«Υπό καθεστώς ομηρίας» του Δημήτρη Μπαλτά (κριτική) – Ποίηση που αποκαλύπτει προσωπικά και κοινωνικά αδιέξοδα  

Ο Δημήτρης Μπαλτάς, παρά το νεαρό της ηλικίας του, με το παρόν βιβλίο συμπληρώνει έξι ποιητικές συλλογές, επιβεβαιώνοντας μια αξιοσημείωτη ποιητική διαδρομή. Τούτο, από μόνο του, μαρτυρά έναν άνθρωπο με ανησυχίες, με ψυχή και νου σε εγρήγορση. Δεν μένει αμέτοχος, δεν βολεύεται στην «ησυχία» της ύπαρξής του. Τουναντίον αυτή η ησυχία της ύπαρξης γίνεται χώρος συμφιλίωσης και αυτογνωσίας και έτσι βρίσκει το έρεισμα να σταθεί απέναντι στον εαυτό του πρώτ’ απ’ όλα, αλλά και στην κοινωνία κατά δεύτερον, ξεκαθαρίζει τις σκέψεις του και το βίωμα αποκτά βάθος. Εκεί τον «βρίσκει η ποίηση», όπως λέει και ο Τίτος Πατρίκιος. Μέσα από αυτήν ο Μπαλτάς αντιστέκεται στον βιαστικό κόσμο, όπου το «είμαι» προηγείται του «είμαστε».

Όταν οι νέοι άνθρωποι δεν μένουν αμέτοχοι, όταν οι νέοι άνθρωποι με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, παρατηρούν το κοινωνικό γίγνεσθαι, τοποθετούν τον εαυτό τους και αναζητούν τον ρόλο τους μέσα σε αυτό, αμφισβητούν, εναντιώνονται, τότε ανάβει αυτή η φλόγα που χρειάζεται η κοινωνία για το επόμενο βήμα της, για τον πιο σταθερό και ανανεωμένο βηματισμό της. Η προσωπική, λοιπόν, συνείδηση των νέων ποιητών, έστω και αν δεν έχει ακόμη τον ύψιστο βαθμό ωρίμανσης, διαθέτει κάτι πολύ σημαντικό, αυθεντικότητα και ευαισθησία, και δίνει την ελπίδα, ή μάλλον τη βεβαιότητα, πως η προσωπική συνείδηση μπορεί να γίνει κοινωνική δύναμη. Μέσα από τις σκέψεις τους, τις γραφές τους αποτυπώνεται η διαρκής και εναγώνια προσπάθεια για κατανόηση του κόσμου, του εαυτού τους αλλά και της εποχής τους. Και πόσο πιο δύσκολη γίνεται στ’ αλήθεια αυτή η προσπάθεια όταν βρίσκεται κάποιος «υπό καθεστώς ομηρίας.»

Ο τίτλος του βιβλίου λοιπόν, παρμένος από το ομώνυμο ποίημα, μας μεταφέρει σε περιβάλλον εγκλωβισμού, πίεσης και ανάγκης για λύτρωση. Είτε μπορεί να μιλάμε για συναισθηματική ομηρία, είτε για υπαρξιακή, σε προσωπικό ή κοινωνικό πλαίσιο. Μιλάμε πάντως για μια κατάσταση που είναι ενεργή, σε εξέλιξη και με διάρκεια. Είναι δηλαδή σε ισχύ, τη στιγμή που γράφεται το βιβλίο. Και είναι η ποίηση, εν προκειμένω, η πιο δυναμική μορφή αντίστασης.

Έτσι λοιπόν και ο Μπαλτάς σε μια εποχή ταχύτητας, αποξένωσης και επιφανειακής επικοινωνίας, επιλέγει να αντισταθεί, να αμφισβητήσει και να ονειρευτεί, να βρει τη φωνή του και να εξελιχθεί δημιουργικά μέσω της ποίησης. Γιατί δεν γράφει για να γράψει, γράφει γιατί κάτι έχει να μας πει. Και μας το λέει αυτό το κάτι, ξεκάθαρα, με ευθύτητα και απλότητα, με αμεσότητα και ειλικρίνεια. Δεν πασχίζει να αλλάξει σχήμα και χρώμα στις σκέψεις του και τις αγωνίες του, δεν στρογγυλεύει τις γωνίες, δεν λειαίνει τις τραχιές επιφάνειες, δεν κρύβει κάτω από το χαλί τα ανείπωτα. Σαν ένας χείμαρρος ειλικρινείας και ευθύτητας μας ανοίγει την ψυχή του και μοιράζεται μαζί μας ό,τι τον απασχολεί.

Συνομιλία με τον εαυτό και με την κοινωνία

Η γλώσσα είναι πολύ απλή, σαν μια εξομολόγηση, σαν μια συζήτηση με ένα φίλο, λιτή χωρίς περιττά στολίδια και φτιασίδια, άλλωστε όταν μιλάς και μοιράζεσαι το βαθύ σου χτυποκάρδι, όλα αυτά δεν χρειάζονται. Έτσι το μήνυμα φτάνει ευθέως, ξεκάθαρα και ατόφιο, αυτοδύναμο θα έλεγα χωρίς ανάγκη «φιλολογικού» ερείσματος.

«Η ποίηση μαντάρει του καημούς» γράφει στο ποίημα «Ράβε-ξήλωνε»:

«Αλλά τι να σου κάνουν και οι στίχοι
όταν η μοναξιά έχει ξηλώσει
τα πιο αγνά, τα πιο τρυφερά σου όνειρα;»

Ο Δημήτρης Μπαλτάς συνομιλεί από τη μία με τον εαυτό του και από την άλλη με την κοινωνία. Τα δυο αυτά βιώματα, συνιστούν ένα δυναμικό δίπολο, σαν δυο ίσα αλλά ετερώνυμα φορτία που το ένα τροφοδοτεί το άλλο. Και πώς θα μπορούσε άλλωστε να μην γίνεται αυτό; Ο ποιητής βιώνει την κοινωνική πραγματικότητα μέσα από τις δικές του προσλαμβάνουσες και εμπειρίες, μέσα από τις δικές του πεποιθήσεις και αξίες, ενώ την ίδια ώρα διαμορφώνεται από τις κοινωνικές συνθήκες, τα κατεστημένα, τα επικρατούντα ρεύματα και τις τάσεις. Μέσα από όλη αυτή τη διεργασία γεννιέται η στάση ζωής που ακολουθεί τελικά και που βεβαίως και αποτυπώνεται στην ποίησή του. Σε ό,τι αφορά στο προσωπικό του βίωμα τα ποιήματα κινούνται σε άξονα υπαρξιακό: H μοναξιά, ο έρωτας, η θλίψη, η ελπίδα, η ματαίωση, η ελευθερία, η ευθύνη, η φθορά.

Γράφει στο ποίημα «Πραμάτεια»:

«Τις νύχτες που γυρεύουμε τρόπους
να βολέψουμε το πάθος μας,
ξεπουλάμε όσο όσο
κι αξιοπρέπεια κι εγωισμό
για μια σάρκα ναρκωτική
για λίγες ρανίδες ηδονής.

Έπειτα φουντώνει η μοναξιά και μας καίει»

Όμηροι του πάθους πιθανόν κάποτε όλοι να βρεθήκαμε, μα ίσως να μην είχαμε την δύναμη να το παραδεχτούμε ούτε στον ίδιο μας τον εαυτό. Ο Μπαλτάς τσαλακώνεται, μα το λέει, το μοιράζεται, σε μια προσπάθεια εξιλέωσης. Ένα πολύ δυνατό ποίημα που παραπέμπει στην ευθύτητα και την αμεσότητα της γραφής του Χριστιανόπουλου.

Τα ερωτικά του ποιήματα, βεβαίως, δεν μένουν ανεπηρέαστα από το κοινωνικό βίωμα και τα κοινωνικά κατεστημένα. Φέρουν την αγωνία, αλλά ίσως και τον θυμό για την κοινωνική ματιά, για την κοινωνική κριτική. Μια κοινωνία με κριτική διάθεση που εγκλωβίζει, πιέζει και ενίοτε συνθλίβει. Κάποιες φορές δε, η προσωπική ομηρία και η κοινωνική δείχνουν να συμμαχούν και να συντάσσονται ενάντια στον γράφοντα.

Γράφει στο ποίημα «Ελεύθερα»:

«Τα πουλιά…
Πόση ελευθερία απολαμβάνουν
Πόσο ελεύθερα κινούνται στον χώρο»

Για να καταλήξει:

«Πόση ελευθερία αχόρταγα καταναλώνουν...
Να ΄χα φτερά και εγώ να πετούσα ελεύθερα
– να γλίτωνα τυπικότητες και υποχρεώσεις˙
να μην έδινα αθετημένες υποσχέσεις
και αναμενόμενες απαντήσεις.
να δραπέτευα...»

Ποίηση χωρίς καλλωπισμούς

Ο Μπαλτάς συμμετέχει σύγκορμος, «ψυχή τε και σώματι», θα μπορούσαμε να πούμε, στην ιστορία του ποιήματος. Με νου και ψυχή, καρδιά και κορμί. Κι ίσως αυτός να είναι ο λόγος που αποφεύγει τον όποιου είδους καλλωπισμό στη γραφή του ή την όποια προσπάθεια να μιλήσει με κάποια μεταφορά, ή να αφήσει ένα υπόρρητο υπονοούμενο στον αναγνώστη, να περάσει δηλαδή σε ένα δεύτερο επίπεδο νοήματος του λόγου. Δεν θέλει να αφήσει νοήματα κάτω από την επιφάνεια του λόγου που να απαιτούν ερμηνεία από τον αναγνώστη, θέλει να γίνει άμεσα κατανοητός, να φτάσει το μήνυμα στον αποδέκτη, να μοιρασθεί η αγωνία, το αδιέξοδο, ο θυμός. Να μοιραστεί, για να μπορέσει να είναι άμεσα εφικτή η άρση της ομηρίας του.

Συμμετέχει, λοιπόν, ψυχή τε και σώματι, εστιάζει στις κινήσεις του σώματος, στα χαρακτηριστικά που γράφουν τα συναισθήματα πάνω του, εστιάζει στη γλώσσα του κορμιού δηλαδή, περιγράφει με ακριβή τρόπο το πώς αυτό συμμετέχει στην όλη κατάσταση που βιώνει ο άνθρωπος.

Γράφει στο ποίημα «Δυο γυναίκες»:

«Τα μαλλιά της κοντά, πάντα καλοχτενισμένα.
Το πρόσωπό της άβαφο και στιλπνό
με τα δυο λακκάκια της μητέρας της
και το ελαφρύ πέταγμα μιας φλέβας ατίθασης
πάνω απ’ το αριστερό μάτι.»

Και λίγο πιο κάτω:

«Τις ενώνουν το τρεμούλιασμα στην άκρη του ματιού.
Το ψαλίδισμα στον λόγο. Το αδρό μειδίαμα στα χείλη.
Τα πλεγμένα χέρια που ακουμπούν στωικά στα γόνατά τους.
Το ταπεινό βάδισμα του μικροκαμωμένου σώματος.
Η μουδιασμένη ευγένεια της ψυχής.

Μα πάνω απ' όλα τις ενώνει η κλωστή του χρόνου˙
Του χρόνου και της καρτερίας.»

Ένα ωραίο ποίημα και αυτό στο οποίο περιγράφονται δυο γυναίκες, εβδομήντα οκτώ και είκοσι δυο ετών αντίστοιχα, που τελούν αμφότερες υπό το καθεστώς της δικής τους ομηρίας η κάθε μια, που οι ιστορίες τους πλέκονται μαζί, με το υφάδι του χρόνου και της καρτερίας. Ένα ποίημα στο οποίο αναγνωρίζει κανείς και την προσωπική αλλά και την κοινωνική ομηρία των γυναικών.

Η ομηρία ως κανονικότητα 

Ας εστιάσουμε στην κοινωνική ομηρία που βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος, που καμιά φορά μπορεί να είναι και σε λανθάνουσα κατάσταση, να μας ξεγελά, να μας κάνει να νιώθουμε ελεύθεροι, ενώ στην πραγματικότητα δεν είμαστε. Μια κανονικότητα που αποκτιέται από τη συνήθεια, ή και την αποδοχή του «έτσι έχουν τα πράγματα». Κι αυτό είναι πραγματικά μια ήττα για τον άνθρωπο. Εγκλωβιζόμαστε, λοιπόν, σε μια ομηρία με αόρατα δεσμά, όπου δεν την συνειδητοποιούμε καν, ακριβώς επειδή αυτή έχει γίνει καθημερινότητα.

Εστιάζει και στηλιτεύει υποκριτικές συμπεριφορές, προσποιητές ευαισθησίες, ανθρώπων που δείχνουν ενδιαφέρον μόνο στα λόγια, ενεργοποιούνται επιλεκτικά και μόνο όταν τους βολεύει, επιθυμίες και συμπεριφορές που δεν στοχεύουν σε κάτι το ουσιαστικό, αλλά μόνο σε κοινωνική αποδοχή, προβολή και κύρος σε σχέση με τους άλλους.

Μιλά στο ποίημα «Έγκλημα» για τα εργασιακά δικαιώματα που χάνονται, για την αυθαιρεσία των αφεντικών, την εγκληματική αδιαφορία έως και συνέργεια, των κυβερνήσεων. Και καταλήγει με έναν πολύ δυνατό στίχο:

«Κι αν εσείς απαντάτε με γκλομπ και μολότοφ,
εγώ απαντώ με τούτο το ποίημα.»

Και στο ποίημα «Εν απορία» που τίθεται το ερώτημα «Μα, πόσοι άνθρωποι πρέπει να πεθάνουν ακόμα, για να πάψουν οι πόλεμοι σ’ αυτόν κόσμο;», καταλήγει με έναν επίσης πολύ δυνατό και μεστό στίχο:

«Μα, η ειρήνη, φίλε μου, είναι σαν την ποίηση. Δεν πουλάει.»

Υπό καθεστώς ομηρίας, λοιπόν, ο πλανήτης με τους πολέμους, υπό καθεστώς ομηρίας οι εργαζόμενοι, υπό καθεστώς ομηρίας η παιδεία, υπό καθεστώς ομηρίας ακόμη και η ίδια η ποίηση.

Ό,τι ξεφεύγει από τον κανόνα, ακόμη και αν κάνει τα παιδιά υγιή ψυχικά και ευτυχισμένα, αντιμετωπίζεται ως απειλή.

Στο ποίημα «Ο δάσκαλος» μάς παρουσιάζει την εκδοχή του εκπαιδευτικού που ξεφεύγει από την ανούσια και αναποτελεσματική (όπως έχει αποδειχθεί) πεπατημένη και διδάσκει στα παιδιά με έναν άλλον εμπνευσμένο τρόπο, που τα οδηγεί στην αγάπη για τη μάθηση και το σχολείο, αλλά και στην ευτυχία. Αλλά πώς να επιβιώσει ο τόσο «επικίνδυνα φωτισμένος δάσκαλος» μέσα σε ένα κόσμο που ζει σε καθεστώς πνευματικής ομηρίας; Σε έναν κόσμο και ένα σύστημα που απαιτεί τη συμμόρφωση και απορρίπτει τη δημιουργικότητα; Ό,τι ξεφεύγει από τον κανόνα, ακόμη και αν κάνει τα παιδιά υγιή ψυχικά και ευτυχισμένα, αντιμετωπίζεται ως απειλή.

Στο ποίημα «Τα βραβεία», με ειρωνική διάθεση, στηλιτεύει τον ίδιο τον χώρο της λογοτεχνίας, της ποίησης, που προωθεί εκείνους που «κολλάνε σαν τσιμπούρια σε αυτούς που θεωρούνται φτασμένοι», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, και «ξερογλείφονται για κάνα βραβείο της πλάκας» θυμίζοντάς μας το ποίημα «Στο τσίρκο» του αξεπέραστου Χρίστου Λάσκαρη:

«Δεν άντεξε τη μοναξιά του ποιητή.
Προσχώρησε κι αυτός στο τσίρκο»

Ποίηση που αποκαλύπτει 

Τα τριάντα τρία ποιήματα της συλλογής, μικρής έκτασης τα περισσότερα, ολιγόστιχα και κάποιες φορές με τη μορφή πεζού, αλλά με ποιητική λειτουργία, δομούν μια ολότητα που καταγράφει έναν κόσμο όπου η ομηρία έχει πολλές και κάποτε ύπουλες μορφές. Από την προσωπική ομηρία που οδηγεί την ψυχή και τον νου του ανθρώπου σε αδιέξοδα, έως την κοινωνική, που τον καταδυναστεύει με ανίερους κανόνες και νόρμες. Σε κάθε ποίημά του προσπαθεί να ρίξει φως στα αφώτιστα και σκοτεινά σημεία της ζωής μας, εκείνα που κάποιες φορές δεν τα αναγνωρίζουμε ή κάποιες άλλες καμωνόμαστε πως δεν τα έχουμε εντοπίσει, υποκρινόμαστε πως δεν τα ξέρουμε.

Εκεί, λοιπόν, έρχεται η ποίηση, όχι απαραίτητα να απελευθερώσει, αλλά να αποκαλύψει αυτή την κατάσταση.

Κι εκείνο που τελικά είναι το πιο επικίνδυνο, είναι πως έχουμε βυθιστεί σε λήθαργο που δεν τον αντιλαμβανόμαστε και πως η πιο ισχυρή ομηρία είναι αυτή που δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια. Εκεί, λοιπόν, έρχεται η ποίηση, όχι απαραίτητα να απελευθερώσει, αλλά να αποκαλύψει αυτή την κατάσταση. Κι αυτό δεν είναι λίγο. Να μην πει κάποιος πως δεν ήξερε, πως του διέφυγε, πως παραπλανήθηκε. Αυτόν τον ρόλο τον αναλαμβάνει συνειδητά και υπεύθυνα ο Δημήτρης Μπαλτάς σε αυτή τη συλλογή και καταφέρνει με επιτυχία να υπηρετήσει τον σκοπό του, τόσο για τον ίδιο του τον εαυτό, όσο και για όποιον θα διαβάσει το βιβλίο του.

*Η ΒΑΡΒΑΡΑ ΧΡΙΣΤΙΑ είναι πολιτικός μηχανικός και ποιήτρια. Πιο πρόσφατο βιβλίο της, η ποιητική συλλογή Δευτερολογία, εκδόσεις Πικραμένος, 2022.

Λίγα λόγια για τον ποιητή

Ο Δημήτρης Κ. Μπαλτάς είναι ποιητής, φιλόλογος και επιμελητής κειμένων. Γεννήθηκε το 1999 στην Αθήνα, όπου και ζει μέχρι σήμερα και εργάζεται. Είναι αριστούχος απόφοιτος της κλασικής φιλολογίας, του μεταπτυχιακού προγράμματος «Ρητορική, Επιστήμες του Ανθρώπου και Εκπαίδευση» και του επιμορφωτικού σεμιναρίου «Επιμέλεια και Διόρθωση Κειμένου» του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ποιήματα, κριτικά κείμενα και δοκίμιά του για τη λογοτεχνία έχουν φιλοξενηθεί σε έντυπα (λ.χ. ο Σίσυφος, Νόημα, Απόπλους, Νέα Ευθύνη, (δε)κατα, κ.ά.) και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά (λ.χ. Book Press, Fractal, Frear, Περί ου, Στίγμα Λόγου, Literature, κ.ά.) και σε συλλογικά έργα. Έχει δημοσιεύσει έξι ποιητικές συλλογές, με πιο πρόσφατη τη συλλογή Υπό καθεστώς ομηρίας (εκδόσεις Μετρονόμος, 2025).