«Κάτω χώρες» του Κωνσταντίνου Λουκόπουλου (κριτική) – Ένα μεγάλο ποιητικό ταξίδι και ο απολογισμός του

«Στη λάγνα αιώρα των ακραίων ελκυστών»

Είναι δύσκολο να μεταφέρει κανείς αυτούσια την ατμόσφαιρα που επικρατεί στο ποιητικό σύμπαν του Κωνσταντίνου Λουκόπουλου. Στη συλλογή Κάτω χώρες, η οποία άργησε να μας δοθεί περίπου μια πενταετία, κατοικούν τόσες αρετές, για τις οποίες θα χρειαζόντουσαν πολλές σελίδες ανάλυσης για την κάθε μία. Αφηγηματολογία, λογοτεχνικότητα, διακειμενικότητα, πυκνή ποιητική γλώσσα, θετικές επιστήμες, φιλοσοφικό υπόβαθρο, ταξιδιωτική λογοτεχνική πρόθεση, κοινωνικές ευαισθησίες, εικαστικές τέχνες, μουσική, εξπρεσιονιστικές εικόνες απείρου κάλλους και ένας ρεαλισμός που συχνά μαγεύει σχεδόν μουσικά:

«Η σκουριά μαδάει τα σεντόνια./ Τα μύδια που ζουν μια Πλειστόκαινο/ σ’ ένα αστικό λεωφορείο/ μυρίζουν/ τη θάλασσα που μεταφέρουν/ τις αποικίες στη Νέα Πέραμο/ ένα κορίτσι που ίδρωσε για πρώτη φορά/ το κορμί της έπειτα από χρόνια/ προτού την νεκροπλύνουν» (σ.14).

Αυτά είναι κάποια από τα στοιχεία που συνθέτουν την ποιητική υβριδική συλλογή του Κωνσταντίνου Λουκόπουλου, καθώς περιέχει και πεζόμορφα ποιητικά κείμενα. Ο Φράνσις Πουλένκ, ο Μάρβιν Γκέι, ο Πέτερ Πάουελ Μπρύγκελ, ο Μισέλ Ουέλμπεκ, ο Καζαντζίδης με το «Υπάρχω», ο Ριουίτσι Σακαμότο, ο Ιερώνυμος Μπος, η «Νυχτερινή περίπολος» του Ρέμπραντ, πίνακες ύστερων Φλαμανδών καλλιτεχνών του Die Brücke, η Γάνδη, η Οστάνδη, η Βοιωτία, το Ταλίν, η Αμβέρσα, ταξίδια με το αλπικό τρένο, η βελγική ενδοχώρα, ταξιδεύουν τον αναγνώστη με κάθε δυνατό μέσο.

Πρόκειται για ένα ποιητικό σύμπαν που προσφέρει στον αναγνώστη πλείστες όσες τέρψεις, χωρίς να καθίσταται χαλαρό αναγνωστικά, σε μια πυκνότητα που παρά τη φαινομενική της εξωστρέφεια αναλαμβάνει να τον καταβυθίσει σε μια στοχαστική κατάβαση που εμπεριέχει ένα βιωματικό και ταυτόχρονα συμβολικό ταξίδι στο εσωτερικό των Κάτω χωρών. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, η όλη εσωστρέφεια, η οποία φαινομενικά φέρει τη θλίψη για τη βεβαιότητα του θανάτου και το βάρος της απώλειας, μετατρέπεται έντεχνα ως μια στροφή προς την ίδια τη ζωή, τη ζωή που χωρίς την απειλή του θανάτου ίσως να έχανε πολλές από τις αξίες της και τα χρώματα με τα οποία την περιγράφει ο ποιητής. Ο Λουκόπουλος καταφέρνει να συνδυάζει την προίκα των πολλών του αναγνώσεων με τη νεοτερικότητα. Είναι ένας ποιητής που φέρει γλωσσικό πλούτο, επιστημονικότητα και βαθιά μελέτη της λογοτεχνίας.

Η συλλογή αποτελείται από τρεις ενότητες: οι «Κάτω χώρες», όπου ο ποιητής επιχειρεί ένα βιωματικό ταξίδι, «Pay Bas», με κύρια θεματική το ταξίδι στις Κάτω χώρες, χωρίς να παραλείπει ανάδρομες αναφορές και «επιμύθια για τις Κάτω χώρες» όπου επικρατεί ο ποιητικός αναστοχασμός όσων βίωσε κατά το ταξίδι.

Η πρώτη ενότητα: Μεταξύ ρεαλισμού, υπερρεαλισμού και μαγικού ρεαλισμού

Στην πρώτη ενότητα εναλλάσσονται ποιήματα και πρόζα με τον ιδιαίτερο τρόπο του Λουκόπουλου, όπου η στοχαστική διάθεση ανταγωνίζεται πυκνές ποιητικές φόρμες οι οποίες συνδυάζουν αφηγηματολογικά τόσο ρεαλιστικά όσο και υπερρεαλιστικά, αλλά και μαγικά ρεαλιστικά στοιχεία, καθιστώντας την ανάγνωση απαιτητικά απολαυστική. Άλλωστε, κρίνοντας και από τις προηγούμενες συλλογές του, κυρίως τα Γενόσημα και τις Δεκαεννιά βινιέτες για τη γλώσσα και τη σιωπή, ο ποιητής διατηρεί τη φιλοσοφική του διάθεση, ενώ ταυτόχρονα σωματοποιεί την ποιητική του σκευή, ενώ εμπεριέχει τη σεξουαλικότητα επιχειρώντας να την εντάξει ρεαλιστικά:

«...το σπέρμα μας που κάρπιζε/προτού γίνει ασβέστης/κι έπειτα νερό…» (σ. 17).

Ταυτόχρονα, το συναισθηματικό φορτίο λειτουργεί ως βασικό ως για την εσωτερική του περιπλάνηση.

Ευφάνταστες εικόνες περνούν από τα μάτια του αναγνώστη, ενώ η μνήμη του θανάτου παραμένει μια βεβαιότητα, η οποία διεκδικεί τόπους συγκεκριμένους, όπως το Θριάσιο ή το Σαραντάπορο.

Τη μορφή της μάνας την υπαινίσσεται συχνά, των γονιών γενικότερα, καθώς περιδιαβαίνουν στους στίχους του συχνά, συνομιλεί μαγικά με το επέκεινα, άλλο ένα κοινό σημείο με προηγούμενες συλλογές:

«Οχυρωμένη πίσω απ’ τον θάνατο όλα τα μαύρα χρόνια/μια στο τόσο επιστρέφοντας να δει πώς πάμε/ πώς και φέρει πάνω της/ άπαντα τα χρώματα;» (σ. 22).

Μόνο που τώρα ο γενέθλιος τόπος, η Ελευσίνα, παρασύρει τον αναγνώστη και σε ανάδρομες αφηγήσεις με κοινωνικό χαρακτήρα, καθώς δεν μπορεί να μην αναφερθεί στους εργάτες του λιμανιού της Περάμου και την τραγωδία που άφησε πίσω της η πυρκαγιά στο Μάτι το καλοκαίρι του 2020. Ευφάνταστες εικόνες περνούν από τα μάτια του αναγνώστη, ενώ η μνήμη του θανάτου παραμένει μια βεβαιότητα, η οποία διεκδικεί τόπους συγκεκριμένους, όπως το Θριάσιο ή το Σαραντάπορο. Οι τίτλοι ευφάνταστοι, αποτελούν από μόνοι τους δηλώσεις.

Η δεύτερη ενότητα: Ένα πανανθρώπινο ταξίδι

Στη δεύτερη ενότητα, πρωταγωνιστεί η ταξιδιωτική διάθεση, εμπλέκοντας τη διανόηση και το διακείμενο, ενώ ταυτόχρονα, ο έρωτας, η σεξουαλικότητα και ο ηδονισμός σωματοποιούνται για να περιγράψουν ένα πανανθρώπινο ταξίδι, με κύριο χαρακτηριστικό την στοχαστική-φιλοσοφική ανάλυση της ανθρώπινης ύπαρξης:

«…κι ήταν τα μάτια της/ μια θάλασσα από κελύφη οστρακοειδών/ που στρίγκλιζαν βουβά/ καθώς αθηροτρίβονταν/ και το κορμί της/ αφέθηκε ν’ αδειάσει τα ζουμιά του/ μ’ έναν στεναγμό/ δίπλα σ’ εκείνο το αγόρι-τσέλο/ ...τότε που η ζωή ήταν τέτοια/ ώστε άξιζε να πεθάνεις/ για να χαρείς το τέλος της.» (σ. 47).

Σε κάποια από τα ποιήματα κατοικεί ένας μετουσιωμένος Καββαδίας, πάντα ερωτευμένος με το ανεκπλήρωτο, πάντα ανήσυχος και στοργικός με τον άνθρωπο του μόχθου.

Ο Έλιοτ, ο Τσίγκρας, πόλεις, ποταμοί, ειδυλλιακές εικόνες, πίνακες ζωγραφικής, ο Κλίμτ, καταλήγουν και πάλι στη σωματοποίηση της ποιητικής σκευής του Λουκόπουλου, συνθέτοντας ένα κεφάλαιο ταξιδιωτικής λογοτεχνίας με σύνθετες λογοτεχνικές αρετές.

Η ποιητική του Λουκόπουλου μετουσιώνεται και πραγματώνει την περιπλάνηση, ενώνοντας τον γενέθλιο τόπο σχεδόν μυστηριακά με τις Κάτω χώρες, εκφράζοντας ταυτόχρονα την κοινωνική του ευαισθησία, καθώς το ποιητικό υποκείμενο ξετυλίγει εικόνες και περιγραφές με πλείστες διακειμενικές αναφορές. Ταυτόχρονα, θίγονται ευαίσθητα θέματα, όπως η κοινωνική κατασκευή και κάποιες από τις τραγικές της συνέπειες. Ο Έλιοτ, ο Τσίγκρας, πόλεις, ποταμοί, ειδυλλιακές εικόνες, πίνακες ζωγραφικής, ο Κλίμτ, καταλήγουν και πάλι στη σωματοποίηση της ποιητικής σκευής του Λουκόπουλου, συνθέτοντας ένα κεφάλαιο ταξιδιωτικής λογοτεχνίας με σύνθετες λογοτεχνικές αρετές. Μία από αυτές είναι η μουσικότητα των στίχων, καθώς μια κίτρινη σκόνη σκεπάζει σαν πέπλο μαγικό τις ποιητικές του αφηγήσεις, συνοδεύει τις περιπλανήσεις και συνδέει το παρελθόν με το παρόν σχεδόν δραματοποιημένα:

«Με τη σελήνη συναντιέμαι την αυγή/ έχω στα χέρια μου/ τις κίτρινες μέρες μου και ό,τι κι αν φοράω/είμαι γυμνός/… αφού αναμετριόμαστε όπως σβήνει η νύχτα/ βλέπουμε ότι κι οι δυο είμαστε χρονόμετρα:/ το δικό μου ακριβείας/ quartz με ραδιενεργά ισότοπα/…το δικό της μασάει χελιδόνια/ που ανιχνεύονται λάθρα/ πάνω απ’ τον Ατλαντικό το φθινόπωρο...» (σ. 79).

Η τρίτη ενότητα: Ο απολογισμός του ταξιδιού

Στο γ΄ μέρος, στα «επιμύθια για τις Κάτω χώρες», ο Γολγοθάς εξακολουθεί να πρωταγωνιστεί ως τοποθεσία με τη μεταφυσική και τη συμβολική του έννοια. Ο ποιητής επιχειρεί ένα απολογισμό του ταξιδιού, ενώ ο χρόνος πια αποτελεί για τον ποιητή το ποιητικό αίτιο, ένα ποιητικό αίτιο που διασχίζει τη βελγική ενδοχώρα, αλλά δεν ξεχνά την αφετηρία του. Τον τόπο που τον γέννησε, εκείνον της ιδιαίτερης πατρίδας του και τον ευρύτερο, την Ελλάδα. Ο στόχος του δεν είναι να διαχωρίσει τον κόσμο, αλλά να τον ενώσει, έτσι όπως ενώνει η τέχνη, ο πόνος, η φθαρτότητα και το εφήμερο της ύπαρξης.

«Άχρονος μόνος και δασύς/ να ζω μες στο καλέμι/ μα να μιλώ στο μάρμαρο...» (σ. 91).

Ο χρόνος που αρχίζει, ο χρόνος που τελείωσε, χωρίς να ξεχνά να αποτιμήσει και τον χρόνο που απομένει και έτσι έμμεσα υμνεί τη ζωή, σε μια υβριδική ενότητα με εκτεταμένα, κυρίως ποιητικά πεζά, μεταξύ των οποίων παρεμβάλλονται και ποιήματα. Κείμενα με εικονοποιητική και αφηγηματική δύναμη και με έντονο δοκιμιακό χαρακτήρα και ανάλογα στοιχεία ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, αναστοχάζονται καθώς περιγράφουν, παραθέτουν, πλουταίνουν τις γνώσεις του αναγνώστη.

Με όχημα άλλοτε το κρεσέντο και άλλοτε τη μελαγχολία μιας βαθιάς ύφεσης που αγγίζει το μεταφυσικό και το απόκοσμο, ο Λουκόπουλος ανακεφαλαιώνει, καθώς συνδέεται με την ύπαρξη και αναμετριέται εξπρεσιονιστικά με τον χρόνο, τον δικό του χρόνο, τον δικό μας χρόνο.

Το ποιητικό υποκείμενο επιχειρεί την επανασύνδεση με το βίωμα, με τον άνθρωπο, με την ιστορία του, με την τέχνη, τη δημιουργία και τη δημιουργικότητα, ενώ ο βιωματικός χαρακτήρα ηχεί ακόμα έντονος και οι νότες της μουσικής του ποιητικού του σύμπαντος συνεχίζουν να υφαίνουν έναν πανανθρώπινο ιστό, στήνουν μια γέφυρα, μια πορεία από τη ζωή προς τον θάνατο και το αντίστροφο. Με όχημα άλλοτε το κρεσέντο και άλλοτε τη μελαγχολία μιας βαθιάς ύφεσης που αγγίζει το μεταφυσικό και το απόκοσμο, ο Λουκόπουλος ανακεφαλαιώνει, καθώς συνδέεται με την ύπαρξη και αναμετριέται εξπρεσιονιστικά με τον χρόνο, τον δικό του χρόνο, τον δικό μας χρόνο.

* Η ΚΑΤΕΡΙΝΑ Ι. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Στάζει ο χρόνος απ’ τα σπίτια/ ερήμην μας/ μπαλκόνια εκτείνονται προς τα μέσα/ οι σκάλες μόνο κατεβαίνουν/ οι νεκροί μας χθεσινοί και αυριανοί/…/ ανάβω ένα φως στο χολ και υποκρίνομαι το κελάηδισμα/…/ κι ακούω τον σκύλο της άνοιξης που με δόντια σπάει πάγους/ την εικόνα που κυλιέται αντί να ολισθαίνει/ ένα χάδι που ξεστράτισε από το αυτί/ κατακρημνίστηκε/ μια ρώγα που απ’ τον κόρφο της/ θηλάζω ακόμη νιάτα.
Αρκούν αυτά
Για να ξαναγεννηθούμε;».

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος γεννήθηκε το 1965 στην Ελευσίνα. Έχει σπουδάσει φυσική, καθώς και ιστορία και φιλοσοφία της επιστήμης. Ποιήματά του και πεζά έχουν δημοσιευτεί σε διαδικτυακά και έντυπα περιοδικά, σε συλλογικούς τόμους και ανθολογίες.

Έχει εκδώσει τα βιβλία ποίησης: Επιτάφιος εν Ελευσίνι (μικρές εκδόσεις, 2018, β’ έκδ. Έναστρον, 2020), Ενύπνια τα Μεθεόρτια (Έναστρον, 2020), Γενόσημα (ΑΩ, 2021) και το βιβλίο Οι πόλεις το χειμώνα (Έναστρον,  2018) με μικροκείμενα και διηγήματα μπονσάι.

Για χρόνια υπήρξε συγγραφέας βιβλίων φυσικής στις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα και Έναστρον. Διατηρεί το ιστολόγιο:  Έλευσις, ένα ταπεινό ενδιαίτημα αθανασίας.