Σημεία ποιητικής σύντηξης

Γνώμη μου είναι πως είναι πάντα ζητούμενο, στην ποιητική γραφή και απόλαυση, οι δύο κλίμακες καταγραφής του ποιητικού γεγονότος, οι δύο θερμοκρασίες συγκίνησης ας το πούμε, να συγκλίνουν και να συνταυτίζονται, ωσότου να είναι αδύνατον να θεωρηθούν αξεχώριστα. Εννοώ εκείνους τους πόλους που συμβατικά έχουμε αποκαλέσει «μορφή» και «περιεχόμενο». Η αισθητική θεωρία έχει καταδείξει, σε σύγχρονες πτυχές της εννοιολογικής εικαστικής τέχνης, για παράδειγμα, πως η εμμονή στον διαχωρισμό και τη διάσταση των δύο δεν είναι παρά, στην καλύτερη περίπτωση, ιδεαλιστικής κοπής θέση, ότι το «σώμα» υπολείπεται ή ακολουθεί την ιδέα.

Στην καταμέτρηση θερμοκρασιών που φέρνουν τους πόλους σε σύγκλιση, και μάλιστα με την ελπίδα πως οι πόλοι τελικά θα συνταυτιστούν σε ένα θερμομετρικό σημείο, ο/η ποιητής/-τρια χρειάζεται ενταμένη προσοχή. Κι αυτό διότι για να κατορθώσει κείμενο εντελές στην αυτοτέλεια της ποιητικής του, κι όχι εντελούμενο σε διανοητικά παιγνιδίσματα, πρέπει να βαστά, σε όλη την πορεία του κειμένου, σταθερά το τιμόνι της σοβαρότητας, υπενθυμίζοντας όμως -ει δυνατόν, με τόνους χιούμορ- την αισθητική απόλαυση του λογοτεχνικού φαινομένου.

Σκοπός του ταξιδιού είναι η διαλεκτική συνάρθρωση του λυρισμού με μετρική αγωγή, ακόμη και σε ακραιφνώς παραδοσιακή φόρμα (βιλανέλλα, σονέττο, μπαλάντα) και της μικροαφηγηματικής και “πολιτικής” ποίησης

Στην περίπτωση του Στέργιου Μήτα, οι θερμομετρικές δίοδοι που ο ποιητής επέλεξε, με την ολισθηρότητά τους, επιτείνουν την εν λόγω ανάγκη προσοχής. Το βιβλίο Έμμετρη Φυσική Ιστορία των Θεάτρων με έναν τίτλο ήδη στρυφνό, αλλά εν τέλει απόλυτα δικαιολογημένο, χτίζει έναν μικρόκοσμο από βινιέττες, και μας οδηγεί, με βολάν σταθερό, ανάμεσα σε μικροϊστορίες. Σκοπός του ταξιδιού είναι η διαλεκτική συνάρθρωση του λυρισμού με μετρική αγωγή, ακόμη και σε ακραιφνώς παραδοσιακή φόρμα (βιλανέλλα, σονέττο, μπαλάντα) και της μικροαφηγηματικής και «πολιτικής» ποίησης.

Νεοφορμαλισμός και πολιτική

Σε ό,τι αφορά την επιστροφή (ή μάλλον: τη συζήτηση για την επιστροφή) της παραδοσιακής/αυστηρής μορφής στην ποίηση χρειάζεται κανείς να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός, αφού ο νεοφορμαλισμός ή ακόμη και η... οιονεί τραγουδοποιία καραδοκούν. Εξίσου, αν όχι περισσότερο προσεκτικός, πρέπει να είναι ο ποιητής στους τρόπους που μετέρχεται για να μετουσιώσει την πλέον επιτακτική αντανάκλαση του πολιτικού στοιχείου στον λογοτεχνικό του μικρόκοσμο και εν γένει στο συντελούμενο ποιητικό γίγνεσθαι.

Ο Στέργιος Μήτας

Όταν μάλιστα είναι πρωτοεμφανιζόμενος ο ποιητής που αρθρώνει γλώσσα στους αρμούς αυτών των δύο φαινομένων, τότε ο βαθμός προσοχής και ετοιμότητας που οφείλει να επειδείξει είναι ιδιαίτατα υψηλός. Ο Μήτας φαίνεται να κατορθώνει το στοίχημα της πολικής σύντηξης. Οι ιστορίες που διηγείται αδρομερώς έχουν παράξενους ήρωες, και χωρίζονται μάλλον σε σετ, παρά σε μέρη: η πρώτη δεσμίδα ιστοριών είναι φτιαγμένη με υλικά από τον κόσμο του παράδοξου (τον αλαφροϊσκιωτο αλλά σκληρό κόσμο του τσίρκου), ενώ ακολουθεί, με το ιντερλούδιο ενός σκηνικού, πολιτικοποιημένου ποιήματος για το σύγχρονο πρεκαριάτο, η βασική στιγμή ειρωνείας και χιουμοριστικής ανάπλασης μιας γραμματείας που ο Μήτας (που διδάσκει φιλοσοφία του Δικαίου), γνωρίζει καλά: της μαρξικής. Παρεμβάλλεται, στη διάρκεια του βιβλίου, ένα λυρικό ξαναδιάβασμα του άγνωστου έργου «καρδιά από υγραέριο» του Τριστάν Τζαρά, σε έκτακτα poèmes-en-prose, και η αυτοειρωνική ματιά του βιβλίου κορυφώνεται στο «ποθητό του ανθολόγου νυστέρι», του τελευταίου εκτενούς ποίηματος («η μπαλάντα της κλινικής»).

Ο λυρισμός των ποιημάτων ποτέ δεν είναι ακέραιος: γίνεται πάντα ιλαρόπικρα, συχνά με σαρκασμό, κάποτε και με σκώμμα

Ο λυρισμός των ποιημάτων πάντως ποτέ δεν είναι ακέραιος: γίνεται πάντα ιλαρόπικρα, συχνά με σαρκασμό, κάποτε και με σκώμμα, ενώ σε σημεία είναι απόλυτα ακυρωμένος, στα πρότυπα του Τσελάν, με τον οποίο ο Μήτας συνομιλεί αδιόρατα («ο θάνατος είναι ένας μάστορας κι η επανάσταση μια μπαλαρίνα»). Οι υποψίες «περιεχομενικά» σπασμένου λυρισμού αποτυπώνονται έξοχα στη «μορφή»: ορισμένες από τις ομοιοκαταληξίες είναι θερισμένες λέξεις, κομμένες στην ομοιοκαταληκτούσα συλλαβή, όπως το πρωτοσυνέλαβε, στα ελληνικά, ο Σολωμός. Απόλυτο, όσο και αυτοσαρκαστικό κατόρθωμα του σημείου κοινής τήξης μορφής και περιεχόμενου, του σημείου πολικής σύντηξης, είναι το ποίημα με τον ειρωνικό τίτλο «παραδοσιακής κοπής» («Με σπάγγο κρατιούνται οι μέρες / Νυχτώνουν οι μνήμες νωρίς»), μία από τις οκτώ μικροϊστορίες του πρώτου, και κατά τη γνώμη μου πιο συγκινητικού μέρους, που περιγράφει μια μπαχτινική και φελλινική ερωτική σχέση, από το πρώτο σκίρτημα ώς τον τραγικό γάμο.

Το βιβλίο, νομίζω, δεν θέτει ζήτημα προς την ίδια την πορεία του ποιητή (όσον αφορά, ας πούμε, το επόμενό του βήμα), όσο στους ομότεχνους, ειδικά της «παραδοσιακής κοπής». Το στοίχημα που το βιβλίο κέρδισε θέτει επόμενα στοιχήματα, κυρίως σε όσους ποιητές έχουν διαλέξει την συνάρμωση αυστηρών μορφών με την απόδοση νέων περιεχομένων. Πρόκειται για το στοίχημα της στοίχισης με το πρώτο βήμα του Μήτα, που ήδη πήγε μακριά: σχεδόν στους πόλους. 

* Ο ΘΟΔΩΡΗΣ ΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ είναι ποιητής.

Έμμετρη φυσική ιστορία των θεάτρων
Στέργιος Μήτας
Μικρή Άρκτος 2014
Σελ. 40, τιμή € 7,70

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΕΡΓΙΟΥ ΜΗΤΑ