Για την ποιητική συλλογή του Νίκου Παπάνα «Στρογγυλές γωνίες» (εκδ. Ιωλκός). Εικόνα: Ο πίνακας του Πικάσο «Le Rêve».
Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη
Όσοι ακολουθούμε τον Νίκο Παπάνα στη δημιουργική διαδρομή του, διαθέτουμε πλέον τη βεβαιότητα ότι η λογοτεχνική παραγωγή του συμμετέχει με συνέπεια στη διαμόρφωση της καθ’ ημάς σύγχρονης πολιτισμικής αγοράς. Επιπλέον, καθώς διαφαίνεται ήδη η μορφή ενός πρωτότυπου κειμενικού σύμπαντος, διαπιστώνουμε με άνεση την έναρξη οργάνωσης θεματικών ισοτοπιών που αποτελούν τεκμήρια συνέχειας κατά την εξέλιξη μιας προσωπικής λογοτεχνικής γραφής.
Στο πλαίσιο αυτό αναγνωρίσαμε ευρηματική διαχείριση μειζόνων ζητημάτων, όπως είναι μεταξύ άλλων (σε μια κατ’ ανάγκην εδώ επιγραμματική όσο και επιλεκτική διατύπωση) ο εσωτερικός και ο κοινωνικός άνθρωπος, ο διάλογος του εσωτερικού ανθρώπου με το αντικειμενικό περιβάλλον, διαπροσωπικές σχέσεις, ο προσωπικός και ο γενικός χρόνος, το σώμα και η ψυχή, η ζωή και ο θάνατος, τα προϊόντα των αισθήσεων και το περιεχόμενο των συναισθημάτων, η ύλη και η άυλη πραγματικότητα.
Οι ποιητικές συλλογές του Νίκου Παπάνα
Ποικίλα μοτίβα οργάνωσης αυτού του θεματικού τοπίου εντοπίσαμε στις δύο προγενέστερες ποιητικές συλλογές του Νίκου Παπάνα υπό τους τίτλους Σε ανακηρύσσω νικήτρια (2021) και Σας αρέσουν τα σονέτα; (2023), ενώ προς αυτή την κατεύθυνση είχε ήδη προειδοποιήσει η ποιητική συλλογή του υπό τον τίτλο Πρώτη δημοτικού και άλλα (2019).
Τώρα, στη νέα ποιητική συλλογή του υπό τον ευρηματικό όσο και συνδηλωτικό τίτλο Στρογγυλές γωνίες ερχόμαστε να επισκεφθούμε έναν σύνθετο κειμενικό κόσμο που αντιπροσωπεύει πεδίο πολυεπίπεδης ανάπτυξης εννοιών, όπως είναι η μορφή του σώματος και η ψυχή, η ομορφιά, το γέλιο και η χαρά, το πάθος, το όνειρο, ο έρως, η τέχνη, ο εκφερόμενος λόγος και η πλήρης σημασιών σιωπή, η ύπαρξη και ο θάνατος, η στοργή, η απουσία ωσεί παρουσία, ο χρόνος, ο στοχασμός, η νεότης και το γήρας: έννοιες που προσδιορίζουν την ποιότητα του εσωτερικού ανθρώπου και τη διαλεκτική ή/και αντιστικτική σχέση του με πράγματα, καταστάσεις, γεγονότα από την εξωτερική πραγματικότητα, όπου εμπλέκονται και τα όντα, τα στοιχεία, τα φαινόμενα της φύσης.
Υπ’ αυτές τις συνθήκες, υλικά από διακεκριμένες περιοχές στο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου προβάλλονται σε συνεχή, αδιατάρακτη ροή χωρίς προσκόμματα από εξωγενείς παράγοντες. Με τον τρόπο αυτόν η δημιουργική ανάγνωση προσκαλεί να αναγνωρίσουμε στις λεπτομέρειές του το σημασιολογικό και συνδηλωτικό ισοδύναμο του τίτλου της ποιητικής συλλογής Στρογγυλές γωνίες ως συνόλου.
Τα σημαινόμενα (και αυτής) της συλλογής διεκπεραιώνει λόγος βιωματικός, πλήρης συναισθήματος, παραστατικός, στοχαστικός και συνδηλωτικός, πνευματώδης έως ενίοτε απροσδόκητος, ρυθμικός, ενισχυμένος με την αμεσότητα της προφορικής (εξωκειμενικής) επικοινωνίας, και πάντως οικείος ήδη από τις επισκέψεις μας σε προγενέστερα κείμενα του Νίκου Παπάνα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η υφολογική δομή της ανά χείρας ποιητικής συλλογής που αποδίδει την αισθητική του κειμενικού κόσμου, όπως αυτός αποτυπώνεται σε τέσσερις ενότητες υπό τους ιδιαίτερους τίτλους: «Ακουαρέλες», «Αλλιώτικο παντοπωλείο», «Φαινομενολογίας εγκώμιο», «Ιδιωτική ανατολή», ως διακεκριμένα πεδία σημαινομένων.
Το ύφος της συλλογής
Εδώ κυριαρχεί η ευρηματική αξιοποίηση του φαινομένου της μεταφοράς, π. χ.: «Πιο ανάλαφρη η φωνή σου/ κι απ’ τα γενέθλια των λέξεων», «Κοιλάδα φέγγους/ και τόλμης βουνά», «σε στρογγυλές γωνίες κατοικίδια ουράνια τόξα», «δεν είδα ποτέ να σχίζεται η σελίδα τ’ ουρανού», «Θα συνηθίσω το σπασμένο βλέμμα», «κάποιες φορές/ το δίκαιο είναι μονάχα/ μια λέξη που ιριδίζει», «ξαφνικό σμήνος δακρύων/ με ιριδισμούς πικρών φτερών/ στου μυαλού τον ορίζοντα», «Ημιτελών στιγμών αναζωπύρωση», «σπίθα παρήγορη των στοχασμών».
Σε συνάρτηση προς αυτά, εντοπίζονται και δείγματα αυτοαναφορικότητας της λογοτεχνικής σύνθεσης, όπως αναγνωρίζουμε στα ποιήματα «Ποίηση», «Et pereat mundus», «Ο θάνατος των ναυαγών»
Σε ομόλογο υφολογικό κλίμα εντοπίζουμε ενδιαφέροντα δείγματα μεταγλωσσικότητας στη διάσταση της αξιοποίησης γλωσσικών στοιχείων ως υλικού δομής ποιήματος, σε συνδυασμό με τη μεταφορά, ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως οχήματος για τη διεκπεραίωση πληροφοριών, π. χ.: «Συλλέγω μόνο λέξεις – / δροσίζομαι στην ανεμορριπή τους./ […]/ Και μένω πάλι να διαφεύγω/ στης γλώσσας την ασάλευτη εκδρομή», «Ανθίζουνε στο δέρμα μου/ κόκκινα επιφωνήματα», «συχνά οι λέξεις ευτυχούν», «Βέβαια, δε θα πάψουμε/ να ’μαστε ιθαγενείς των λέξεων», «Από λέξεις νοσταλγικές/ χτίζω έναν πύργο με πολλά δωμάτια:/ Μέσα τους με στοργή σε κρύβω,/ μέσα τους πάλι σε χάνω./ Κι όπως φυσάει, φοβάμαι/ μην γκρεμιστεί των λέξεων ο πύργος», «Στην ήσυχη βροχή των λέξεων καθρέφτισμα φωτιάς».
Σε συνάρτηση προς αυτά, εντοπίζονται και δείγματα αυτοαναφορικότητας της λογοτεχνικής σύνθεσης, όπως αναγνωρίζουμε στα ποιήματα «Ποίηση», «Et pereat mundus», «Ο θάνατος των ναυαγών», «Quand vous serez bien vieille», καθώς και στη σειρά των «Χαϊκού για την ποίηση».
Οι μορφές των κειμένων
Καθώς ακολουθούμε τη διαδοχή των ποιημάτων του Νίκου Παπάνα, συναντούμε κείμενα περισσότερο ή λιγότερο εκτενή σε ποικίλες συνθέσεις ελεύθερων στίχων ενισχυμένων με ιδιαίτερους ρυθμικούς παράγοντες (το μήκος των λέξεων και των στίχων, η θέση του τόνου με τον συνακόλουθο επιτονισμό του κειμένου, ποικίλες παρηχήσεις), ενδιαφέρουσες συνθέσεις διστίχων όπως στα ποιήματα «Συλλέγω μόνο λέξεις» ή «Ξεμέθυστο καράβι», και τριστίχων όπως στο ποίημα «Η Οφηλία την άνοιξη», κείμενα σε ενιαία μορφή ή κείμενα σε αντιστικτική σχέση ως μορφή σημασιολογικού και παραστατικού διπτύχου όπως στον συνδυασμό των δύο ποιημάτων [1] και [2] υπό τον κοινό τίτλο «Εν μαλακαίς παρειαίς», επίσης ευρηματικές εκδοχές για το χαϊκού όπως στη σύνθεση «Χαϊκού για την ποίηση», καθώς και ενδιαφέρουσες συνθέσεις σονέτου στην εκδοχή της ιταλικής φόρμας όπως στα ποιήματα «Ο θάνατος των αντιτύπων», «Ο θάνατος των ναυαγών», «Quand vous serez bien vieille».
Η προσεκτική ανάγνωση εντοπίζει τη λειτουργικότητα ενός ιδιαιτέρως ισχυρού υφολογικού παράγοντα που αντιπροσωπεύουν ακριβώς οι γραμματικές εικόνες ως παραστατική απόδοση για υλικά από το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου
Εδώ έχουμε μια ωραία ευκαιρία για να επαναπροσεγγίσουμε τα αισθητικά τοπία της ποιητικής συλλογής Σας αρέσουν τα σονέτα; με τη διαδοχή των δεκατεσσάρων σονέτων του Νίκου Παπάνα, κυρίως στη σειρά εκδοχών για την ευρέως διαδεδομένη ιταλική φόρμα (δύο τετράστιχες στροφές ακολουθούμενες από δύο τρίστιχες), όπου παρεμβάλλονται δύο σονέτα ως εκδοχές για την αγγλική φόρμα (τρεις τετράστιχες στροφές ακολουθούμενες από καταληκτικό δίστιχο). Στο τελευταίο, δέκατο τέταρτο ποίημα-σύνθεση δεκατεσσάρων ελεύθερων στίχων, η δομή του κειμένου που αντιστοιχεί σε εισαγωγικό δίστιχο, ακολουθούμενο από δύο στροφές με πέντε στίχους εκάστη και καταληκτικό δίστιχο, οδήγησε τον επίμονο αναγνώστη να αναγνωρίσει μια πρωτότυπη, κατά τη συγκριτική και συνδυαστική αντίληψη του Νίκου Παπάνα, «παραλλαγή» καταγόμενη από το αγγλικό σονέτο και ταυτόχρονα μια «δήλωση» νεωτερικότητας ως προς μια σύγχρονη δημιουργική παραγωγή υπό τις «οδηγίες» παλαιότερων έργων διανοίας με διαχρονική ισχύ.
Επανέρχομαι στην ποιητική συλλογή Στρογγυλές γωνίες, όπου συναντούμε επίσης κείμενα-μινιατούρες που αντιστοιχούν σε ευρηματικές γραμματικές εικόνες όπως στη σύνθεση «Τα δεκασύλλαβα του έρωτα».
Γραμματικές εικόνες
Η προσεκτική ανάγνωση εντοπίζει τη λειτουργικότητα ενός ιδιαιτέρως ισχυρού υφολογικού παράγοντα που αντιπροσωπεύουν ακριβώς οι γραμματικές εικόνες ως παραστατική απόδοση για υλικά από το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, επίσης για πράγματα, καταστάσεις, γεγονότα από την αντικειμενική πραγματικότητα και για στοιχεία, όντα, φαινόμενα από τον κόσμο της φύσης, καθώς και για νεκρές φύσεις.
Τούτων δοθέντων, είναι φανερό ότι η νέα ποιητική συλλογή του Νίκου Παπάνα τεκμηριώνει με τον πλέον σαφή τρόπο τις διαρκείς διεργασίες ενός παραγωγικού εργαστηρίου δημιουργικής γραφής
Εδώ ένα φάσμα χρωμάτων, σε συνδυασμό και με το κιαροσκούρο, συνθέτει εικαστικό κώδικα συγγενή της δημιουργικής γραφής, όπως αναγνωρίζουμε κατά κυριολεξία κυρίως στην ενότητα «Ακουαρέλες», καθώς και κατά την απόδοση συνδηλώσεων στις ενότητες «Αλλιώτικο παντοπωλείο» (όπου αναγνωρίζουμε βιωματική πρόσληψη δεδομένων από την αντικειμενική πραγματικότητα), «Φαινομενολογίας εγκώμιο» (όπου ανιχνεύουμε δημιουργική αντίστιξη ανάμεσα στη λεξική επιφάνεια και στη βαθειά σημασιολογική διαστρωμάτωση των εννοιών), «Ιδιωτική ανατολή» (εδώ η δημιουργική ανάγνωση αναγνωρίζει κωδικοποίηση σχέσεων του εσωτερικού ανθρώπου με το περιβάλλον, όπου εντάσσονται διαπροσωπικές αντιπαραθέσεις, εκφάνσεις της τέχνης, διάλογος με τη φύση).
Διακειμενικές αναφορές
Μέσα στο υφολογικό τοπίο της προ οφθαλμών ποιητικής συλλογής, υπ’ αυτές τις συνθήκες, εντοπίζεται και η διακειμενικότητα στη διάσταση των διακειμενικών αναφορών (Σοφοκλής, Ρεμπώ, Ρονσάρ, Άιχεντορφ, Χάινε, Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, καθώς επίσης Ρακίνας και Βιβάλντι: αυτοί οι δύο ως παραστατικές συνδηλώσεις για τη βιωματική πρόσληψη της τέχνης του θεάτρου και της μουσικής). Οι διακειμενικές αναφορές, ενδεικτικές θεματικών και υφολογικών επιλογών, λειτουργούν ως ομολογία εκλεκτικών συγγενειών με επιλεκτική επισήμανση πληροφοριών.
Τούτων δοθέντων, είναι φανερό ότι η νέα ποιητική συλλογή του Νίκου Παπάνα τεκμηριώνει με τον πλέον σαφή τρόπο τις διαρκείς διεργασίες ενός παραγωγικού εργαστηρίου δημιουργικής γραφής, περαιτέρω δε (και κυρίως) τη συνεπή εξέλιξη πρωτότυπου κειμενικού σύμπαντος.
*Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).
Απόσπασμα από την έκδοση
Το βλέμμα σου απαλή βροχή
στην κλίμακα της πάχνης.
Πιο ανάλαφρη η φωνή σου
κι απ’ τα γενέθλια των λέξεων.
Το σχήμα σου φεγγάρι απατηλό,
που όλο γλιστρά και χάνετ’ έξω
απ’ το τελάρο.
(το ποίημα «Ακουαρέλα»)
Λίγα λόγια για τον ποιητή
Από το 1988 ο Νίκος Παπάνας έχει δημοσιεύσει ποιήματα, μεταφράσεις ποιημάτων και δοκίμια για την ποίηση σε έγκυρα λογοτεχνικά περιοδικά. Είναι μέλος της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης. Το 2004 έλαβε τιμητική διάκριση από τον Σύνδεσμο Εκδοτών Βόρειας Ελλάδας.
Έχουν εκδοθεί οι ποιητικές του συλλογές Πρώτη δημοτικού και άλλα (εκδόσεις Ιωλκός, 2019), Σε ανακηρύσσω νικήτρια (εκδόσεις Ιωλκός, 2021) και Σας αρέσουν τα σονέτα; (εκδόσεις Ιωλκός, 2023).
