (η Μαρία Στασινοπούλου σημείωσε τον πλεοναστικό χαρακτήρα του επιθετικού προσδιορισμού) συμπεραίνουμε ότι η αναπόφευκτη σωματική διάβρωση ασκεί αφόρητη ψυχική πίεση στο ποιητικό υποκείμενο. Θα μπορούσαμε κάλλιστα να σταθούμε στην ευρεία διακειμενικότητα που συνέχει την ποιητική του Τζανετάκη, καθώς στις σελίδες της Θαμπής Πατίνας υπολανθάνει ο ελεγειακός Μίμνερμος και το προσωπείο του Ιάσωνος Κλεάνδρου, το οποίο επινοεί ο Καβάφης αισθανόμενος τις φρικτές πληγές του γήρατος. Επηρεασμένος από τα διδάγματα του Μεγάλου Αλεξανδρινού ο ποιητής αναζητεί «δοκιμές νάρκης του άλγους» μετουσιώνοντας την πλημμυρίδα των αναμνήσεων που τον κατακλύζουν σε λιτό, δίχως περιττά φτιασίδια, αλλά μεστό και επιμελημένο ποιητικό λόγο.

Χρησιμοποιώντας ως προμετωπίδα τη φράση του Μπόρχες «Εγώ είμαι. Εγώ θέλω να 'μαι. Εγώ αιμορραγώ» ο ποιητής προσπαθεί να δείξει στον αναγνώστη, μα κυρίως να πείσει τον εαυτό του πως πασχίζει να παραμείνει ο ίδιος.

Χρησιμοποιώντας ως προμετωπίδα τη φράση του Μπόρχες «Εγώ είμαι. Εγώ θέλω να 'μαι. Εγώ αιμορραγώ» ο ποιητής προσπαθεί να δείξει στον αναγνώστη, μα κυρίως να πείσει τον εαυτό του πως πασχίζει να παραμείνει ο ίδιος. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια ό,τι τον συνθλίβει και ζητεί από τη δοκιμασμένη ποιητική του γραφίδα τη δύναμη που θα τον κρατήσει αλώβητο από τα χαίνοντα χάσματα. Τα τελευταία αρπάζουν αδιάκοπα αγαπημένα πρόσωπα και συνήθειες του παρελθόντος. Στόχος του, να δείξει στον αναγνώστη, μα κυρίως να πείσει τον εαυτό του πως παραμένει ο ίδιος παρότι έχει πληγεί. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, όπως εκμυστηρεύεται, ξεπηδά έξαφνα μέσα από τα ποιήματα όπως ο Χίτσκοκ στις cameo εμφανίσεις του. 

Το κουβάρι της μνήμης ξετυλίγει τα πρώτα βήματα στην Καλαμάτα και φέρνει στην επιφάνεια την άχνη του λουκουμιού και τα ψίχουλα του αντίδωρου που σκόρπισε ο αέρας, τα μαθήματα στο ωδείο της πόλης σε ηλικία 7 ετών και μια αναμνηστική φωτογραφία μιας σχολικής εκδρομής στην παραλιακή οδό Ναυαρίνου της μακρινής δεκαετίας του 1960. Τυπικό σκηνικό της ελληνικής επαρχίας των περασμένων δεκαετιών αποτελεί και το νυχτερινό ταξίδι με το ΚΤΕΛ σε δρόμους παλιούς γεμάτους στροφές. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στο χιονισμένο δέκτη μιας τηλεόρασης Uranya, που μεταδίδει αγγλικούς ποδοσφαιρικούς αγώνες. Επιστρέφοντας ξανά στο παρελθόν ο ώριμος πλέον ποιητής βλέπει τους ποδοσφαιρικούς τους ήρωες να μεγαλώνουν και να καταπονούνται σωματικά και ψυχικά. Ακόμα όμως διατηρεί ακέραιες τις ελπίδες του, όπως τουλάχιστον φαίνεται, στο ποίημα «Αξύριστοι Θλιμμένοι»:

σε πεζοδρόμια πίνουν Άμστελ
σε σκαλιά
γερμένοι μπρος
να σηκωθούν
έτοιμοι απ’ τον πάγκο
να μπουν ξανά στο γήπεδο
ένα χαμένο να γυρίσουνε
παιχνίδι.

Παρά την αισιόδοξη διάθεση που συναντάμε μεταξύ άλλων στα ποιήματα «Θα πάμε πάλι» και «Άλλοι κι οι δύο», η ενατένιση της μνήμης πονά. Επιβεβαιώνοντας το παραπάνω απόσπασμα από το Ημερολόγιο Καταστρώματος Γ΄ του Σεφέρη, ο Τζανετάκης ανακαλεί μια Κυριακή στη «Βρεγμένη Αριστομένους...» (κεντρική οδός τότε και σήμερα της Καλαμάτας), η οποία σημαδεύτηκε από την ημιτελή προβολή μιας ταινίας, επειδή το παιδί που μετέφερε την μπομπίνα από το άλλο σινεμά έπεσε από το μηχανάκι:

και βγήκαμε όλοι
στη βρεγμένη Αριστομένους
με τις ομπρέλες μας
περίλυποι
 
μισοί
ξέροντας απ’ το διάλειμμα
το τέλος

Πολλές φορές έρχεται ηθελημένα σ’ επαφή με το βασίλειο των νεκρών, ψάχνοντας τα θνητά τους μάτια, ή παρομοιάζοντας όσους χάθηκαν «με σφήκες που 'χάσαν το κεντρί, με πεταλούδες που 'χάσαν το χνούδι». Χρέος του να διατηρήσει ζεστούς τους φίλους που πέταξαν.

Μονάχη κατάληξη της ρευστότητας που συνέχει τ' ανθρώπινα είναι ο θάνατος. Ο ποιητής πασχίζει ν' αναμετρηθεί μαζί του ατενίζοντας το στιλπνό ξύλο το οποίο μεταφέρουν οι νεκροφόρες ή τραβώντας τις κουρτίνες όσο εμφανίζονται στα σπλάχνα του εναπομείναντος κομματιού του οι σκιές των γονιών του λίγο πριν φύγουν οριστικά. Κάποια στιγμή όμως συμβιβάζεται με τον αδήριτο όλεθρο, ενώ τον βλέπει να καραδοκεί δίπλα του. Δεν διστάζει μάλιστα να εξομολογηθεί ότι κάθε χαρούμενη γιορτή γι’ αυτόν είναι πια μια πρόβα πένθους. Πολλές φορές έρχεται ηθελημένα σ’ επαφή με το βασίλειο των νεκρών, ψάχνοντας τα θνητά τους μάτια, ή παρομοιάζοντας όσους χάθηκαν «με σφήκες που 'χάσαν το κεντρί, με πεταλούδες που 'χάσαν το χνούδι». Χρέος του να διατηρήσει ζεστούς τους φίλους που πέταξαν.

Ιδιαίτερη υποβλητικότητα υπάρχει στις σκηνές που περιγράφουν το φευγιό μιας αγαπημένης γυναίκας, δεδομένου ότι η έκκριση του συναισθήματος κορυφώνεται όταν το ποιητικό υποκείμενο ξεσπά: «τι πας να κάνεις γύρνα πίσω/ έχω ανάσα να σε ζήσω» κι αλλού: «μη μου χαλάς/ δεν ξέρω/ πώς σε φτιάχνουν πάλι/ δεν έχω /άλλο παιχνίδι μη» ή προσπαθεί να δώσει ποιητική διάσταση στο φιλί του τελευταίου ασπασμού. Αυτές οι φορτισμένες, πένθιμες σκέψεις του ποιητή ξεφεύγουν από τον νοσταλγικό τόνο που είναι διάχυτος στα πρώτα ποιήματα της συλλογής και φτάνουν βαθμιαία σε μια διάθεση παραίτησης, μοτίβο που μας θυμίζει την πεισιθάνατη ποιητική γενιά του Μεσοπολέμου, αφού ο Τζανετάκης λίγο πριν το τέλος της συλλογής αξιοποιώντας το εκφραστικό μέσο του κύκλου επιστρέφει στο πρώτο ποίημα και συμπληρώνει: «βγάλτε με/ απ’ το καστ/… αυτό το φιλμ δεν/ θέλω πια/ δεν παίζω άλλο», ενώ κλείνοντας φαίνεται πως συνομιλεί με τον Βιζυηνό αναζητώντας κι αυτός το φως που μαράθηκε κι «έπαψε να τρέχει στ' άνθη».

Κλείνοντας πρέπει να εξάρουμε την πολυδιάστατη στιχουργική δεινότητα του ποιητή καθώς στην Θαμπή Πατίνα συνδυάζονται εκτενή και επιγραμματικά ποιήματα, ενώ παράλληλα σμιλεύεται η παραδοσιακή μας ποίηση με τον ελεύθερο στίχο (στοιχείο μοντερνισμού) χωρίς να αλλοιωθεί η ταυτότητα του έργου. Την αισθητική του αναγνώστη μεταξύ άλλων μαγνητίζουν και οι επιγραμματικοί, αλλά άρτιοι ιαμβικοί δεκαπεντασύλλαβοι: «Χωρίς ασπράδι πώς θωρείς/ δίχως χορδές πώς κρένεις» αποκαλύπτοντας τη μαθητεία του ποιητή στον ανώνυμο δημιουργό του δημοτικού τραγουδιού και τον Διονύσιο Σολωμό. Η αναδρομή στην ανέμελη παιδική ηλικία οδηγεί μεταξύ άλλων στη μίμηση του ύφος των παιδικών τραγουδιών ή των νανουρισμάτων: «Ω τι χέρι τι βελόνι/ τα κουμπάκια του ξηλώνει/ πώς αρπάζονται απ’ τη φόδρα/ καθώς πέταλα απ’ τα ρόδα». 

Υπολογίζοντας το διάστημα των δεκατριών ετών που χωρίζει τις δύο τελευταίες συλλογές του ποιητή Βίος βαθύς (2004) και Θαμπή πατίνα (2017) προσδοκούμε στο εξής ο Γιάννης Τζανετάκης να επισκέπτεται συχνότερα τον αναγνώστη. 

* Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΩΣΤΕΑΣ είναι φιλόλογος.

 Στην κεντρική εικόνα πίνακας του Lucian Freud (1922-2011).


altΘαμπή πατίνα
Γιάννης Τζανετάκης
Πόλις 2017
Σελ. 64, τιμή εκδότη €10,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΤΖΑΝΕΤΑΚΗ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Θάνατος ο Δεύτερος, του Αντώνη Φωστιέρη (κριτική)

Θάνατος ο Δεύτερος, του Αντώνη Φωστιέρη (κριτική)

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η ποιητική συλλογή του Αντώνη Φωστιέρη «Θάνατος ο Δεύτερος» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Θάνατος ο Δεύτ...

Θυρίδα 1821, της Σοφίας Διονυσοπούλου (κριτική)

Θυρίδα 1821, της Σοφίας Διονυσοπούλου (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση «Θυρίδα 1821», της Σοφίας Διονυσοπούλου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Το Ροδακιό. 

Της Τιτίκας Δημητρούλια

«Στην ποίηση οι στίχοι είναι σφαίρες», διαβάζαμε στην προηγούμενη ποιητική σύνθεση της Σοφίας Διονυσοπούλου, ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

Ο Φραντς Κάφκα στο εργαστήρι του Αλέξανδρου Κυπριώτη

Ο Φραντς Κάφκα στο εργαστήρι του Αλέξανδρου Κυπριώτη

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο μεταφραστής Αλέξανδρος Κυπριώτης, με αφορμή τη δίγλωσση έκδοση του αφηγήματος του Franz Kafka «Ο Μπλούμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ