alt

Για την ποιητική συλλογή της Έφης Κατσουρού «Γεωγραφία προσώπου» (εκδ. Κέδρος).

Της Κίρκης Κεφαλέα

Το βιβλίο της Έφης Κατσουρού Γεωγραφία προσώπου είναι η δεύτερη ποιητική συλλογή της, η οποία εκδόθηκε μόλις πριν από έναν χρόνο. Η πρώτη, με τίτλο Εκτός εποχής, εκδόθηκε το 2014, με την οποία η Κατσουρού έκανε το ντεμπούτο της στον ποιητικό χώρο. Πρόκειται για μια ιδιάζουσα περίπτωση η περίπτωση της Κατσουρού: στην ποίησή της συνδυάζει την Αρχιτεκτονική (είναι πτυχιούχος της Σχολής των Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ) με την ποίηση. Και συγκεκριμένα μελετάει την ποίηση και την αρχιτεκτονική ως έναν τόπο συνάντησης του πραγματικού με το φανταστικό στοιχείο, ενώ βασικό ζητούμενο στην έρευνά της είναι, όπως γράφει, «η ανάδειξη μιας κοινής κοσμοαντίληψης και συνθετικής διεργασίας που ενυπάρχει στις δύο τέχνες». Πώς συναντιούνται οι ποιητές και οι αρχιτέκτονες; Αυτό το στοιχείο είναι πολύ ευδιάκριτο, τόσο στην πρώτη όσο και στη δεύτερη ποιητική συλλογή της. Το εγχείρημά της, να προσεγγίσει την ανάλυση ποιητικών συνθέσεων με τους όρους της αρχιτεκτονικής σύνθεσης, προτείνοντας μια κοινή θέαση των δύο τεχνών, της ποίησης ως αρχιτεκτονικής και της αρχιτεκτονικής ως ποίησης σε οργανική μορφή, αποτελεί σίγουρα πρωτότυπο τρόπο προσέγγισης.

Η Γεωγραφία προσώπου είναι μια ποιητική σύνθεση, που όμως διαβάζεται περισσότερο ως αφήγημα και λιγότερο ως ποίημα, με αρχή, μέση και τέλος, και η οποία χωρίζεται σε γεωγραφικούς τόπους. – βασικοί της άξονες είναι τα νησιά, και συγκεκριμένα η Σαντορίνη, η Χίος, η Φολέγανδρος, η Ύδρα. Πάνω σε αυτά τα νησιά χτίζει η ποιήτρια τους στίχους της, με μια χρονολογική σειρά που δεν είναι καθόλου τυχαία: σχετίζονται με τις βιωματικές της εμπειρίες. Κάθε νησί σηματοδοτεί και μια χρονική περίοδο της ζωής της, ξεκινώντας από τη Σαντορίνη – μια περίοδος γεμάτη από παιδικές μνήμες, με έντονο το οικογενειακό πλαίσιο. Ο δεύτερος γεωγραφικός σταθμός είναι η Χίος, νησί συνδεδεμένο με τα εφηβικά της χρόνια, ακολουθεί η Φολέγανδρος, με τα μετεφηβικά της χρόνια, συνδεδεμένα με το νόημα της φιλίας, ενώ στην Ύδρα ολοκληρώνεται η ενηλικίωσή της για να την οδηγήσει στο στάδιο της αυτογνωσίας, και να φτάσει στην ανακάλυψη του ίδιου της του εαυτού. Είναι λοιπόν ένα ποιητικό ταξίδι προς την ενηλικίωση, σαν ένα είδος ποιητικού Bildungsroman, νεανικού, βέβαια.

Οι παρακάτω στίχοι μαρτυρούν συνοπτικά αυτό το ποιητικό ταξίδι:

Η γη αναδύθηκε στη Σαντορίνη,
στη Χίο τη φωτιά της άναψε
να δυναμώσει από τον άνεμο της Φολεγάνδρου,
να γίνει πυρ υγρό
στην Ύδρα ύδωρ.

Η Κατσουρού χειρίζεται με δεξιοτεχνία μια ποιητική γλώσσα με εσωτερικό ρυθμό και μέτρο, μολονότι τα ποιήματά της είναι γραμμένα σε ελεύθερο στίχο.

Ολόκληρη η ποιητική συλλογή είναι διαποτισμένη από το ερωτικό στοιχείο. Το δεύτερο πρόσωπο, μάλιστα, που χρησιμοποιεί η αφηγήτρια-ποιήτρια δείχνει σαν να απευθύνεται διαρκώς στον ερωτικό της σύντροφο και αυτό προσδίδει μια αμεσότητα στην ποιητική γλώσσα που χρησιμοποιεί. Η Κατσουρού χειρίζεται με δεξιοτεχνία μια ποιητική γλώσσα με εσωτερικό ρυθμό και μέτρο, μολονότι τα ποιήματά της είναι γραμμένα σε ελεύθερο στίχο – αλλά μήπως ο λεγόμενος ελεύθερος στίχος δεν είναι και τόσο ελεύθερος, αφού η λέξη στίχος σημαίνει πειθαρχία, τάξη, ρυθμό; Γιατί στην ποίησή της διακρίνει κανείς έναν ρυθμό πάγιο στη δομή του, με αρχιτεκτονική επιβεβαίωση, μια εκφραστική και ρυθμική μέσα σε έναν καλά δομημένο ελεύθερο στίχο.

Το μοτίβο του «έρωτα» επανέρχεται σχεδόν εμμονικά στα περισσότερα από τα ποιήματά της. Ενδεικτικά αναφέρω στίχους:

Αντίκριζε το φως,
στο στόμα του αλάτι
ο έρωτας.
Όταν θα μ’ αγαπάς να γίνεσαι ανελέητος
ήλιος της Φολεγάνδρου μεσημέρι.

Ή:

Ίσως να θάλλει παράφορη μια τέτοια ιδέα,
μα η παραφορά ταιριάζει στους έρωτες,
τα ποιήματα
και τις ιδέες.
 
Μπορώ να πω ότι σ’ αγάπησα σ’ αυτό το ταξείδι
όπως εκείνους.
Αν μοιάζω απόκοσμη τα βράδια,
αγάπα με,
είναι γιατί από άποψη ψυχής είμ’ ον αμφίβιο.

Αυτός ο «έρωτας» εκφράζεται μέσα από μια ελαφρώς υπερρεαλίζουσα γραφή, στη διαμόρφωση της οποίας φαίνεται να έχει συμβάλει μια γόνιμη μαθητεία της Κατσουρού στον Ελύτη και τον Εμπειρίκο. Άφθονες είναι οι διακειμενικές αναφορές από την ποίηση αυτών των δύο Ελλήνων υπερρεαλιστών. Ενδεικτικά παραθέτω μερικούς στίχους της:

Κι εσύ τη νύχτα κρατούσες.
Μόνο εγώ είχα ξημερώσει.
Αναγνώρισες στην κίνησή μου
μέλλον γοργόνας,
θέλησες να γίνεις ψάρι
να κολυμπήσουμε,
μα έμενες πάντα υδροχόος
να μου γεμίζεις το ποτήρι
να ξεδιψάω από την αλμυρή μας γεύση.

Συχνά η εικονογραφία της οδηγείται σε σχήματα μεταϋπερρεαλιστικά, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένας έντονος λυρισμός, όπως φαίνεται στους παρακάτω στίχους:

Τα μαλλιά μπλέχτηκαν με τ’ αλάτι
κι έγιναν θάλασσα
να κολυμπήσουνε ψάρια,
να ταξειδέψουν οι θαλασσόλυκοι,
 
να μας κουρσέψουν οι πειρατές.
 
Τα μαλλιά τη νύχτα ήταν η άμυνα.
Για μια στιγμή μοιάζαμε μέδουσες.

Φυσικά τοπία, ζωηρά χρώματα, εικόνες μουσικές, απέραντη θάλασσα και φως παντού, φτιάχνουν όλα μαζί τον ποιητικό κόσμο της Κατσουρού, δημιουργώντας μιαν ατμόσφαιρα αισιοδοξίας, με κυρίαρχη, όπως είπαμε, την ερωτική διάσταση, ισορροπώντας με δεξιοτεχνία την αφηγηματικότητα της γλώσσας με τον έντονο λυρισμό.

Φυσικά τοπία, ζωηρά χρώματα, εικόνες μουσικές, απέραντη θάλασσα και φως παντού, φτιάχνουν όλα μαζί τον ποιητικό κόσμο της Κατσουρού, δημιουργώντας μιαν ατμόσφαιρα αισιοδοξίας, με κυρίαρχη, όπως είπαμε, την ερωτική διάσταση, ισορροπώντας με δεξιοτεχνία την αφηγηματικότητα της γλώσσας με τον έντονο λυρισμό. Έχοντας υπόψη και τα ποιήματα της πρώτης της ποιητικής συλλογής, διαπιστώνουμε ότι πολλά από τα μοτίβα ή θέματα επανέρχονται και στη δεύτερη. Η Κατσουρού δεν κόβει τις ρίζες με το ποιητικό της παρελθόν, ωστόσο διακρίνουμε μια εξέλιξη στη γλώσσα και στον στίχο της, καθώς και μια ωριμότητα στον τρόπο της γραφής της. Ιδιαίτερα θα πρέπει να αναφέρουμε τη γόνιμη συνομιλία της Κατσουρού με την ορθόδοξη χριστιανική μας παράδοση. Η ποιήτρια έχει δανειστεί λέξεις, σύμβολα, εικόνες από τα κείμενα της Αγίας Γραφής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι γράφει θρησκευτική ποίηση: Η «προσευχή» λ.χ. είναι ένα μοτίβο που επανέρχεται:

Οι θάλασσες ακολουθούν
κι οι γλάροι έπονται
με τις προσευχές

Ή:

Η προσευχή ανήκει σε εκείνους
που έχουν την πίστη να την προφέρουν,
η ελπίδα σε όσους δεν απελπίστηκαν ακόμη.

Ή:

Εκεί που η Δύση αγγίζει την Ανατολή
γράφονται οι προσευχές.

Είναι ενδιαφέρων ο τρόπος με τον οποίο η ερωτική εμπειρία αποκτά σε ορισμένους στίχους της Κατσουρού μια θρησκευτική διάσταση. Γράφει:

Το μόνο ακλόνητο σχήμα, τρεις γωνίες, τριαδικός ο
Θεός μας κι ο έρωτας –

Πλήθος και οι λέξεις-σύμβολα από τα κείμενα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, τα οποία γονιμοποιούν τα ποιήματά της, όπως:

«Αναστάσιμη γη», «άγγελοι», «απολεσθείς παράδεισος», «αθανασία», «αθάνατος», «σταυρός», «Θεός», «θεϊκό», «ευλαβικά», «δάκρυσε η εικόνα».

Ή

Απέραντο λιβάδι η θάλασσά σου
να φυτέψουν ιδέες και ποιήματα οι ταξειδιώτες
εξαγνισμούς οι Αγίοι.

Η αναγωγή στο ιερό μέσα και από τον έρωτα είναι μια βασική αναζήτηση Ελλήνων υπερρεαλιστών, έτσι και η Κατσουρού φαίνεται να εμπνέεται μέσα από πρόσωπα και εικόνες των βιβλικών κείμενων. Μορφές από το Ευαγγέλιο, όπως η Παναγία, κατέχουν σημαντική θέση στο έργο της, αφού η εικόνα της Παναγίας τής επιτρέπει να εικονογραφήσει, μεταθέτοντάς τη στη σημερινή εποχή, εναργέστερα το ποιητικό της όραμα. Παραθέτω ένα χαρακτηριστικό της ποίημα με τίτλο:

Τα εννιάμερα της Παναγίας
Τα παιδιά σκαρφάλωσαν στο λιοντάρι
πιστεύοντας ακόμη στην αίγλη των βασιλιάδων.
Η Παναγία εννέα μέρες μετά
βγήκε περίπατο στους δρόμους
να εκπληρώσει τα τάματα.
Η μουσική που ερχόταν από το ηλιοβασίλεμα
μπλέχτηκε με τους ψαλμούς.
Όμοια και ο άνθρωπος με τον Θεό του.
 
Ο καθένας μας περιέφερε
τη στολισμένη εικόνα του εκείνη τη νύχτα,
λίγο μετά τον θάνατο μιας άλλης εικόνας
που μέσα της μήνες τώρ’ ασφυκτιούσα.

Η μορφή της Παναγίας τη βοηθάει να εκφράσει ευκρινέστερα τις υπαρξιακές της αναζητήσεις. Το γεγονός ότι η Κατσουρού τελειώνει το «Υστερόγραφο» στο τέλος του βιβλίου της χρησιμοποιώντας θεολογική γλώσσα, δείχνει πόσο τη βοηθάει η ορθόδοξη χριστιανική παράδοση να εκφράζεται ποιητικά, εν τούτοις, με μια ποιητική γλώσσα που έχει, όπως είπαμε παραπάνω, μοντερνιστικά χαρακτηριστικά. Ο κόσμος της Κατσουρού είναι ένας κόσμος ευλαβικού ονείρου. Ωστόσο μερικές ρεαλιστικότερες στιγμές που εμφανίζονται στους στίχους της δείχνουν ότι ο ποιητικός λόγος της έχει ήδη αρχίσει την πορεία του προς την ωριμότητα. Πράγμα που φαίνεται να το δηλώνει η καταληκτική φράση (φράση-προτροπή εις εαυτόν) από το «Υστερόγραφο», όπου διαβάζουμε:

Η μαγιά της ποίησης ευδοκιμεί στο – φαινομενικά – ασήμαντο. Θεοποίησέ το.

Στην πληθώρα εκδοτικής παραγωγής νέων ποιητών, όπου τις περισσότερες φορές το αποτέλεσμα είναι μέτριο και καθόλου ικανοποιητικό, η Κατσουρού ξεχωρίζει με μία ενδιαφέρουσα ποιητική συλλογή και μας κάνει αισιόδοξους για τη νέα ποιητική γενιά των νεοελληνικών μας γραμμάτων.

* Το κείμενο αποτελεί επεξεργασμένη εκδοχή του κειμένου που διαβάστηκε στην παρουσίαση της «Γεωγραφίας Προσώπου» στις 8 Δεκεμβρίου 2017 στο βιβλιοπωλείο Επί Λέξει.

* Η ΚΙΡΚΗ ΚΕΦΑΛΕΑ είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο ΕΚΠΑ.

 

alt

Γεωγραφία προσώπου
Έφη Κατσουρού
Κέδρος 2017
Σελ. 136, τιμή εκδότη €9,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΦΗΣ ΚΑΤΣΟΥΡΟΥ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Θάνατος ο Δεύτερος, του Αντώνη Φωστιέρη (κριτική)

Θάνατος ο Δεύτερος, του Αντώνη Φωστιέρη (κριτική)

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η ποιητική συλλογή του Αντώνη Φωστιέρη «Θάνατος ο Δεύτερος» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Θάνατος ο Δεύτ...

Θυρίδα 1821, της Σοφίας Διονυσοπούλου (κριτική)

Θυρίδα 1821, της Σοφίας Διονυσοπούλου (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση «Θυρίδα 1821», της Σοφίας Διονυσοπούλου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Το Ροδακιό. 

Της Τιτίκας Δημητρούλια

«Στην ποίηση οι στίχοι είναι σφαίρες», διαβάζαμε στην προηγούμενη ποιητική σύνθεση της Σοφίας Διονυσοπούλου, ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ