alt

Για την ποιητική συλλογή του Γιάννη Τζανετάκη «Θαμπή πατίνα» (εκδ. Πόλις).

Του Κωνσταντίνου Κωστέα

Ο ποιητής, παραλληλίζοντας την καταλυτική, μη αναστρέψιμη επίδραση που ασκεί ο καλπασμός του χρόνου στα «βιαστικά κι άπειρα όντα της στιγμής» με την οξείδωση των χημικών αντικειμένων, χρησιμοποιεί ως τίτλο της καλαίσθητης ένατης συλλογής ποιημάτων του τη συνεκφορά Θαμπή Πατίνα. Εστιάζοντας στη φράση αυτή καθ΄ αυτή (η Μαρία Στασινοπούλου σημείωσε τον πλεοναστικό χαρακτήρα του επιθετικού προσδιορισμού) συμπεραίνουμε ότι η αναπόφευκτη σωματική διάβρωση ασκεί αφόρητη ψυχική πίεση στο ποιητικό υποκείμενο. Θα μπορούσαμε κάλλιστα να σταθούμε στην ευρεία διακειμενικότητα που συνέχει την ποιητική του Τζανετάκη, καθώς στις σελίδες της Θαμπής Πατίνας υπολανθάνει ο ελεγειακός Μίμνερμος και το προσωπείο του Ιάσωνος Κλεάνδρου, το οποίο επινοεί ο Καβάφης αισθανόμενος τις φρικτές πληγές του γήρατος. Επηρεασμένος από τα διδάγματα του Μεγάλου Αλεξανδρινού ο ποιητής αναζητεί «δοκιμές νάρκης του άλγους» μετουσιώνοντας την πλημμυρίδα των αναμνήσεων που τον κατακλύζουν σε λιτό, δίχως περιττά φτιασίδια, αλλά μεστό και επιμελημένο ποιητικό λόγο.

Χρησιμοποιώντας ως προμετωπίδα τη φράση του Μπόρχες «Εγώ είμαι. Εγώ θέλω να 'μαι. Εγώ αιμορραγώ» ο ποιητής προσπαθεί να δείξει στον αναγνώστη, μα κυρίως να πείσει τον εαυτό του πως πασχίζει να παραμείνει ο ίδιος.

Χρησιμοποιώντας ως προμετωπίδα τη φράση του Μπόρχες «Εγώ είμαι. Εγώ θέλω να 'μαι. Εγώ αιμορραγώ» ο ποιητής προσπαθεί να δείξει στον αναγνώστη, μα κυρίως να πείσει τον εαυτό του πως πασχίζει να παραμείνει ο ίδιος. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια ό,τι τον συνθλίβει και ζητεί από τη δοκιμασμένη ποιητική του γραφίδα τη δύναμη που θα τον κρατήσει αλώβητο από τα χαίνοντα χάσματα. Τα τελευταία αρπάζουν αδιάκοπα αγαπημένα πρόσωπα και συνήθειες του παρελθόντος. Στόχος του, να δείξει στον αναγνώστη, μα κυρίως να πείσει τον εαυτό του πως παραμένει ο ίδιος παρότι έχει πληγεί. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, όπως εκμυστηρεύεται, ξεπηδά έξαφνα μέσα από τα ποιήματα όπως ο Χίτσκοκ στις cameo εμφανίσεις του. 

Το κουβάρι της μνήμης ξετυλίγει τα πρώτα βήματα στην Καλαμάτα και φέρνει στην επιφάνεια την άχνη του λουκουμιού και τα ψίχουλα του αντίδωρου που σκόρπισε ο αέρας, τα μαθήματα στο ωδείο της πόλης σε ηλικία 7 ετών και μια αναμνηστική φωτογραφία μιας σχολικής εκδρομής στην παραλιακή οδό Ναυαρίνου της μακρινής δεκαετίας του 1960. Τυπικό σκηνικό της ελληνικής επαρχίας των περασμένων δεκαετιών αποτελεί και το νυχτερινό ταξίδι με το ΚΤΕΛ σε δρόμους παλιούς γεμάτους στροφές. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στο χιονισμένο δέκτη μιας τηλεόρασης Uranya, που μεταδίδει αγγλικούς ποδοσφαιρικούς αγώνες. Επιστρέφοντας ξανά στο παρελθόν ο ώριμος πλέον ποιητής βλέπει τους ποδοσφαιρικούς τους ήρωες να μεγαλώνουν και να καταπονούνται σωματικά και ψυχικά. Ακόμα όμως διατηρεί ακέραιες τις ελπίδες του, όπως τουλάχιστον φαίνεται, στο ποίημα «Αξύριστοι Θλιμμένοι»:

σε πεζοδρόμια πίνουν Άμστελ
σε σκαλιά
γερμένοι μπρος
να σηκωθούν
έτοιμοι απ’ τον πάγκο
να μπουν ξανά στο γήπεδο
ένα χαμένο να γυρίσουνε
παιχνίδι.

Παρά την αισιόδοξη διάθεση που συναντάμε μεταξύ άλλων στα ποιήματα «Θα πάμε πάλι» και «Άλλοι κι οι δύο», η ενατένιση της μνήμης πονά. Επιβεβαιώνοντας το παραπάνω απόσπασμα από το Ημερολόγιο Καταστρώματος Γ΄ του Σεφέρη, ο Τζανετάκης ανακαλεί μια Κυριακή στη «Βρεγμένη Αριστομένους...» (κεντρική οδός τότε και σήμερα της Καλαμάτας), η οποία σημαδεύτηκε από την ημιτελή προβολή μιας ταινίας, επειδή το παιδί που μετέφερε την μπομπίνα από το άλλο σινεμά έπεσε από το μηχανάκι:

και βγήκαμε όλοι
στη βρεγμένη Αριστομένους
με τις ομπρέλες μας
περίλυποι
 
μισοί
ξέροντας απ’ το διάλειμμα
το τέλος

Πολλές φορές έρχεται ηθελημένα σ’ επαφή με το βασίλειο των νεκρών, ψάχνοντας τα θνητά τους μάτια, ή παρομοιάζοντας όσους χάθηκαν «με σφήκες που 'χάσαν το κεντρί, με πεταλούδες που 'χάσαν το χνούδι». Χρέος του να διατηρήσει ζεστούς τους φίλους που πέταξαν.

Μονάχη κατάληξη της ρευστότητας που συνέχει τ' ανθρώπινα είναι ο θάνατος. Ο ποιητής πασχίζει ν' αναμετρηθεί μαζί του ατενίζοντας το στιλπνό ξύλο το οποίο μεταφέρουν οι νεκροφόρες ή τραβώντας τις κουρτίνες όσο εμφανίζονται στα σπλάχνα του εναπομείναντος κομματιού του οι σκιές των γονιών του λίγο πριν φύγουν οριστικά. Κάποια στιγμή όμως συμβιβάζεται με τον αδήριτο όλεθρο, ενώ τον βλέπει να καραδοκεί δίπλα του. Δεν διστάζει μάλιστα να εξομολογηθεί ότι κάθε χαρούμενη γιορτή γι’ αυτόν είναι πια μια πρόβα πένθους. Πολλές φορές έρχεται ηθελημένα σ’ επαφή με το βασίλειο των νεκρών, ψάχνοντας τα θνητά τους μάτια, ή παρομοιάζοντας όσους χάθηκαν «με σφήκες που 'χάσαν το κεντρί, με πεταλούδες που 'χάσαν το χνούδι». Χρέος του να διατηρήσει ζεστούς τους φίλους που πέταξαν.

Ιδιαίτερη υποβλητικότητα υπάρχει στις σκηνές που περιγράφουν το φευγιό μιας αγαπημένης γυναίκας, δεδομένου ότι η έκκριση του συναισθήματος κορυφώνεται όταν το ποιητικό υποκείμενο ξεσπά: «τι πας να κάνεις γύρνα πίσω/ έχω ανάσα να σε ζήσω» κι αλλού: «μη μου χαλάς/ δεν ξέρω/ πώς σε φτιάχνουν πάλι/ δεν έχω /άλλο παιχνίδι μη» ή προσπαθεί να δώσει ποιητική διάσταση στο φιλί του τελευταίου ασπασμού. Αυτές οι φορτισμένες, πένθιμες σκέψεις του ποιητή ξεφεύγουν από τον νοσταλγικό τόνο που είναι διάχυτος στα πρώτα ποιήματα της συλλογής και φτάνουν βαθμιαία σε μια διάθεση παραίτησης, μοτίβο που μας θυμίζει την πεισιθάνατη ποιητική γενιά του Μεσοπολέμου, αφού ο Τζανετάκης λίγο πριν το τέλος της συλλογής αξιοποιώντας το εκφραστικό μέσο του κύκλου επιστρέφει στο πρώτο ποίημα και συμπληρώνει: «βγάλτε με/ απ’ το καστ/… αυτό το φιλμ δεν/ θέλω πια/ δεν παίζω άλλο», ενώ κλείνοντας φαίνεται πως συνομιλεί με τον Βιζυηνό αναζητώντας κι αυτός το φως που μαράθηκε κι «έπαψε να τρέχει στ' άνθη».

Κλείνοντας πρέπει να εξάρουμε την πολυδιάστατη στιχουργική δεινότητα του ποιητή καθώς στην Θαμπή Πατίνα συνδυάζονται εκτενή και επιγραμματικά ποιήματα, ενώ παράλληλα σμιλεύεται η παραδοσιακή μας ποίηση με τον ελεύθερο στίχο (στοιχείο μοντερνισμού) χωρίς να αλλοιωθεί η ταυτότητα του έργου. Την αισθητική του αναγνώστη μεταξύ άλλων μαγνητίζουν και οι επιγραμματικοί, αλλά άρτιοι ιαμβικοί δεκαπεντασύλλαβοι: «Χωρίς ασπράδι πώς θωρείς/ δίχως χορδές πώς κρένεις» αποκαλύπτοντας τη μαθητεία του ποιητή στον ανώνυμο δημιουργό του δημοτικού τραγουδιού και τον Διονύσιο Σολωμό. Η αναδρομή στην ανέμελη παιδική ηλικία οδηγεί μεταξύ άλλων στη μίμηση του ύφος των παιδικών τραγουδιών ή των νανουρισμάτων: «Ω τι χέρι τι βελόνι/ τα κουμπάκια του ξηλώνει/ πώς αρπάζονται απ’ τη φόδρα/ καθώς πέταλα απ’ τα ρόδα». 

Υπολογίζοντας το διάστημα των δεκατριών ετών που χωρίζει τις δύο τελευταίες συλλογές του ποιητή Βίος βαθύς (2004) και Θαμπή πατίνα (2017) προσδοκούμε στο εξής ο Γιάννης Τζανετάκης να επισκέπτεται συχνότερα τον αναγνώστη. 

* Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΩΣΤΕΑΣ είναι φιλόλογος.

 Στην κεντρική εικόνα πίνακας του Lucian Freud (1922-2011).


altΘαμπή πατίνα
Γιάννης Τζανετάκης
Πόλις 2017
Σελ. 64, τιμή εκδότη €10,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΤΖΑΝΕΤΑΚΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όλα δεν τα 'χω πει» του Χρήστου Δανιήλ (κριτική) – Μια τεκμηριωμένη μελέτη για την Μάτση Χατζηλαζάρου

«Όλα δεν τα 'χω πει» του Χρήστου Δανιήλ (κριτική) – Μια τεκμηριωμένη μελέτη για την Μάτση Χατζηλαζάρου

Για το βιβλίο του Χρήστου Δανιήλ «Όλα δεν τα' χω πει / Η «αντίστροφη αφιέρωση» της Μάτσης Χατζηλαζάρου (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: η Μάτση Χατζηλαζάρου. 

Γράφει ο Δημήτρης Τσεκούρας 

«Η μεγάλη λογοτεχνία  ...

«Κόκκινη γραμμή» της Ειρήνης Ρηνιώτη (κριτική) – Γραμμή διαχωρισμού αλλά και ποιητικής ένωσης

«Κόκκινη γραμμή» της Ειρήνης Ρηνιώτη (κριτική) – Γραμμή διαχωρισμού αλλά και ποιητικής ένωσης

Για την ποιητική συλλογή της Ειρήνης Ρηνιώτη «Κόκκινη γραμμή» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: πίνακας της Hanna Sidorowicz.

Γράφει η Αντιγόνη Βλαβιανού

Στην παρούσα ποιητική συλλογή, έχουμε μια κόκκινη γραμμή που σηματοδ...

«Αναγέννηση» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική) – 39 ποιητικά πορτρέτα

«Αναγέννηση» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική) – 39 ποιητικά πορτρέτα

Για την ποιητική συλλογή του Χάρη Βλαβιανού «Η Αναγέννηση - 39 ποιητικά πορτρέτα» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Πορτρέτο του Νικολό Μακιαβέλι, στον οποίο είναι αφιερωμένο ένα ποίημα της συλλογής © Wikipedia. 

Γράφει η Άννα Βασιάδη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ