Για την ποιητική συλλογή της Λάουρα Μπατιφέρα (Laura Battiferra) «Σονέτα της Τοσκάνης» (μτφρ. Άννα Γρίβα, εκδ. Σαιξπηρικόν). Κεντρική εικόνα: Η Λάουρα Μπατιφέρα.
Γράφει η Έλσα Κορνέτη
Ένα από τα κεντρικά σημεία που χαρακτηρίζουν την τέχνη της πρώιμης Αναγέννησης εντοπίζεται στην μετατόπιση του βλέμματος από τον Θεό στον άνθρωπο, το αντίθετο απ’ ό,τι είχε προηγηθεί στα χρόνια του Μεσαίωνα, όταν η ανθρώπινη ψυχή και διάνοια ζούσαν τρομαγμένες στα σκοτάδια της θρησκοληψίας, του σκοταδισμού, της δεισιδαιμονίας, της προκατάληψης, της άγνοιας, του φόβου και της ανελευθερίας της σκέψης και έκφρασης, υπό τον φόβο της τιμωρίας, σ’ ένα συνεχόμενο καθεστώς απειλής και ενοχής, διότι αυτό που πρωτοστατούσε ήταν η διαστρεβλωμένη όραση του κόσμου και η δαιμονοποίηση -κυρίως των γυναικών- κι όσων καταπιάνονταν με επιστημονικά, φιλοσοφικά και ερευνητικά έργα που ξεπερνούσαν τα όρια ανοχής των θρησκευτικών θεμάτων.
Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι στην περίπτωση της Laura Battiferra έχουμε να κάνουμε με μια αναγεννησιακή γυναίκα καλλιτέχνη- ποιήτρια, η οποία όχι μόνο τολμά να στρέψει το βλέμμα στον άνθρωπο, αλλά να το επικεντρώσει, να το κρατήσει σταθερό σαν προβολέα φωτίζοντας τη γυναίκα, δίνοντάς της την πνευματική, καλλιτεχνική, ποιητική, ανθρώπινη και συνάμα θεϊκή φύση που της αρμόζει. Η ποιήτρια που είχε την τύχη να ζει και να δημιουργεί στην πόλη της Φλωρεντίας, το φωτεινό λίκνο της Αναγέννησης, ανασύρει τις σκιές στο φως, γυναίκες που ήταν σπουδαίες μορφές στην εποχή τους και που άξιζε να τις μνημονεύσει ποιητικά.
Μην δημιουργώντας πια υπό τον φόβο του Θεού, αλλά μέσα από την εξύμνηση της θεϊκής υπόστασης που εμπεριέχεται στην ανθρώπινη, συγκροτώντας μια ποιητική ψυχή και ματιά που φωτίζει και φωτίζεται, μέσα από τη διάνοια, τη θέληση, την αναζήτηση, την αρετή και την αγάπη συλλαμβάνοντας όλα τα πνευματικά και ποιητικά σωματίδια που συγκροτούν αυτό το Αιώνιο Ένα, μιας καρδιάς που κτυπά στο στήθος της ποιήτριας για όλους συλλογικά.
Η σύλληψη της τέλειας στιγμής
Η Laura Battiferra σε κάθε γυναικείο πορτρέτο που φιλοτεχνεί ποιητικά συλλαμβάνει την τέλεια στιγμή, τη στιγμή που τελειοποιείται η απόδραση από το θνητό σώμα, από την πεπερασμένη ύπαρξη, για να δει μετά μέσα από το πρίσμα του τη ζωή να διαθλάται σε ανταύγειες και ακτίνες φωτός που αλληλεπιδρούν με την ομορφιά της ύπαρξης, του νου, της φύσης, των θαυμάτων, ακροάζεται τους μυστικούς ψιθύρους του κόσμου, ξεκλειδώνοντας ένα μυστικό ύμνο και ψαλμό, φιλοτεχνώντας έμμεσα και παράλληλα και το δικό της πορτρέτο μιας γυναίκας ταλαντούχας, γενναίας, αληθινής και δίκαιης, μέσα από μια ποιητική σύνθεση που αφήνει να φαίνονται αχνά κάποια ψήγματα ρομαντισμού. Άλλωστε, ο ψυχικός, ο πνευματικός κόσμος, η υπέρβαση, ο εσωτερικός κόσμος, η ανθρώπινη υπόσταση, τα επιτεύγματα του ταλέντου και του νου, η ιστορική περιπέτεια, το φυσιολατρικό στοιχείο, αποτελούν συμβολισμούς που συμβαδίζουν με τη διαμόρφωση της αστικής ποιητικής τέχνης στις αρχές του 16ου αιώνα.
Η ποιητική γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι κομψή και λόγια με εμφανείς επιρροές από τον Πετράρχη, τον ρητορικό λόγο και την πλατωνική φιλοσοφία.
Η ποιήτρια καθοδηγεί συνειδητά την πλοκή της ζωής και του έργου της, με ποιήματα ηθικοθρησκευτικού, μυστικιστικού, αλλά και φιλοσοφικού περιεχομένου που εκφράζονται με μια ελευθερία που σκορπά ρίγη συγκίνησης, αν αναλογιστεί κανείς την εποχή της. Με αρετή, ταπεινότητα και πίστη εκφράζει έκδηλα την εγκράτεια, τη σοφία, το δέος και την προσήλωσή της στο Ιερό, στο Υψηλό, στο Ωραίο, στο Ιδεώδες, χωρίς να χάνει το Ουσιώδες κάτι που μαρτυρά την υψηλή συναισθηματική και ηθική της νοημοσύνη, μιας ποιήτριας που ήταν γνωστή στην εποχή της για την καλλιέργεια και την ευρυμάθειά της και που δημιούργησε με τους καλλιτέχνες της Αυλής έχοντας την τύχη να βρίσκεται κάτω από την εύνοια των Μεδίκων και την επιρροή μιας ανώτερης αστικής διανόησης.
Η ποιητική γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι κομψή και λόγια με εμφανείς επιρροές από τον Πετράρχη, τον ρητορικό λόγο και την πλατωνική φιλοσοφία. Η μορφή των σονέτων της έχει την κλασσική δομή της ομοιοκαταληξίας και των δεκατεσσάρων στίχων. Η ποίησή της υπηρετώντας τα κλασσικά ιδεώδη, περιέχει παράλληλα στοιχεία ενδοσκόπησης και αναζήτησης ταυτότητας μέσα από τον λόγο, κάτι που συνιστά την καινοτομία της εποχής. Επίσης, θα πρέπει να τονιστεί ένα άλλο εντυπωσιακό στοιχείο που έχει να κάνει με ένα είδος καταγγελίας και προβληματισμού για τη θέση της γυναίκας, και με σαφέστατους υπαινιγμούς για την καταπίεση των γυναικών.
(...) η Laura Battiferra στο ποιητικό της έργο προσμένει της ελπίδας της την ανταμοιβή, εκφράζοντας με ποικίλες λατρευτικές αποχρώσεις την ανάγκη του ανθρώπου να συνδεθεί με το ανθρώπινο μέσω του Υψηλού
Είναι απαραίτητο να αναφερθεί κάτι που αφορά και την περίπτωση της Laura Battiferra, ότι η Αναγέννηση έφερε άνοδο στην εκπαίδευση των γυναικών των ανώτερων τάξεων, που δραστηριοποιήθηκαν μέσα από τους κύκλους των ευγενών, των μοναστηριών με τη βοήθεια της τυπογραφίας που συνετέλεσε στη διάδοση των έργων τους.
Πέρα από του κόσμου την ματαιότητα, αλλά και τις απάτες της σάρκας, η Laura Battiferra στο ποιητικό της έργο προσμένει της ελπίδας της την ανταμοιβή, εκφράζοντας με ποικίλες λατρευτικές αποχρώσεις την ανάγκη του ανθρώπου να συνδεθεί με το ανθρώπινο μέσω του Υψηλού, με μια θρησκευτική πίστη και λατρεία που συγγενεύει γόνιμα με την ερωτική.
Η καλή ποιήτρια και άξια μεταφράστρια Άννα Γρίβα, που φρόντισε να συνοδεύει το κάθε ποίημα με ένα μικρό επεξηγηματικό κείμενο, άκρως υποβοηθητικό για τον αναγνώστη, μετέφερε τον αισθαντικό λόγο της Ιταλίδας ποιήτριας στην ελληνική γλώσσα με όλες τις μεταφραστικές δυνάμεις της, με όσο το δυνατό ακριβέστερη ποιητική έκφραση, μην ακολουθώντας όμως την τεχνική του σονέτου – υποθέτω από επιλογή. Έτσι έχουμε μια πιο ελεύθερη πλαισίου απόδοση που ίσως να συντελεί στο να καταστεί πιο οικείος σε εμάς ένας ποιητικός λόγος που γράφτηκε στο πολύ βαθύ παρελθόν, κάπου εκεί στις αρχές του 16ου αιώνα.
*Η ΕΛΣΑ ΚΟΡΝΕΤΗ είναι ποιήτρια και δημοσιογράφος. Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Homo Aquarius» (εκδ. Ρώμη).
Απόσπασμα από το βιβλίο
ΣΤΗΝ ΚΥΡΙΑ ΕΟΥΦΕΜΙΑ
Του αιώνιου χορού και των αιώνιων λαών
είναι αυτές οι αγγελικές, οι εύχαρεις φωνές,
κι ο ήχος που μέσα μας τόση γλυκύτητα προσφέρει,
γυναίκα, απ΄ τους δικούς σου ουράνιους τόνους έρχεται.
Και όχι μονάχα εμείς, αλλά κι οι άνεμοι κι οι καταιγίδες
και τα θηρία και τα Πουλιά τα ψάρια και τα κύματα
και οι ίδιοι οι Άγγελοι και οι σφαίρες, απ’ όταν εδώ κατήλθες,
στέκονται, για να σε ακούσουνε ευλαβικά.
Εξαιτίας σου ο Σεμπέτο, στολισμένος με δόξα υψηλή,
ούτε τον Τίβερη φθονεί ούτε και το μεγάλο του βασίλειο,
με τόσους θριάμβους απ’ τον Ινδό έως το Μάουρο.
Και γεμίζοντας το κέρας με καρπούς και άνθη
προχωρά για σένα μόνο, για το περήφανο όνομά σου,
κι έχει το στήθος κυκλωμένο με κισσό και τα μαλλιά με δάφνη.
Δυο λόγια για την ποιήτρια
H Laura Battiferra (ή Battiferri) degli Ammannati (1523-1589) αποτελεί μία από τις εξέχουσες μορφές της ιταλικής ποίησης του 16ου αι. Γεννημένη στο Urbino, νόθα κόρη πλούσιου ιερέα, έλαβε σημαντική παιδεία από μικρή ηλικία. Το 1550 παντρεύεται τον γλύπτη Bartolomeo Ammannati. Το ζευγάρι ζει για πέντε χρόνια στη Ρώμη, όπου η ποιήτρια εντάσσεται στους καλλιτεχνικούς κύκλους, ενώ ο σύζυγός της εργάζεται μαζί με τον Μιχαήλ Άγγελο και άλλους σπουδαίους καλλιτέχνες σε αρχιτεκτονικά έργα, υπό την πατρωνία του πάπα Ιούλιου Γ΄.
Μετά τον θάνατο του Ιουλίου Γ΄, η Laura θα εγκαταλείψει τη Ρώμη το 1555, για να μετακινηθεί στη Φλωρεντία, όπου πλέον θα εργαστεί ο Bartolomeo με προστάτη τον Cosimo de’ Medici. Στη νέα πόλη αποκτά μεγάλη φήμη λόγω του ποιητικού της χαρίσματος, χαρακτηριζόμενη ως νέα Σαπφώ. Στον τόμο Σονέτα της Τοσκάνης περιλαμβάνονται τα πιο αντιπροσωπευτικά ποιήματά από το έργο της Il primo libro delle opere toscane (1560), με στόχο να γίνει γνωστό στο ελληνικό κοινό μια σπουδαία ποιήτρια της Αναγέννησης, αλλά και να αναδειχθεί η σημαίνουσα παρουσία των γυναικών δημιουργών σε περιόδους κομβικές για την ιστορία της λογοτεχνίας.
