alt

Για την ποιητική συλλογή του Θάνου Πανταζή «Εν μέσω ψιθύρων» (εκδ. ΑΩ).

Του Γιώργου Ρούσκα

Τον τελευταίο καιρό, η δουλειά που γίνεται στις έντυπες εκδόσεις βιβλίων είναι τόσο καλή που υπάρχουν περιπτώσεις οι οποίες σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν τελικά το εξώφυλλο είναι αυτό που «κλέβει την παράσταση», αποτελώντας σε κάθε περίπτωση μια πρόκληση για να δεις αν η ποιότητα του περιεχομένου στέκεται τουλάχιστον στο ίδιο ύψος με αυτήν του «περιτυλίγματος». Στη συγκεκριμένη περίπτωση ήρθα αντιμέτωπος με ένα εξώφυλλο μινιμαλιστικό, που διαχέει τη δύναμή του ακριβώς μέσα από την απλότητά του, μένοντας ανοιχτό σε ερμηνείες, ακριβώς όπως και η ίδια η ποίηση. Απαρτίζεται από δύο συμμετρικά –εκατέρωθεν μιας ευθείας– τοποθετημένες τελείες.

Δυο τελείες, όχι απόλυτα κυκλικές, μα τόσο ώστε να παραπέμπουν σε κύκλο, αφαιρώντας νοερά το παραπανίσιο μελάνι που ξεχείλισε, υπερκέρασε τα όρια και απλώθηκε όπου βρήκε ελεύθερο χάρτινο έδαφος εκτός.

Μιας ευθείας ή (γεωμετρικά μιλώντας) ενός ευθύγραμμου τμήματος και μάλιστα όχι απόλυτα ευθύγραμμου αλλά σχεδόν ευθύγραμμου, μετά από ελαφρά παραμόρφωση που έγινε από ανθρώπινο χέρι ή από το χέρι της ζωής. Δυο τελείες, όχι απόλυτα κυκλικές, μα τόσο ώστε να παραπέμπουν σε κύκλο, αφαιρώντας νοερά το παραπανίσιο μελάνι που ξεχείλισε, υπερκέρασε τα όρια και απλώθηκε όπου βρήκε ελεύθερο χάρτινο έδαφος εκτός. Δύο πηγές, που διαχωρίζονται από μια σιδηροδρομική γραμμή ή αντανακλώνται σε μια επιφάνεια λίμνης; Μία σημειακή πηγή και το είδωλό της στον γραμμικό καθρέφτη; Πηγές, τι είδους πηγές; Ήχου, για να «δέσει» και το «ψιθύρων»; Φωτός, για να θεωρηθούν ως δυο τρύπες από τις οποίες περνάνε τα φωτόνια και συνομιλούν; Διόλου απίθανο, αφού και το φως έχει φωνή. Πηγή του καλού που διαχωρίζεται με μια «γραμμή-στάση ζωής» από την πηγή του κακού; Πηγές νερού εκατέρωθεν του υιού τους ποταμού; Ή η μία είναι ο άνθρωπος, η άλλη η ζωή και ανάμεσά τους η ευθυγραμμία του χρόνου; Ή μήπως πρόκειται για σύμβολο, τελεία - ευθεία - τελεία, και τα τρία συζευγμένα σε μία υπονόηση διαίρεσης; Ποιας; Ίσως αυτής, εν μέσω ψιθύρων, εν μέσω αναμνήσεων, εν μέσω επιλογών. Δυο τελείες και μια ευθεία, τόσο απλά, γίνονται γεννήτριες συνειρμών. Γίνονται προβολές φανταστικών εικόνων ή καταστάσεων. Γίνονται πύλες για την ποίηση που ακολουθεί, όπως και το εικαστικό το οποίο απαρτίζουν, το οποίο είναι και το ίδιο ένα σχέδιο-ποίημα. Δια χειρός Χρυσάνθης Σ. Ρέτσου.

Το βιβλίο αφιερώνεται στη μνήμη δυο μεγάλων δασκάλων του Θάνου Πανταζή, γεγονός που του πιστώνεται θετικά (ως δεύτερη εντύπωση μετά το εξώφυλλο), μιας και είναι σημαντικό να τιμούμε αυτούς που μας δίδαξαν τα Μεγάλα, πέρα από την ξερή πληροφορία ή τη σκέτη γνώση. Η πρώτη επαφή; Της μάνας ο καλός λόγος. Η μάνα. Πάντα μπροστά. Από την ώρα της γέννησης. Μια σημαδιακή κουβέντα της ανάγεται στο 2011:

Όλες οι θάλασσες της γης, μέσα στα μάτια σου είν’ μαζεμένες γιε μου.

Μεγαλώνοντας, αναζητώντας τον δρόμο που του ταιριάζει, ο γιος περνάει μέσα από φοιτητικά χρόνια στην ΑΣΟΕΕ, αρκετό καιρό πριν, όπου ομολογεί:

Από κρυφά και αβέβαια μονοπάτια
Ψάχνω να βρω τον εαυτό μου

και ψάχνοντας, συνεχίζει:

Τα πάντα με κουράζουν και με θλίβουν
Στα μονοπάτια του μυαλού μου σα βαδίζω.

Η πρόθεση για αυτογνωσία και συνείδηση του κόσμου, πρόδηλη με μορφή ρήσης:

Σα μεγαλώνουνε οι ίσκιοι στο σκοτάδι
Καθώς το λιόγερμα το πέπλο του στη γη σκορπά
Αναλογίσου πως οι πράξεις της ζωής σου
Μπροστά στης φύσης το Αιώνιο
Ίσως αξία δεν έχουνε καμιά.

Τι είναι η ζωή; Η τριβή με την καθημερινότητα; Η χαρά; Η λύπη; Η ρουτίνα; Η συνήθεια; Η κίνηση μέσα στα όρια ενός προγράμματος; Η ακινησία; Ο θάνατος; Ίσως ότι και το «Παλιό αμάξι», όπως έξοχα δίνεται στο ομότιτλο ποίημα:

Οι ρόδες του εξακολουθούν χιλιόμετρα να καταπίνουν
Σ’ ένα ταξίδι που ποτέ δεν σταματά.
Μα η σκουριά τα σωθικά του σιγοτρώει
Κι αναπόφευκτα θα έρθει η στιγμή
Που το σαράβαλο στην πρέσα θα το πάνε
Για ανακύκλωση κι εκμετάλλευση εμπορική.

Η πορεία στον Χρόνο, θέλει ελπίδα, όνειρα και υπομονή:

Απ’ τις ηλιαχτίδες και σύννεφα μενεξεδένια πιάνομαι
Και περιμένω.

Κάποια στιγμή δίλημμα. Λόγος ή πράξεις; Πώς κοινωνείς το χιλιοειπωμένο «σ’ αγαπώ»; Με λόγο ή πράξη; Ή και με τα δυο; Απαντά:

… η απεραντοσύνη μιας και μόνο φλογισμένης αγκαλιάς
Όλου του κόσμου την αγάπη έχει κλείσει.

Οι απαντήσεις αποκαλύπτονται απερίφραστα σε όσα ερωτήματα έχουν απαντηθεί, ακόμα και στα πολύ δύσκολα, όπως π.χ. στο αν υπάρχει Θεός, για τον οποίο ο Θάνος Πανταζής θεωρεί ότι:

Το αποκούμπι που σε στήριζε σκόνη θα γίνει
Μπρος στης αβύσσου τη σιωπή τη φοβερή.

Στο ποίημα «Θέλημα», το όλο ζήτημα αφού περάσει από τον Πάνα και τον Όσιρι καταλήγει τελικά πως:

Ο μόνος Νόμος είν’ η Αγάπη
Κι αυτή της Θέλησης τη δύναμη ακολουθεί.

Η ένταξη του ατόμου στην κοινωνία, οι κάθε είδους επαφές, η αξιολόγησή τους και η καταχώρισή τους στη μνήμη ή στη λήθη, δεν περνούν απαρατήρητα:

Συνταξιδιώτες γνώρισα μέχρι στιγμής πολλούς.
Μα είναι πολύ λίγοι οι διαλεχτοί
Που σαν ρωμαΐκό κερί έχουν το διάβα μου φωτίσει.

Ο ρομαντισμός του μεγάλου ταξιδιού της ζωής, προσγειώνεται με έναν φιλοσοφικό ρεαλισμό:

Μα πιότερη ανάγκη έχει εμάς τους Ταξιδιώτες ο Θεός θαρρώ.
Δίχως εμάς, Ταξίδι δε θα γινόταν να υπάρξει.

Μου θύμισε Καβάφη. Ταξίδι. Κεριά. Πάνω που είχα ενδοιασμούς, έρχονται δυο στίχοι να ενισχύσουν τη θύμηση του Αλεξανδρινού:

Σαν η φωνή του γιού σου στ’ αυτιά σου αντηχεί
«Πού πας και πότε θα γυρίσεις;»

και άλλοι δύο λίγο μετά, οι οποίοι με άγουν πολύ κοντά στη βεβαιότητα:

Συνέχισε λοιπόν να περπατάς
Δίχως το βήμα σου αναίτια ν’ ανοίγεις.

Στο ταξίδι του χρόνου, «που ’ναι μέσα στη φύση του τα πάντα να ρημάζει», ο χρόνος «αποδείχτηκε μεγάλος θεομπαίχτης», καθώς αυτό που τον διαποτίζει είναι ο πόνος:

Πονάω μεγαλώνοντας.
Πονώντας μεγαλώνω.
Όχι ωστόσο στο κορμί.
Πιότερο στην ψυχή μου.

Η αξία της μνήμης, σημαίνεται μέσα από τους νεκρούς, όπως και η ίδια η ζωή:

Δυο φορές πεθαίνουμε,
Την πρώτη μας θρηνούνε,
Τη δεύτερη, οι ζωντανοί παύουν να μας θυμούνται.

Τις αναπόφευκτες ώρες του απολογισμού, η μνήμη γίνεται αδέκαστος κριτής μα και αλάνθαστο εργαλείο:

Και στο μυαλό αντροπαλεύει η χαρά
Για όλα αυτά που μπόρεσες να κάνεις
Κι η λύπη
Για όλα αυτά που θα μπορούσες να ’χες κάνει.

Φωτεινή παρουσία στις χάρτινες σελίδες; Αυτή της θάλασσας, με την οποία υπάρχει έρωτας, αν όχι λατρεία. Υπάρχουν προσδοκίες, λαχτάρες, επιθυμίες:

Ψιθύρισέ μου θάλασσα τραγούδια για χορούς που ’χω ξεχάσει
Ψιθύρισέ μου θάλασσα ένα νανούρισμα που ’χω ν’ ακούσω από παιδί.

Από τη μια ο άνθρωπος, από την άλλη η θάλασσα και οι ψίθυροί της. Η θάλασσα του χρόνου, της ζωής, της αδιάκοπης μεταβολής και ρευστότητας.

Από τη μια ο άνθρωπος, από την άλλη η θάλασσα και οι ψίθυροί της. Η θάλασσα του χρόνου, της ζωής, της αδιάκοπης μεταβολής και ρευστότητας. Κάθε κύμα, κάθε ξέσπασμα, κάθε απαλή κατάληξη στον γιαλό, κάθε της νάζι, έχει κάτι να πει, έχει κάτι να ψιθυρίσει. Καλείσαι να πορευτείς «εν μέσω ψιθύρων» στη θάλασσα της καθημερινότητας, της δημιουργίας, της χαράς, της έντασης, της ηρεμίας, της διαφορετικότητας. Τώρα αρχίζει να διαφαίνεται η σημασία του τίτλου του βιβλίου.

Η συλλογή αποτελείται από ποιήματα που έρχονται με ουσία, με σεμνότητα, ήπια, ψιθυριστά να πουν όσα έχουν να πουν. Είναι απαλλαγμένα από βαρύγδουπες εκφράσεις ή εξεζητημένες λέξεις. Η χρήση της ομοιοκαταληξίας εντοπισμένη, με μέτρο. Δεν επιζητούν εντυπωσιασμούς, δεν γυρεύουν «μπράβο». Μόνο έναν χώρο κάτω από μια στέγη να ξαποστάσουν. Ποιήματα που ξεχωρίζουν «εν μέσω ψιθύρων» από την παρρησία τους, την εξομολογητική τους διάθεση, την έντιμη πρόθεση να επικοινωνήσουν και την επιθυμία να μοιραστούν εμπειρίες ζωής.

Η συλλογή ζωντανεύει από περιπλανήσεις στην πόλη. Στο «Στάση Αμπελοκήπων», μια άγνωστη γυναίκα αναστατώνει αυτόν που του τράβηξε την προσοχή διότι:

 «… πιο πολύ ξεχώριζε απ’ το θλιμμένο βλέμμα,
Που ’κρυβε μέσα του μιαν ένταση, που όμοια δεν είχα ξαναδεί».

Στη γνωστή για τους οίκους ανοχής οδό Φυλής, αρχίζουν να πέφτουν ευκολότερα τα καλύμματα, αποκαλύπτοντας την ωμή πραγματικότητα, ίδια εδώ και αιώνες, με μόνη διαφορά το σκηνικό:

Και πώς μπορεί η μυρωδιά από κολώνια
Να κρύψε την αποφορά του μουχλιασμένου σαλονιού;

Την ίδια ώρα, κάτι θέλει να μας πάρει μακριά, στην εύκολη λύση, με την απαραίτητη δόση παράπονου, σαρκασμού και ανάγκης για οίκτο, συνηθισμένο φαινόμενο ελληνικό:

Και πνίξε του μυαλού σου τη ζαλάδα
Μες στου φθηνού του αλκοόλ τη λησμονιά.
Πιες στην υγειά του ξοφλημένου κλόουν.
Πιες στην υγειά του ξοφλημένου σου εαυτού.

Το βιβλίο τελειώνει στα Πατήσια, στην περιοχή που και εγώ κάποτε έφηβος εξερευνούσα με το ποδήλατο. Θάλασσα των πολυκατοικιών πλέον, εκεί όπου «τα γνώριμα εφηβικά λημέρια», εκεί όπου το τσιμέντο σε πνίγει και κάποτε γίνεται αφορμή για ταξίδια φανταστικά:

Γωνία Καυτατζόγλου με Χρυσοστόμου Σμύρνης.
Κοιτάω ψηλά.
Πολύχρωμα σεντόνια στα μπαλκόνια,
Μπουγάδες ανεμίζουνε.
Και γίνονται τούτα τα μουντά τσιμέντα
Σκούνες κομψές που ταξιδεύουν ανέμελα
Στις γαλανές, τις μερωμένες θάλασσες
Του λιοθρεμμένου ουρανού της Αττικής.

Φτάνει σε ένα τέλος το οποίο στην ουσία είναι μια νέα αρχή, μια αιώνια συνύπαρξη. Οι στίχοι έχουν ήδη βραχεί ως το μεδούλι σε προηγούμενο ποίημα από την άλλη θάλασσα, αυτήν που φλοισβίζει τον τελευταίο της ψίθυρο ως αντίλαλο της επιθυμίας του ποιητικού υποκειμένου, ή μάλλον διαθήκης:

Κι όταν θα ’ρθεί το τέλος μου, φώναξε τ’ όνομά μου δυνατά
Κι άσε τις στάχτες μου μέσα στ’ απέραντο γαλάζιο των νερών σου να ’ρθουν
Σ’ έναν αιώνιο γάμο, ένα μαζί σου να γεννώ.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΟΥΣΚΑΣ είναι ποιητής.

altΕν μέσω ψιθύρων
Θάνος Πανταζής
ΑΩ 2018
Σελ. 56, τιμή εκδότη €9,43
 
alt

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Άπαντα τα ποιήματα, της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν

Άπαντα τα ποιήματα, της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με ποιήματα της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν «Άπαντα τα ποιήματα» (μτφρ. Χριστίνα Παναγιώτα Γραμματικοπούλου, εκδ. Βακχικόν).

Της Διώνης Δημητριάδου

«H Μπάχμαν πάλευε με την ανεπάρ...

Η αγρύπνια εντός μου, του Κώστα Λάνταβου

Η αγρύπνια εντός μου, του Κώστα Λάνταβου

Για τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Κώστα Λάνταβου «Η αγρύπνια εντός μου – Ποιήματα 1980-2020» (εκδ. Αρμός).

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Μέσα στη συγχρονία της συγκεντρωτικής έκδοσης ακολουθούμε τη δημιουργική πορε...

Η φλόγα, του Λέοναρντ Κόεν

Η φλόγα, του Λέοναρντ Κόεν

Για την ανθολογία του Leonard Cohen «Η φλόγα – Ποιήματα, στίχοι και επιλογές από τα σημειωματάρια» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Gutenberg).

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Ξεκίνησε σαν ποιητής το 1956 (Let u...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Μίλησε, μνήμη» με τις λέξεις της Ελιάνας Χουρμουζιάδου

«Μίλησε, μνήμη» με τις λέξεις της Ελιάνας Χουρμουζιάδου

Ζητήσαμε από πεζογράφους, ποιητές, μεταφραστές και επιμελητές να μας στείλουν μια καλοκαιρινή φωτογραφία από το προσωπικό τους αρχείο και να την πλαισιώσουν με μια ανάμνηση. Σήμερα, η Ελιάνα Χουρμουζιάδου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Εικονογράφηση: Πάρις Κούτσικος - par...

«Μίλησε, μνήμη» με τις λέξεις της Χίλντας Παπαδημητρίου

«Μίλησε, μνήμη» με τις λέξεις της Χίλντας Παπαδημητρίου

Ζητήσαμε από πεζογράφους, ποιητές, μεταφραστές και επιμελητές να μας στείλουν μια καλοκαιρινή φωτογραφία από το προσωπικό τους αρχείο και να την πλαισιώσουν με μια ανάμνηση. Σήμερα, η Χίλντα Παπαδημητρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Εικονογράφ...

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Σκέψεις με αφορμή την ταινία του Jojo Rabbit (2019) του Νεοζηλανδού Taika Waititi (Τάικα Γουαϊτίτι), παράλληλα με μυθιστορήματα που πραγματεύονται με φρέσκο τρόπο τη ναζιστική θηριωδία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Η ταινία Jojo Rabbi...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ